Ngô Viên Dịch giải (sách giảng Kinh Dịch; Ngô Viên là hiệu của tác giả), quyển thứ ba
Thượng kinh (phần đầu của Kinh Dịch, gồm ba mươi quẻ đầu): các quẻ Phệ hạp, Bí, Bác, Phục, Vô vọng, Đại súc, Di, Đại quá, Khảm, Ly.
Chấn ở dưới, Ly ở trên là quẻ Phệ hạp (quẻ: hình gồm sáu vạch liền hoặc đứt, ghép từ hai quẻ đơn ba vạch; Chấn là quẻ đơn tượng trưng cho sấm, cho sự động; Ly là quẻ đơn tượng trưng cho lửa, cho chớp, cho sự sáng; "Phệ hạp" nghĩa là cắn cho khép miệng lại). Hanh (hanh thông: thuận lợi, suôn sẻ), lợi về việc dùng hình ngục. Nghĩa là trừ bỏ cái vật chắn ở giữa.
Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa toàn quẻ, tương truyền do Khổng tử soạn) nói: "Trong khoảng hàm có vật, gọi là Phệ hạp. Cắn cho khép lại thì hanh thông. Cương nhu chia ra (cương: vạch liền, hào dương, tính cứng; nhu: vạch đứt, hào âm, tính mềm; hào: mỗi vạch trong quẻ), động mà sáng, sấm chớp hợp lại mà rõ rệt. Hào nhu được ở chỗ giữa (ở hào thứ hai hoặc thứ năm, tức vị trí giữa của quẻ đơn) mà đi lên, tuy không đúng ngôi (đúng ngôi: hào dương ở vị trí lẻ, hào âm ở vị trí chẵn) nhưng lợi về việc dùng hình ngục." Cương nhu chia ra thì đủ để phân biệt; động mà sáng thì đủ để xét rõ; sấm chớp hợp lại mà rõ rệt thì đủ để khiến lòng dân rất kiêng sợ; nhu được ở giữa mà đi lên thì có lòng thương xót, mà không có cái lo xử ép, xử sai (?). Như thế thì đối với việc hình ngục có gì là khó? Nếu được đúng ngôi thì đâu chỉ dùng vào việc hình ngục mà thôi!
Lời Tượng (lời giải thích hình tượng của quẻ và của từng hào) nói: "Sấm và chớp là quẻ Phệ hạp." Khí từ đây được thông suốt; đây là quẻ của tháng hai. "Các vua đời trước theo đó mà làm sáng tỏ hình phạt, chấn chỉnh pháp luật." Cách để cắn cho khép lại nên như thế.
Sơ cửu (hào thứ nhất, tính từ dưới lên; "cửu" chỉ hào dương, "lục" chỉ hào âm; các hào lần lượt gọi là sơ, nhị, tam, tứ, ngũ, thượng): "Đeo cùm ở chân, che mất ngón chân, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Đeo cùm che mất ngón chân, là để không đi (làm điều sai) được nữa." Đây là nghĩa dùng trừng phạt để chế ngự lỗi lầm.
Lục nhị: "Cắn vào thịt mềm, ngập cả mũi, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Cắn thịt mềm ngập cả mũi, là vì cưỡi lên trên hào cương." Không thể không như thế.
Lục tam: "Cắn miếng thịt khô, gặp phải chất độc, hơi đáng tiếc, nhưng không có lỗi." Lời Tượng nói: "Gặp chất độc là vì ngôi không đúng." Vì tài không đủ.
Cửu tứ: "Cắn miếng thịt khô còn dính xương, được mũi tên đồng; lợi về việc chịu gian nan mà giữ chính đạo, tốt." "Kim thỉ" (mũi tên đồng) cũng như cái gọi là "thúc thỉ" (bó tên mà người đi kiện phải nộp theo lễ nhà Chu, tỏ ý ngay thẳng). Lời Tượng nói: "Lợi về gian nan giữ chính thì tốt, nhưng chưa được sáng rỡ lớn."
Lục ngũ: "Cắn miếng thịt khô, được vàng; giữ chính mà vẫn lo nguy, không có lỗi." "Hoàng kim" (vàng) cũng như cái gọi là "quân kim" (khoản đồng ba mươi cân mà người đi kiện phải nộp theo lễ nhà Chu). Lời Tượng nói: "Giữ chính, lo nguy mà không có lỗi, là vì xử được thích đáng."
Thượng cửu: "Mang gông ở cổ, che mất tai, xấu." Lời Tượng nói: "Mang gông che mất tai, là vì tai nghe không sáng." Đây là cái gọi là "cậy thế mà phạm đến cùng" (cố tình tái phạm, không chịu sửa). Ngón chân ở dưới, tai ở trên, mỗi thứ theo loại của nó.
