Thiên 2 — Quyển 2: Thượng kinh — từ quẻ Thái đến quẻ Quán

 Ngô Viên Dịch giải (Lời giải Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ hai.

 Thượng kinh (phần đầu của Kinh Dịch, gồm ba mươi quẻ đầu): các quẻ Thái, Bĩ, Đồng Nhân, Đại Hữu, Khiêm, Dự, Tùy, Cổ, Lâm, Quán.

 **Quẻ Thái.** Càn ở dưới, Khôn ở trên là quẻ Thái (quẻ: hình gồm sáu vạch, gọi là sáu hào, ghép từ hai quẻ đơn ba vạch; Càn là quẻ đơn tượng trưng cho trời, tính cứng mạnh, thuộc dương; Khôn là quẻ đơn tượng trưng cho đất, tính mềm thuận, thuộc âm; "Thái" nghĩa là thông suốt, yên ổn). Lời quẻ: "Cái nhỏ đi, cái lớn đến, tốt lành, hanh thông" (nhỏ chỉ âm, lớn chỉ dương; hanh thông là mọi việc trôi chảy, thuận lợi).

 Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa của cả quẻ) nói: "Thái: cái nhỏ đi, cái lớn đến, tốt lành, hanh thông. Ấy là trời đất giao hòa nên muôn vật thông suốt; trên dưới giao hòa nên chí hướng giống nhau. Bên trong là dương, bên ngoài là âm; bên trong cứng mạnh, bên ngoài mềm thuận; bên trong là người quân tử, bên ngoài là kẻ tiểu nhân. Đạo của quân tử lớn dần, đạo của tiểu nhân tiêu dần." Trên dưới giao hòa, chí hướng giống nhau, rồi sau mới thành Thái; nếu vua tôi không cùng có một tấm lòng đức hạnh thuần nhất (lấy ý thiên "Hàm hữu nhất đức" trong Kinh Thư, lời Y Doãn khuyên vua) thì sao được?

 Lời Tượng (lời giải thích dựa vào hình tượng của quẻ) nói: "Trời đất giao hòa là Thái. Bậc vua theo đó mà cắt định đạo của trời đất, giúp đỡ cái thích nghi của trời đất, để nâng đỡ dân." Thái là chỗ cùng tột của sự trung hòa (vừa phải, hài hòa). Việc điều hòa âm dương, kính cẩn giúp sáng tỏ công việc của trời đất (lời Kinh Thư nói về chức trách của các quan đầu triều) chính là đúng lúc này; nếu không phải là cuộc gặp gỡ nghìn năm có một giữa vua thánh và tôi hiền thì không thể dự vào việc ấy.

 Hào Sơ Cửu (hào thứ nhất, tính từ dưới lên, là hào dương; trong Kinh Dịch "Cửu" chỉ hào dương, "Lục" chỉ hào âm; "Sơ" là đầu, "Thượng" là trên cùng): "Nhổ cỏ tranh thì rễ kéo theo nhau, cùng với đồng loại mà tiến lên, tốt." Lời Tượng nói: "Nhổ cỏ tranh, tiến lên thì tốt, vì chí ở bên ngoài." Không ra làm việc thì không đủ gọi là quân tử.

 Hào Cửu Nhị (hào thứ hai, hào dương): "Bao dung cả những kẻ thô lậu, dùng người dám lội qua sông, không bỏ sót người ở xa, dứt bỏ bè đảng, như thế là hợp với đạo trung." Không như thế thì không đủ đạt tới trung hòa, khiến trời đất yên ngôi, muôn vật sinh trưởng (lời sách Trung Dung). "Hợp với đạo trung" là bậc vua có tài làm việc lớn, dựng nên sự nghiệp rạng rỡ lớn lao, đáng phô bày ra. Lời Tượng nói: "Bao dung kẻ thô lậu mà hợp với đạo trung, vì sáng sủa lớn lao." Trong các việc theo đạo trung, bao dung kẻ thô lậu là khó hơn cả.

 Hào Cửu Tam (hào thứ ba, hào dương): "Không có chỗ bằng nào mà không nghiêng, không có cái đi nào mà không trở lại; giữ chính bền trong gian nan thì không lỗi." Mặt trời đứng bóng thì sẽ xế, mặt trăng tròn thì sẽ khuyết; chỉ người biết lo đến loạn mới giữ được cảnh trị, chỉ người biết lo đến mất mới giữ được cái còn. "Chớ lo, hãy tin, thì có phúc trong ăn uống." Sự giao hòa trên dưới đến đây đã cùng cực; nếu chỉ lo được lo mất thì còn dùng người phụ tá ấy làm gì (lời Khổng Tử trong Luận Ngữ)? Lời Tượng nói: "Không có cái đi nào mà không trở lại, đó là chỗ giáp ranh của trời và đất."