Ly ở dưới, Cấn ở trên là quẻ Bí (Cấn: quẻ đơn tượng trưng cho núi, cho sự dừng; "Bí" nghĩa là trang sức, tô điểm). "Hanh thông, có chút lợi nếu có nơi để đi." Trắng thì nên đúng là trắng, đen thì nên đúng là đen.
Lời Thoán nói: "Bí hanh thông: hào nhu đến mà tô điểm cho hào cương, nên hanh thông." Đây là việc tôn vinh bậc cương trực ở ẩn. "Chia hào cương lên trên mà tô điểm cho hào nhu, nên có chút lợi nếu có nơi để đi; đó là văn vẻ của trời. Văn minh mà biết dừng đúng chỗ, đó là văn vẻ của người." Cương nhu xen lẫn nhau là văn vẻ của trời; tìm người bị bỏ sót, cất nhắc người ở ẩn là văn vẻ của người. "Xem văn vẻ của trời để xét sự biến đổi của bốn mùa; xem văn vẻ của người để giáo hóa, làm nên thiên hạ." Đó là cái gọi là thiên hạ quy phục trong lòng.
Lời Tượng nói: "Dưới núi có lửa là quẻ Bí." Đó là hình ảnh ánh sáng soi tới chỗ tối tăm kín đáo, tô điểm cho nơi gò vườn (chốn người ở ẩn). "Người quân tử theo đó làm sáng tỏ các việc chính sự, nhưng không dám (cậy văn vẻ mà) xử án." Đó gọi là văn minh mà biết dừng.
Sơ cửu: "Tô điểm ngón chân, bỏ xe mà đi bộ." Lời Tượng nói: "Bỏ xe mà đi bộ, vì theo nghĩa thì không nên ngồi xe." Mời người hiền, đón người tài là nghi tiết thịnh lớn của thiên hạ; nhưng hào sơ ở dưới cùng, lễ đãi còn mỏng, theo nghĩa thì không thèm đến, vì thế.
Lục nhị: "Tô điểm bộ râu." Lời Tượng nói: "Tô điểm bộ râu, là cùng nổi dậy với người trên (?)." Đó là cái gọi là chia hào cương lên trên mà tô điểm cho hào nhu.
Cửu tam: "Rực rỡ như thế, thấm đẫm như thế, giữ chính lâu dài thì tốt." Lời Tượng nói: "Cái tốt của việc giữ chính lâu dài, là rốt cuộc không ai lấn được." Đó là việc của Nghiêm Quang (ẩn sĩ đời Đông Hán, bạn cũ của vua Quang Vũ, được mời mà không chịu ra làm quan).
Lục tứ: "Rực rỡ hay trắng trơn, ngựa trắng như bay; không phải giặc cướp, mà là đến cầu hôn." Lời Tượng nói: "Lục tứ ở đúng ngôi mà còn ngờ vực; không phải giặc cướp mà là cầu hôn, nên rốt cuộc không có lỗi." Tiến ra mà ở đúng ngôi, có vẻ như không giữ vững được tiết tháo; nhưng người trên đã hết mực cung kính và trọn lễ, thì đó là lúc có thể đem đạo ra thi hành, có lỗi gì đâu?
Lục ngũ: "Tô điểm nơi gò vườn, bó lụa (lễ vật mời người hiền) ít ỏi, đáng tiếc nhưng rốt cuộc tốt." Lời Tượng nói: "Cái tốt của lục ngũ là có điều mừng." Lễ tuy chưa dày nhưng tấm lòng cũng đáng quý; người nhận lời và người không nhận lời mỗi bên một nửa, nên rốt cuộc cũng có điều mừng.
Thượng cửu: "Trang sức bằng màu trắng (mộc mạc, không tô vẽ), không có lỗi." Lời Tượng nói: "Trang sức màu trắng mà không có lỗi, là ở trên mà được thỏa chí." Đó là người giấu kín ánh sáng của mình, siêu thoát lui xa, mà lời vời mời không với tới được.
Khôn ở dưới, Cấn ở trên là quẻ Bác (Khôn: quẻ đơn tượng trưng cho đất, cho sự thuận; "Bác" nghĩa là bóc dần, mòn rã). "Không lợi nếu có nơi để đi."
Lời Thoán nói: "Bác là bóc mòn; hào nhu làm biến đổi hào cương. Không lợi nếu có nơi để đi, vì kẻ tiểu nhân đang lớn mạnh. Thuận theo mà dừng lại, là do xem hình tượng của quẻ. Người quân tử coi trọng lẽ tiêu tức doanh hư (mòn đi rồi sinh ra, đầy lên rồi vơi đi), đó là sự vận hành của trời." Những người quân tử trong vụ Đảng cố (cuối đời Đông Hán, các sĩ phu chống hoạn quan bị cấm làm quan, bị bắt giết) đã đánh mất điều này.
Lời Tượng nói: "Núi bám vào đất là quẻ Bác; người ở trên theo đó làm cho kẻ dưới được sung túc để yên chỗ ở." Gốc vững thì yên; cách để ngăn sự bóc mòn, còn gì lớn hơn thế?
Sơ lục: "Bóc mòn cái giường từ chân giường, diệt mất chính đạo, xấu." Lời Tượng nói: "Bóc mòn giường từ chân, là để diệt kẻ ở dưới." Phàm sự bóc mòn đều là tiểu nhân bóc mòn quân tử. Quân tử là chỗ dân nương cậy để được yên, mà tiểu nhân lại hại họ, khác hẳn với cái gọi là làm cho kẻ dưới sung túc để yên chỗ ở; rốt cuộc chỉ đi đến xấu mà thôi. Cho nên ở quẻ Bác, mỗi lần tiến lên lại càng xấu hơn, cuối cùng tự bóc nát nhà của mình.
Lục nhị: "Bóc mòn giường đến thành giường (chỗ nối giữa chân và mặt giường), diệt chính đạo, xấu." Lời Tượng nói: "Bóc mòn giường đến thành giường, là vì chưa có ai cùng phe." Nếu hào ngũ ứng với nó (ứng: hai hào ở cùng vị trí trong hai quẻ đơn, tức hào 1 với 4, 2 với 5, 3 với 6, một âm một dương thì hô ứng nhau) thì tai họa không chỉ dừng ở thành giường mà thôi.
Lục tam: "Ở giữa lúc bóc mòn mà không có lỗi." Lời Tượng nói: "Ở lúc bóc mòn mà không có lỗi, là vì rời bỏ cả phe trên lẫn phe dưới." Riêng mình ứng với hào thượng (?); cái mất ấy chẳng phải chính là chỗ được hay sao?
Lục tứ: "Bóc mòn giường đến da thịt người nằm, xấu." Lời Tượng nói: "Bóc giường đến da thịt, là đã sát gần tai họa." Vì nó gần vua nhất, được tha hồ gieo độc, nên thế.
Lục ngũ: "Xâu cá thành chuỗi, dẫn các cung nhân đến được sủng ái, không gì là không lợi." Lời Tượng nói: "Dẫn cung nhân đến được sủng ái, nên rốt cuộc không có lỗi." Hán Hoàn đế, Hán Linh đế đã đánh mất điều này.
Thượng cửu: "Quả to không bị ăn mất." Cấn là quả cây, quả dây. "Quân tử được xe, tiểu nhân bóc nát nhà." Lời Tượng nói: "Quân tử được xe, là được dân nâng chở." Vì có thể ngăn được sự bóc mòn, nên thế. "Tiểu nhân bóc nát nhà, rốt cuộc không thể dùng được." Vì chúng sẽ tự chuốc lấy thất bại.
Chấn ở dưới, Khôn ở trên là quẻ Phục ("Phục" nghĩa là trở lại). "Hanh thông. Ra vào không bị hại, bạn bè kéo đến không có lỗi." Ở quẻ Cấu thì răn chớ dùng mà lấy vợ, ở quẻ Phục thì nói bạn bè kéo đến không có lỗi; ý của thánh nhân có thể thấy được. "Trở đi trở lại theo đạo ấy, bảy ngày thì trở lại; lợi nếu có nơi để đi."
Lời Thoán nói: "Phục hanh thông: hào cương trở lại, động mà làm theo lẽ thuận, vì thế ra vào không bị hại, bạn bè kéo đến không có lỗi. Trở đi trở lại theo đạo ấy." Chỉ có thuận mới trở về được chỗ của mình. "Bảy ngày thì trở lại, đó là sự vận hành của trời." Số của âm dương không quá sáu, trời đất cũng không trái được, huống chi là người? Vì là dương nên nói "ngày", nếu là âm thì nói "tháng". "Lợi nếu có nơi để đi, vì hào cương đang lớn lên." Đó là thời của người quân tử. "Ở quẻ Phục có thể thấy được lòng của trời đất chăng!" Lòng yêu thương muôn vật không bao giờ dứt.
Lời Tượng nói: "Sấm ở trong lòng đất là quẻ Phục. Các vua đời trước theo đó mà đến ngày đông chí thì đóng cửa ải, khách buôn không đi lại, nhà vua không đi xem xét các phương." Yên thân là để lợi cho việc dùng về sau.
Sơ cửu: "Đi chưa xa đã trở lại, không đến nỗi phải hối hận, rất tốt." Lời Tượng nói: "Đi chưa xa đã trở lại, là để tu sửa bản thân." Đó là lý do Nhan tử (Nhan Hồi, học trò giỏi nhất của Khổng tử) được khen là ham học, là biết tu thân.
Lục nhị: "Trở lại một cách tốt đẹp, tốt." Lời Tượng nói: "Cái tốt của việc trở lại tốt đẹp, là vì biết hạ mình theo người có lòng nhân." Gần gũi người nhân để trở lại, cái tốt nào lớn hơn?