 Hào Lục Tứ (hào thứ tư, hào âm): "Bay phấp phới, không giàu mà vẫn cùng với láng giềng, không cần răn bảo mà vẫn tin nhau." Lời Tượng nói: "Bay phấp phới, không giàu, vì đều đã rời bỏ cái thực của mình; không cần răn bảo mà vẫn tin, vì đó là mong muốn tự trong lòng." Bài thơ "Nam hữu gia ngư" (Kinh Thi) là bài ca nói người quân tử thời thái bình hết lòng thành, vui lòng cùng chia sẻ với người hiền; trích riêng một đoạn có câu "Phấp phới con chim chuy, đông đúc bay đến", ý nói bậc vua hết lòng thành với người hiền, lâu ngày cảm thông khắp thiên hạ, thì người hiền không còn chuyện bỏ đi (?), giống như chim chuy, thật có chỗ nương thì phấp phới bay về. Nghĩa ấy giống với hào Lục Tứ của quẻ Thái. Bởi vì vua thời Thái biết hạ mình trước kẻ dưới không thôi, cho nên người hiền lúc đầu thì cùng đồng loại tiến lên, cuối cùng thì cùng láng giềng kéo đến, chẳng phải vì bổng lộc lợi danh, mà chỉ vì muốn thực hành đạo của mình để thỏa chí hướng vốn có mà thôi.

 Hào Lục Ngũ (hào thứ năm, hào âm): "Vua Đế Ất gả em gái, nhờ thế được phúc, rất tốt." Bậc vương công tôn trọng người hiền, đến đây là thịnh nhất. Lời Tượng nói: "Nhờ thế được phúc, rất tốt, vì theo đạo trung mà thực hiện điều mong muốn." Bởi chỉ có hoàng cực (chuẩn mực tối cao mà bậc vua phải giữ, theo thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư) mới có thể thu năm điều phúc vào thân rồi ban khắp cho muôn dân.

 Hào Thượng Lục (hào trên cùng, hào âm): "Tường thành đổ sập xuống hào; chớ dùng quân, chỉ từ trong ấp của mình mà ban lệnh; dù giữ chính cũng đáng tiếc." Lời Tượng nói: "Tường thành đổ sập xuống hào, vì mệnh lệnh đã rối loạn." Vật đến chỗ cùng cực thì quay ngược lại, đó là lẽ tất nhiên; chỉ có thánh nhân mới có cách giữ cái đầy mà không để tràn.

 **Quẻ Bĩ.** Khôn ở dưới, Càn ở trên là quẻ Bĩ (bế tắc, không thông). Lời quẻ: "Bĩ, chẳng phải đạo người." Nói Bĩ là chẳng phải đạo người thì biết rằng thời Thái ắt có được người quân tử. "Không lợi cho người quân tử giữ chính; cái lớn đi, cái nhỏ đến."

 Lời Thoán nói: "Bĩ, chẳng phải đạo người, không lợi cho quân tử giữ chính; cái lớn đi, cái nhỏ đến. Ấy là trời đất không giao hòa nên muôn vật không thông; trên dưới không giao hòa nên thiên hạ không còn nước (?)." Ở quẻ Thái nói "chí hướng giống nhau", đây đổi chữ "chí" mà nói "không còn", là bàn đến tận cùng cái hại. "Bên trong là âm, bên ngoài là dương; bên trong mềm yếu, bên ngoài cứng rắn." Đổi chữ "cứng mạnh, mềm thuận" (ở quẻ Thái) thành "cứng, mềm", là truy đến tận gốc chỗ nó sinh ra. "Bên trong là tiểu nhân, bên ngoài là quân tử; đạo tiểu nhân lớn dần, đạo quân tử tiêu dần."

 Lời Tượng nói: "Trời đất không giao hòa là Bĩ; người quân tử theo đó mà lấy đức tiết kiệm để tránh tai nạn, không thể lấy bổng lộc làm vẻ vang." Muốn tránh xa tai hại thì không gì bằng tiết kiệm, muốn giữ toàn mạng sống thì không gì bằng bao dung nhẫn nhịn.