Lục tam: "Nhiều lần trở lại, có nguy nhưng không có lỗi." Vì gần kề với hào sơ (?), nên thế. Lời Tượng nói: "Cái nguy của việc nhiều lần trở lại, xét theo nghĩa thì không có lỗi." Tuy chưa làm được việc không phạm lỗi đến lần thứ hai, nhưng vẫn còn hơn kẻ lầm lạc mà không biết trở lại, nên thế.
Lục tứ: "Đi ở giữa mà riêng mình trở lại." Lời Tượng nói: "Đi ở giữa mà riêng mình trở lại, là để theo đạo." Đứng giữa không nghiêng ngả, chỉ đi theo đạo; vì nó ứng với hào sơ, nên thế.
Lục ngũ: "Trở lại một cách đôn hậu, không có hối hận." Lời Tượng nói: "Trở lại một cách đôn hậu mà không hối hận, là vì lấy đức trung để tự xét mình." Dáng vẻ, cử động, đi đứng xoay trở đều hợp lễ, đó là việc của Trọng Ni (Khổng tử). Lấy đức trung để tự xét mình thì có gì phải hối hận?
Thượng lục: "Lầm lạc không biết trở lại, xấu, có tai họa từ ngoài đến và lỗi lầm tự mình gây ra. Nếu dùng mà ra quân thì rốt cuộc thua lớn, liên lụy đến cả vua nước mình, xấu; đến mười năm cũng không thể đi đánh dẹp được." Lời Tượng nói: "Cái xấu của sự lầm lạc không trở lại, là vì trái với đạo làm vua." Binh khí là đồ hung dữ; tự xét mình không có thiếu sót rồi mới hành động mà còn có khi gặp khó, huống chi đang lầm lạc mà đem ra làm?
Chấn ở dưới, Càn ở trên là quẻ Vô vọng (Càn: quẻ đơn tượng trưng cho trời, cho sự mạnh mẽ; "Vô vọng" nghĩa là không càn bậy, thành thật đúng lẽ). "Nguyên, hanh, lợi, trinh (rất lớn, hanh thông, có lợi, chính bền)." Như thế gọi là vô vọng. "Nếu không chính đáng thì có tai lỗi, không lợi nếu có nơi để đi." Ở vào đời vô vọng mà muốn hành động càn bậy, sao được?
Lời Thoán nói: "Vô vọng: hào cương từ bên ngoài đến làm chủ ở bên trong." Càn ở trên, Khôn ở dưới; Khôn tìm hào dương lần thứ nhất thì được quẻ Chấn (tức Khôn nhận hào dương đầu của Càn mà thành Chấn), nên quẻ này động mà mạnh. "Hào cương ở giữa mà có hào ứng; rất hanh thông nhờ chính đáng, đó là mệnh trời." Sự (?) báo đáp của vô vọng là như thế. "Nếu không chính đáng thì có tai lỗi, không lợi nếu có nơi để đi. Đã đến lúc vô vọng mà còn đi thì đi đâu được? Mệnh trời không giúp, có đi được chăng!" Sự càn bậy không thể cầu may được là như thế.
Lời Tượng nói: "Dưới trời có sấm đi, muôn vật đều được tính không càn bậy." Lặng lẽ mà cảm ứng, có gì là càn bậy? "Các vua đời trước theo đó mà dốc sức thuận theo thời tiết để nuôi dưỡng muôn vật." Đúng như câu: cây cỏ vốn tự có sự sống, chim muông vốn tự có bầy đàn, ta làm gì đâu? Chỉ dốc sức thuận theo thời tiết mà nuôi dưỡng thôi. Sự vô vọng của thánh nhân là như thế.
Sơ cửu: "Không càn bậy, đi thì tốt." Lời Tượng nói: "Không càn bậy mà đi, là được thỏa chí." Vì nó là thể của quẻ Chấn (chủ về động), nên thế.
Lục nhị: "Không cày mà nghĩ đến gặt, không vỡ ruộng mới mà nghĩ đến ruộng đã thuần, thì lợi nếu có nơi để đi." Lời Tượng nói: "Không cày mà nghĩ đến gặt, là không cầu giàu." Muốn phụng sự vị chủ vô vọng thì nên như thế. Cày gặt, vỡ ruộng là việc của kẻ tiểu nhân (người dân làm ruộng); đó là lý do Phàn Trì (học trò Khổng tử, từng hỏi thầy cách trồng trọt) bị chê.
Lục tam: "Tai họa không do mình gây ra: có người buộc con bò ở đó, người qua đường dắt được, người trong ấp phải chịu tai." Lời Tượng nói: "Người qua đường được bò, người trong ấp chịu tai." Người qua đường được bò mà người trong ấp chịu tai, đó gọi là tai họa không do mình gây ra. Tuy không phải mình gây ra, nhưng vì hành động và ngôi vị đều ở chỗ cùng cực, chỗ ở không xứng với mình, nên thế.
Cửu tứ: "Có thể giữ chính, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Có thể giữ chính mà không có lỗi, là vì vốn sẵn có điều ấy." Phò tá vị chủ vô vọng thì nên như thế.
Cửu ngũ: "Bệnh không do mình càn bậy mà ra, chớ dùng thuốc thì có điều mừng." Lời Tượng nói: "Thuốc cho thứ bệnh không do càn bậy, không thể đem thử." Chỉ thêm quấy nhiễu mà thôi. Như nạn lụt thời vua Nghiêu, nạn hạn thời vua Thang vậy.
Thượng cửu: "Không càn bậy, nhưng đi thì có tai lỗi, không có gì lợi." Lời Tượng nói: "Đi vào lúc vô vọng đã đến cùng, là tai họa của sự cùng cực." Như người ta nói: giữ tĩnh thì tốt; mọi vật không thể đẩy đến cực điểm, nên thế.
Càn ở dưới, Cấn ở trên là quẻ Đại súc ("Đại súc" nghĩa là tích chứa lớn, cũng có nghĩa là ngăn giữ lớn). "Lợi về giữ chính. Không ăn cơm ở nhà (được nhà nước nuôi) thì tốt." Vui với mệnh trời là việc của bậc đại nhân. "Lợi về vượt sông lớn (làm việc lớn, vượt qua hiểm nạn)."
Lời Thoán nói: "Đại súc: cứng mạnh, dày dặn chắc thật, sáng rỡ, mỗi ngày đổi mới đức của mình." Như thế gọi là Đại súc. "Hào cương ở trên mà biết chuộng người hiền, có thể ngăn giữ được cái mạnh, đó là sự chính đáng lớn." Có thể chuộng người hiền mà ngăn giữ được cái mạnh, nếu không phải sự tích chứa lớn thì làm được sao? "Không ăn cơm ở nhà thì tốt, là nuôi người hiền." Vua biết hạ mình trước kẻ dưới, nên thế. "Lợi về vượt sông lớn, là vì ứng hợp với trời." Thời đang lúc giàu có lớn, nên thế.
Lời Tượng nói: "Trời ở trong núi là quẻ Đại súc; người quân tử theo đó mà ghi nhớ nhiều lời nói và việc làm của người xưa để tích chứa đức của mình." Cái gọi là khí lượng của sự tích chứa lớn là như thế.
Sơ cửu: "Có nguy, dừng lại thì lợi." Lời Tượng nói: "Có nguy, dừng lại thì lợi, là để không phạm vào tai họa." Đại súc tuy hơn Tiểu súc, nhưng việc tiến lên vốn khó đã lâu, nên hào sơ ắt có nguy. Chỉ có biết rèn lòng nhẫn tính, bồi thêm những điều mình chưa làm được, không vội đem mình ra chào bán để tranh giành với tiểu nhân, nhờ vậy mới tránh được tai họa mà càng lớn thêm.
Cửu nhị: "Xe bị tháo then trục (miếng gỗ giữ trục với thùng xe, tháo ra thì xe không đi được)." Lời Tượng nói: "Xe bị tháo then trục, vì ở chỗ giữa nên không có lỗi." Xét: hào cửu nhị quẻ Đại súc và hào cửu tam quẻ Tiểu súc đều có nghĩa không thể tiến lên, nên lời hào lấy hình ảnh cũng giống nhau. Bản gốc chép là "hào tam tuy dần thịnh"; xét theo nghĩa này, lại thấy theo nghĩa thì không nên chỉ hào ở dưới mà nói, nên sửa "tam" thành "nhị". Hào nhị tuy dần thịnh, nhưng cũng chưa thể làm việc lớn, giống với hào tam của Tiểu súc. Nó tránh được lỗi lầm và hối hận là vì tạm tích chứa ở trong để tự bồi dưỡng, đợi thành tài rồi mới hành động.
Cửu tam: "Ngựa tốt đuổi nhau mà chạy, lợi về chịu gian nan mà giữ chính; hằng ngày luyện tập đánh xe và phòng vệ, lợi nếu có nơi để đi." Điều tích chứa đã thành, có thể đi xa rồi; nhưng vì khó tiến, nên hằng ngày luyện tập đánh xe và phòng vệ là được, vì phải răn chớ phóng nhanh. Đó gọi là đồ lớn thì thành muộn (người tài lớn thường thành đạt muộn). Lời Tượng nói: "Lợi nếu có nơi để đi, vì người trên hợp chí với mình." Vì hào trên cùng cũng là hào cửu (dương), nên thế.
Lục tứ: "Tấm gỗ chắn sừng con bê, rất tốt." Lời Tượng nói: "Cái rất tốt của lục tứ là có điều mừng." Lục ngũ: "Răng nanh của con lợn đã thiến, tốt." Lời Tượng nói: "Cái tốt của lục ngũ là có phúc." Tấm gỗ chắn sừng bê là cái gọi là bị xúc phạm mà không so đo; răng của lợn đã thiến là cái gọi là không giận mà có uy. Như thế rồi mới có thể làm nên việc; nếu không phải sự tích chứa lớn và chính đáng thì làm được sao? Tự thắng được mình mới gọi là mạnh, là như thế.