 Hào Sơ Lục: "Nhổ cỏ tranh thì rễ kéo theo nhau, cùng với đồng loại mà giữ chính thì tốt, hanh thông." Lời Tượng nói: "Nhổ cỏ tranh, giữ chính thì tốt, vì chí ở nơi nhà vua." Ở quẻ Bĩ, ta thấy được thánh nhân ghét loạn sâu sắc, lo cho vua tha thiết, và có chí thương dân: khi ở dưới thì cùng nhau giữ lẽ chính để nuôi đức; khi ở ngôi thì bao dung, vâng thuận, nhún nhường để chờ kẽ hở; kẽ hở chưa thể lợi dụng thì từ bỏ chỗ cao, ở chỗ thấp mà đợi; có kẽ hở có thể sửa trị thì dẫn bè bạn cùng loại để quyết trừ; quyết trừ mà khiến được bọn kia lui đi thì vẫn răn sợ để giữ gìn, lo sửa từ gốc để dứt hẳn. Ấy là không lúc nào nghĩ mà không hướng về vua. Tuy vậy, chỉ người có tài của bậc đại nhân mới có thể dự vào việc này; không thì chỉ thêm loạn mà thôi, như những người quân tử trong vụ "Đảng cố" (thời Đông Hán, các sĩ phu chống bọn hoạn quan bị khép tội bè đảng, bị cấm làm quan và bị giết hại) chính là như vậy.

 Hào Lục Nhị: "Bao dung, vâng thuận; kẻ tiểu nhân thì tốt, bậc đại nhân thì chịu bế tắc mà hanh thông." Vì đang ở ngôi nên nói "chịu bế tắc mà hanh thông". Lời Tượng nói: "Bậc đại nhân chịu bế tắc mà hanh thông, vì không lẫn vào bầy (tiểu nhân)." Đó là nghĩa của câu "thuận theo thời mà nuôi đức, ẩn mình chờ thời" (Kinh Thi).

 Hào Lục Tam: "Bao chứa điều nhục nhã." Lời Tượng nói: "Bao chứa điều nhục nhã, vì ngôi không xứng." Tài không đủ để làm nên việc thì thôi đi là được, vậy mà cứ khư khư giữ ngôi không chịu đi, còn nhục nào bằng?

 Hào Cửu Tứ: "Có mệnh trời thì không lỗi, bè bạn cùng nhờ đó mà được phúc." Lời Tượng nói: "Có mệnh trời thì không lỗi, vì chí được thi hành." Đạo Bĩ đã thay đổi, cho nên có thể làm nên cảnh trị rõ rệt, những người "cùng đồng loại giữ chính" (lời hào Sơ) có thể cùng được tiến lên.

 Hào Cửu Ngũ: "Dứt được cảnh bế tắc, bậc đại nhân thì tốt. 'Sắp mất rồi! Sắp mất rồi!' (luôn lo như thế) thì vững như buộc vào gốc dâu rậm." Không cẩn thận thì ắt lại loạn. Lời Tượng nói: "Cái tốt của bậc đại nhân là vì ngôi chính đáng."

 Hào Thượng Cửu: "Lật đổ cảnh bế tắc; trước bế tắc, sau vui mừng." Lời Tượng nói: "Bế tắc đến cùng thì đổ, sao lâu dài được?" Lật đổ là nói dứt hẳn gốc rễ. Nhân lúc thế nó đã nghiêng mà lật đổ thì tưởng như dễ làm, nhưng bè đảng tiểu nhân gốc rễ kết chặt sâu bền, cho nên mới khó. Không cẩn thận sao được! Người quân tử tự cho mình là quân tử và gọi tiểu nhân là tiểu nhân; kẻ tiểu nhân cũng tự cho mình là quân tử và gọi quân tử là tiểu nhân, vì thế bậc vua thường không gỡ nổi mối mê hoặc. Vậy thì làm sao phân biệt? Chỉ cần xét điều họ theo là lớn hay nhỏ mà thôi. Theo phần lớn (lòng, lý trí) là quân tử, theo phần nhỏ (tai mắt, ham muốn của thân xác) là tiểu nhân (theo lời Mạnh Tử). Trên thì biết tôn vua, dưới thì biết thương dân, ấy là theo phần lớn; trên thì a dua vua, dưới thì hà hiếp dân, ấy là theo phần nhỏ. Xem điều họ theo là lớn hay nhỏ, gặp việc cùng loại thì suy rộng ra, thì thực chất của quân tử và tiểu nhân không trốn đâu được. Nhưng vua thời Thái vốn không có mối lo này; riêng ở thời Bĩ thì khó hơn cả. Đó là lý do quẻ này chỉ nói "chẳng phải đạo người" mà không nói "bậc đại nhân" như vậy.