Thượng cửu: "Sao mà đường trời thông suốt thế, hanh thông." Lời Tượng nói: "Sao mà đường trời thông suốt thế, là đạo được thi hành rộng lớn." Đó là việc của Y Doãn và Phó Duyệt (hai bậc hiền tướng đời nhà Thương, được vua trọng dụng).
Chấn ở dưới, Cấn ở trên là quẻ Di ("Di" nghĩa là quai hàm, từ đó có nghĩa là nuôi dưỡng). "Giữ chính thì tốt. Xem sự nuôi dưỡng, xem cách tự tìm cái ăn cho miệng."
Lời Thoán nói: "Di, giữ chính thì tốt: nuôi dưỡng điều chính đáng thì tốt. Xem sự nuôi dưỡng, là xem cái mà mình nuôi; tự tìm cái ăn cho miệng, là xem cách mình tự nuôi. Trời đất nuôi muôn vật, thánh nhân nuôi người hiền để lan tới muôn dân; thời của quẻ Di lớn thay!" Sự nuôi dưỡng của trời và người là như thế, đâu chỉ là tự nuôi mình mà thôi?
Lời Tượng nói: "Dưới núi có sấm là quẻ Di." Đó là thời của sự nuôi dưỡng. "Người quân tử theo đó mà thận trọng lời nói, tiết chế ăn uống." Đây là những điều người ta hay xem nhẹ, mà rước họa vào thân thì không gì nhanh bằng.
Sơ cửu: "Bỏ con rùa thiêng của ngươi, nhìn ta trễ hàm thèm thuồng, xấu." Lời Tượng nói: "Nhìn ta trễ hàm thèm thuồng, cũng không đáng quý." Không tự nuôi được mình mà trông người khác nuôi, thật hèn đến cùng cực.
Lục nhị: "Lộn ngược xuống mà xin nuôi, trái với lẽ thường; cầu nuôi ở chốn gò cao, đi thì xấu." Lời Tượng nói: "Lục nhị đi thì xấu, vì đi là mất đồng loại." Bỏ hào ngũ mà nhờ hào sơ nuôi, không phải là đạo thường; ở yên dưới thì được, đi thì xấu. "Gò" tức là gò vườn.
Lục tam: "Trái với đạo nuôi dưỡng, giữ như thế thì xấu, mười năm chớ dùng, không có gì lợi." Lời Tượng nói: "Mười năm chớ dùng, vì đạo trái ngược lớn." Nuôi dưỡng điều chính đáng thì tốt, mà lại làm trái đi, đó gọi là trái ngược lớn.
Lục tứ: "Lộn ngược xuống mà xin nuôi, tốt; như hổ nhìn chằm chằm, lòng muốn cứ nối nhau không dứt, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Cái tốt của việc lộn ngược xin nuôi, là vì người trên ban phát rực rỡ." Đây là người được bề trên nuôi để nuôi muôn dân, còn gì rực rỡ hơn?
Lục ngũ: "Trái với lẽ thường, ở yên mà giữ chính thì tốt, không thể vượt sông lớn." Lời Tượng nói: "Cái tốt của việc ở yên giữ chính, là thuận theo người trên." Bỏ hào nhị mà nhờ hào thượng (?) nuôi, tuy trái với lẽ thường nhưng thuận theo điều chính; tuy chưa làm được việc lớn, nhưng cái tốt thì không còn nghi ngờ gì.
Thượng cửu: "Mọi sự nuôi dưỡng đều do mình mà có, biết lo nguy thì tốt, lợi về vượt sông lớn." Lời Tượng nói: "Mọi sự nuôi dưỡng do mình mà có, biết lo nguy thì tốt, là có phúc lớn." Đây là hào làm chủ của quẻ; công thành mà không nhận công cho mình.
Tốn ở dưới, Đoài ở trên là quẻ Đại quá (Tốn: quẻ đơn tượng trưng cho gió, cho cây, cho sự thuận; Đoài: quẻ đơn tượng trưng cho đầm nước, cho sự vui; "Đại quá" nghĩa là cái lớn vượt quá mức). "Cây cột nóc cong oằn; lợi nếu có nơi để đi, hanh thông." Cứu nguy, cứu nạn là việc của người quân tử.
Lời Thoán nói: "Đại quá là cái lớn vượt quá." Kẻ bất nhân mà ở ngôi cao. "Cột nóc cong oằn, vì gốc và ngọn đều yếu." Cô độc mà không người giúp. "Hào cương vượt quá mà ở chỗ giữa, thuận mà vui vẻ làm, nên lợi nếu có nơi để đi, mới hanh thông. Thời của Đại quá lớn thay!" Không phải bậc đại nhân thì không thể làm nên việc.
Lời Tượng nói: "Nước đầm ngập cả cây là quẻ Đại quá; người quân tử theo đó đứng một mình mà không sợ, lánh đời mà không buồn." Ở vào đời Đại quá thì nên như thế.
Sơ lục: "Lót bằng cỏ tranh trắng, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Lót bằng cỏ tranh trắng, là hào nhu ở dưới." Ở vào đời Đại quá, đứng dưới mọi người, nếu không thận trọng để giữ mình trong sạch thì sao tránh được tai họa?
Cửu nhị: "Cây dương khô nảy mầm non, ông già lấy được vợ trẻ, không gì là không lợi." Lời Tượng nói: "Ông già lấy vợ trẻ, là vượt quá lẽ thường mà đến với nhau." Sắp phải cứu vãn sự vượt quá, nên không thể không như thế.
Cửu tam: "Cột nóc cong oằn, xấu." Lời Tượng nói: "Cái xấu của cột nóc cong oằn, là không thể có người giúp." Vì khó mà đỡ nổi, nên thế.
Cửu tứ: "Cột nóc vồng lên, tốt; nếu có lòng khác thì đáng tiếc." Lời Tượng nói: "Cái tốt của cột nóc vồng lên, là không oằn xuống phía dưới." Chỉ khi không oằn xuống phía dưới rồi mới có thể ngủ yên trong nhà mà rất yên ổn; nếu thiên lệch, kéo bè kéo đảng thì hối hận, đáng tiếc sẽ kéo đến.
Cửu ngũ: "Cây dương khô nở hoa, bà già lấy được chồng trai trẻ, không có lỗi cũng không được khen." Lời Tượng nói: "Cây dương khô nở hoa, sao lâu được? Bà già lấy chồng trẻ, cũng đáng xấu hổ."
Thượng lục: "Lội qua nước sâu ngập cả đầu, xấu, nhưng không thể trách lỗi." Lời Tượng nói: "Cái xấu của việc lội qua nước sâu, là không thể trách lỗi." Xem lỗi lầm của một người có thể biết được lòng nhân của người ấy; khác hẳn với kẻ chỉ lo mất địa vị. Trần Phồn, Đậu Vũ (hai đại thần cuối đời Đông Hán, mưu diệt bọn hoạn quan, việc thất bại, bị giết) là như thế.
Khảm ở dưới, Khảm ở trên là quẻ Tập khảm (Khảm: quẻ đơn tượng trưng cho nước, cho hiểm nạn; "Tập khảm" nghĩa là hiểm nạn chồng chất). "Có lòng thành tín, chỉ có lòng là hanh thông, đi thì được quý trọng." Đạo vượt qua hiểm nạn nên như thế.
Lời Thoán nói: "Tập khảm là hiểm chồng lên hiểm. Nước chảy mà không đầy tràn, đi qua chỗ hiểm mà không mất lòng thành tín." Đó gọi là Tập khảm. "Chỉ có lòng là hanh thông, vì hào cương ở chỗ giữa." Vì thế mà không (?)... "Đi thì được quý trọng, vì đi thì có công." Nước đầy chỗ trũng rồi mới chảy tiếp, chính là nói điều này. "Hiểm của trời là không thể leo lên được; hiểm của đất là núi sông gò đống; các bậc vương công đặt ra chỗ hiểm để giữ nước mình. Công dụng của thời hiểm lớn thay!" Địa thế không bằng đức, không phải bậc đại nhân thì không giữ được; việc phòng thủ dựa vào chỗ hiểm, không phải bậc đại nhân thì không dùng được.
Lời Tượng nói: "Nước dồn dập kéo đến là quẻ Tập khảm; người quân tử theo đó mà giữ đức hạnh bền bỉ, luyện tập việc dạy dỗ." Giữ đức hạnh bền bỉ là để sống được trong hiểm nạn; luyện tập việc dạy dỗ là để trừ bỏ hiểm nạn.
Sơ lục: "Hiểm chồng hiểm, sa vào hố sâu trong chỗ hiểm, xấu." Lời Tượng nói: "Hiểm chồng hiểm mà sa vào hố, là lạc đường nên xấu." Vì tài không đủ, nên thế.
Cửu nhị: "Trong hố có hiểm, cầu thì được chút ít." Lời Tượng nói: "Cầu thì được chút ít, vì chưa ra khỏi chỗ giữa của hiểm." Vì hào ngũ ở phía trên, nên thế.
Lục tam: "Đến hay đi đều là hiểm, hiểm mà lại sâu, sa vào hố sâu, chớ làm gì." Lời Tượng nói: "Đến hay đi đều là hiểm, rốt cuộc không có công." Nước từ trên chảy xuống, mà hào tam lấy tính mềm yếu đứng ngay chỗ xung yếu, có vượt qua được sao?