 **Quẻ Đồng Nhân.** Ly ở dưới, Càn ở trên (Ly là quẻ đơn tượng trưng cho lửa, cho sự sáng). Lời quẻ: "Hòa đồng với người ở nơi đồng nội thì hanh thông, lợi cho việc vượt sông lớn, lợi cho người quân tử giữ chính." Đạo hòa đồng với người: lấy mềm mỏng làm chủ rồi mới có chỗ hợp; lấy điều thiện làm tôn chỉ rồi mới có chỗ thành; lấy sự rộng rãi làm quý rồi mới có chỗ giúp được việc; lấy lẽ chính làm chỗ giữ rồi mới có chỗ đứng vững. Xem chuyện ba loại bạn có hại và ba loại bạn có ích (lời Khổng Tử trong Luận Ngữ) thì thấy được điều đó.

 Lời Thoán nói: "Đồng Nhân: hào mềm được ngôi, được trung (ở vị trí giữa của quẻ đơn) mà ứng với Càn (hai hào ở vị trí tương ứng giữa quẻ dưới và quẻ trên hô ứng với nhau), gọi là Đồng Nhân. Lời quẻ Đồng Nhân nói: 'Hòa đồng với người ở nơi đồng nội thì hanh thông, lợi cho việc vượt sông lớn', ấy là sự vận hành của Càn." Cái mềm không thể tự đi, ắt phải cùng với Càn rồi mới giúp được việc. "Sáng đẹp mà mạnh mẽ, trung chính mà ứng nhau, đó là lẽ chính của người quân tử. Chỉ người quân tử mới có thể thông suốt được chí hướng của thiên hạ." Muốn thông suốt chí hướng của thiên hạ thì không trung chính không được.

 Lời Tượng nói: "Trời cùng với lửa là Đồng Nhân; người quân tử theo đó mà phân loại theo dòng giống, phân biệt sự vật." Đạo không giống nhau thì không cùng bàn bạc (lời Luận Ngữ). Lửa bốc lên mà trời che phủ xuống, việc hòa đồng với người cũng giống như vậy.

 Hào Sơ Cửu: "Hòa đồng với người ở ngay cửa, không lỗi." Lời Tượng nói: "Ra cửa mà hòa đồng với người, còn ai trách lỗi?" Tuy chưa tính toán được sâu xa, nhưng cũng có thể tránh được lỗi.

 Hào Lục Nhị: "Hòa đồng với người trong họ hàng, đáng tiếc." Lời Tượng nói: "Hòa đồng với người trong họ hàng, là con đường đáng tiếc." Hào Nhị là chủ của quẻ Đồng Nhân. (Lời người hiệu đính: Xét lời Thoán nói "hào mềm được ngôi, được trung mà ứng với Càn", cho nên hào Nhị là chủ của quẻ Đồng Nhân. Chính vì nó là chủ quẻ mà lại thiên lệch, chỉ hòa đồng với kẻ mà nó gắn bó và hô ứng, nên là đáng tiếc. Bản gốc chép nhầm chữ "Nhị" thành chữ "nhiên", nay sửa lại.) Vì thế mà đáng tiếc.

 Hào Cửu Tam: "Giấu quân trong bụi cỏ rậm, trèo lên gò cao, ba năm không dấy lên được." Cứng mà không trung thì cái hại như thế. Lời Tượng nói: "Giấu quân trong bụi cỏ rậm, vì địch thủ cứng mạnh; ba năm không dấy lên được thì sao mà đi được?"

 Hào Cửu Tứ: "Trèo lên tường thành mà không đánh được, tốt." Lời Tượng nói: "Trèo lên tường thành, vì lẽ phải nên không đánh được; cái tốt ấy là do bị khốn mà quay về phép tắc." Hào dương ở ngôi âm (ngôi thứ tư là ngôi số chẵn, thuộc âm; hào dương ở đó là không đúng chỗ), cho nên không nói "hối hận mất đi" mà nói "tốt"; thánh nhân quý việc đổi theo điều thiện đến như thế.