Lục tứ: "Một chén rượu, hai bát cơm, đựng bằng vò sành; dâng lễ đơn sơ qua cửa sổ, rốt cuộc không có lỗi." Lời Tượng nói: "Một chén rượu, hai bát cơm, là chỗ cương nhu giao tiếp với nhau." Chữ "tế" (giao tiếp) giống như chữ "tế" trong câu "chỗ giáp nhau của trời và đất". Vừa thoát khỏi hiểm nạn bên trong, chỉ làm lễ mà thôi, không cầu cho dày dặn.
Cửu ngũ: "Nước trong hố chưa đầy, chỉ vừa đến mức bằng, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Nước trong hố chưa đầy, vì đức trung chưa được lớn." Chưa thể để lòng trống trải, hạ mình, lấy lễ đối đãi người tài người hiền để giúp mình, nên chỉ vừa vượt qua được hiểm nạn mà thôi.
Thượng lục: "Bị trói bằng dây thừng bện, giam vào giữa bụi gai, ba năm không thoát ra được, xấu." Lời Tượng nói: "Thượng lục lạc đường, xấu đến ba năm." Lỗi của sự lầm lạc mà không biết trở lại là như thế.
Ly ở dưới, Ly ở trên là quẻ Ly ("Ly" nghĩa là bám vào, nương vào, cũng có nghĩa là sáng). "Lợi về giữ chính, hanh thông." Phàm có chỗ nương vào, chỉ có chính đáng mới hanh thông. "Nuôi bò cái thì tốt." Khảm là đạo làm vua, Ly là đạo làm bề tôi.
Lời Thoán nói: "Ly là bám vào. Mặt trời mặt trăng bám vào trời, trăm thứ lúa và cỏ cây bám vào đất." Bề tôi bám vào vua cũng như mặt trời mặt trăng bám vào trời. "Hai lần sáng mà bám vào điều chính, nên giáo hóa làm nên thiên hạ." Sáng lại thêm sáng ở trên, chỉ bám vào điều chính, thì việc giáo hóa nào mà không thành? "Hào nhu bám vào chỗ trung chính, nên hanh thông, vì thế nuôi bò cái thì tốt."
Lời Tượng nói: "Ánh sáng hai lần dấy lên là quẻ Ly; bậc đại nhân theo đó mà nối tiếp ánh sáng, soi khắp bốn phương." Đó là nói về Văn vương và Vũ vương (hai vua mở nghiệp nhà Chu) (?).
Sơ cửu: "Bước chân lộn xộn, giữ lòng kính cẩn thì không có lỗi." Lời Tượng nói: "Kính cẩn khi bước chân lộn xộn, là để tránh lỗi." Bám vào ở chỗ thấp nhất, không thể không như thế.
Lục nhị: "Bám vào sắc vàng (màu của đất, màu của sự trung chính), rất tốt." Lời Tượng nói: "Bám vào sắc vàng mà rất tốt, là được đạo trung." Đó là việc của Phó Duyệt.
Cửu tam: "Lúc mặt trời đã xế mà còn bám vào; nếu không gõ vò sành mà hát (vui với tuổi già) thì sẽ có tiếng than thở của kẻ già nua, xấu." Lời Tượng nói: "Mặt trời đã xế mà còn bám vào, sao lâu được?" Vì đã vượt quá phận mà không biết lui, nên thế.
Cửu tứ: "Thình lình mà đến, như bị thiêu đốt, như phải chết, như bị vứt bỏ." Lời Tượng nói: "Thình lình mà đến, là không có chỗ nào dung thân." Vua yếu mà bề tôi mạnh, như Vương Đôn (quyền thần đời Đông Tấn, cầm quân lấn ép nhà vua) là thế.
Lục ngũ: "Nước mắt tuôn ròng ròng, buồn rầu than thở, tốt." Lời Tượng nói: "Cái tốt của lục ngũ, là vì bám vào ngôi vương công." Tuy không phải ngôi của mình, nhưng được nối ngôi một cách chính đáng; gặp biến loạn mà biết lo buồn, rốt cuộc được sự giúp sức của các bậc công hầu, hào thượng cửu chính là như thế. Đó là việc của Tấn Thành đế (vua nhà Đông Tấn, lên ngôi khi còn nhỏ, gặp loạn mà nhờ đại thần phò giúp).
Thượng cửu: "Nhà vua dùng người ấy ra quân đánh dẹp, có công tốt đẹp, chém đầu kẻ cầm đầu, không bắt bớ bè đảng của nó, không có lỗi." Lời Tượng nói: "Nhà vua dùng người ấy ra quân đánh dẹp, là để sửa cho ngay chính." Như Chu công đi đánh dẹp ở phía đông (dẹp loạn của Quản Thúc, Thái Thúc đầu đời nhà Chu). Vì thế Vương Đạo (thừa tướng đời Đông Tấn, phò giúp Tấn Thành đế) là người giống như vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video