 Hào Cửu Ngũ: "Hòa đồng với người, trước kêu khóc, sau vui cười; đại quân đánh thắng rồi mới gặp nhau." Lời Tượng nói: "Cái 'trước' của việc hòa đồng là vì trung và ngay thẳng; đại quân gặp nhau là nói đã đánh thắng." Hào Ngũ cậy mình ở ngôi tôn quý, không chịu hạ mình để cùng với hào Nhị, lại bị hào Tam ngăn trở, phải đánh mới thắng, đó là vì ta ngay thẳng.

 Hào Thượng Cửu: "Hòa đồng với người ở vùng ngoài thành, không hối hận." Lời Tượng nói: "Hòa đồng với người ở vùng ngoài thành, vì chí chưa đạt." Chí tuy chưa đạt nhưng cũng chẳng có gì ân hận.

 **Quẻ Đại Hữu.** Càn ở dưới, Ly ở trên. Lời quẻ: "Đại Hữu (có được nhiều, giàu có lớn), rất hanh thông." Lời Thoán nói: "Đại Hữu: hào mềm được ngôi tôn quý, ở chỗ lớn và trung, trên dưới đều ứng theo, gọi là Đại Hữu." Đây là việc hòa đồng với người ở bậc trên, là việc của vua Thuấn. "Đức của nó cứng mạnh mà sáng đẹp, ứng với trời mà làm đúng thời, vì thế rất hanh thông." Hiệu quả của việc bậc vương công tôn trọng người hiền là như thế.

 Lời Tượng nói: "Lửa ở trên trời là Đại Hữu." Chỉ có sáng suốt mới có thể có được cái lớn. "Người quân tử theo đó mà ngăn điều ác, đề cao điều thiện, thuận theo mệnh tốt đẹp của trời." Sáng nối tiếp sáng, soi rõ chỗ khuất tối, đuổi kẻ gian, tiến cử người lành, ấy gọi là mệnh trời; không phải bậc sáng suốt lớn thì không dự vào được.

 Hào Sơ Cửu: "Không dây vào chỗ có hại, chẳng phải lỗi; biết gian nan thì không lỗi." Lời Tượng nói: "Hào Sơ Cửu của quẻ Đại Hữu là không dây vào chỗ có hại." Ở đầu thời Đại Hữu, chưa có sự giao tiếp với trên dưới, kẻ ác chưa bị đuổi hết, kẻ hại mình còn đông, đó không phải lỗi của mình; biết không vội vã cầu tiến thì mới tránh được hoạn nạn.

 Hào Cửu Nhị: "Dùng xe lớn để chở, có chỗ đi, không lỗi." Lời Tượng nói: "Dùng xe lớn để chở, chất ở giữa mà không hỏng." Được giao phó trọng trách, chỉ giữ đạo trung mới tránh khỏi đổ vỡ; cùng ý với hào Cửu Nhị của quẻ Thái.

 Hào Cửu Tam: "Bậc công dâng lễ lên thiên tử, kẻ tiểu nhân không làm được." Lời Tượng nói: "Bậc công dâng lễ lên thiên tử, còn kẻ tiểu nhân thì gây hại." Được sủng ái đãi ngộ đến mức thịnh, chỉ người có đức mới kham nổi; vì thế chuyện "cuộc đi săn ở Hà Dương" (Tấn Văn công triệu vua nhà Chu đến đất Hà Dương, sách Xuân Thu chép là "vua đi săn ở Hà Dương" để che việc bề tôi gọi vua), người quân tử vẫn còn thấy đáng tiếc.

 Hào Cửu Tứ: "Không phô trương sự thịnh của mình, không lỗi." Đó là nói việc "sớm tối không lười biếng để thờ một người" (tức nhà vua, lời Kinh Thi). Lời Tượng nói: "Không phô trương sự thịnh, không lỗi, vì biết phân biệt sáng tỏ." Nhờ thế mà giữ được thân.

 Hào Lục Ngũ: "Lòng tin ấy giao cảm với người, lại có uy nghiêm, tốt." Lời Tượng nói: "Lòng tin ấy giao cảm với người, là lấy lòng tin mà khơi dậy chí người; cái tốt của sự uy nghiêm là vì (nếu chỉ hiền hòa thì) người ta coi thường mà không có lòng kiêng dè." Không như thế thì không đủ làm nên việc lớn.

 Hào Thượng Cửu: "Từ trời giúp cho, tốt, không gì không lợi." Lời Tượng nói: "Hào trên cùng của Đại Hữu tốt, vì từ trời giúp cho." Đây là việc của Y Doãn, Chu công, như lời "bề tôi không vì sủng ái lợi lộc mà ngồi mãi ở chỗ thành công" (Kinh Thư), "Chu công khiêm nhường, đức lớn tốt đẹp" (Kinh Thi) chính là thế. Bởi vì ở thời Đại Hữu, người được trời giúp là người biết ngăn điều ác, đề cao điều thiện; người được người giúp là nhờ "lòng tin giao cảm". Hào Thượng Cửu biết thực hành lòng tin khơi dậy chí người, lại nghĩ đến việc thuận theo mệnh trời, thì đề cử người hiền, nhường người tài, đi đâu mà chẳng lợi?

 **Quẻ Khiêm.** Cấn ở dưới, Khôn ở trên (Cấn là quẻ đơn tượng trưng cho núi, cho sự dừng lại). Lời quẻ: "Khiêm (nhún nhường) thì hanh thông, người quân tử có kết cục tốt." Người quân tử sở dĩ có kết cục tốt là vì chỉ người quân tử mới giữ được đến cùng.

 Lời Thoán nói: "Khiêm thì hanh thông. Đạo trời ban xuống dưới mà sáng tỏ, đạo đất ở thấp mà đi lên. Đạo trời làm vơi cái đầy mà bù thêm cho cái khiêm; đạo đất làm đổi cái đầy mà chảy dồn về cái khiêm; quỷ thần làm hại cái đầy mà ban phúc cho cái khiêm; đạo người ghét cái đầy mà ưa cái khiêm. Khiêm ở chỗ tôn quý thì càng sáng rỡ, ở chỗ thấp hèn thì không ai vượt qua được, đó là kết cục tốt của người quân tử."

 Lời Tượng nói: "Trong đất có núi là Khiêm; người quân tử theo đó mà bớt chỗ nhiều, thêm chỗ ít, cân nhắc sự vật mà ban phát công bằng." Chỗ nhiều thì bớt đi, chỗ ít thì thêm vào, đó là chính sự của Khiêm; cao thì đối xử theo cao, thấp thì đối xử theo thấp, không thiên lệch, không nghiêng ngả, đó là việc làm của Khiêm. Do đó mà xét, cái mà thánh nhân gọi là khiêm, há phải là vượt quá đạo trung dung (vừa phải, không thái quá, không bất cập) sao?

 Hào Sơ Lục: "Khiêm lại càng khiêm, người quân tử nhờ đó mà vượt sông lớn, tốt." Hiểm nạn còn vượt qua được, huống chi việc khác. Lời Tượng nói: "Khiêm lại càng khiêm là người quân tử lấy sự thấp mình để tự chăn dắt mình." Gọi là "chăn dắt" tức là trừ bỏ thói kiêu căng hung hãn.

 Hào Lục Nhị: "Tiếng khiêm vang ra ngoài, giữ chính thì tốt." Vang lên là vì vui mừng, cho nên răn về sự không chính. Lời Tượng nói: "Tiếng khiêm vang ra, giữ chính thì tốt, vì trong lòng đã có được (đức khiêm)."

 Hào Cửu Tam: "Có công lao mà vẫn khiêm, người quân tử có kết cục tốt, tốt." Như việc Chu công "đang ăn thì nhả miếng cơm, đang gội thì nắm tóc" (vội ra tiếp đón kẻ sĩ), nhọc nhằn đến thế; không phải người quân tử thì sao có đầu có cuối được? Lời Tượng nói: "Người quân tử có công lao mà vẫn khiêm thì muôn dân phục."

 Hào Lục Tứ: "Không gì không lợi, phát huy đức khiêm." Có thể làm nên việc rồi. Lời Tượng nói: "Không gì không lợi, phát huy đức khiêm, vì không trái phép tắc." Vì làm đúng mực nên gọi là phép tắc.

 Hào Lục Ngũ: "Không giàu mà vẫn cùng với láng giềng, lợi cho việc đánh dẹp, không gì không lợi." Lời Tượng nói: "Lợi cho việc đánh dẹp, là đánh kẻ không chịu phục." Khi dùng giáo mác thì phải tự xét lại mình (lời Kinh Thư); chỉ có vị chủ của đức khiêm mới làm được đến mức tột cùng ấy.

 Hào Thượng Lục: "Tiếng khiêm vang ra, lợi cho việc ra quân đánh các ấp, các nước." Đó là vì giận; vì hào Nhị (?) đã hô ứng nên vậy (?). Lời Tượng nói: "Tiếng khiêm vang ra, vì chí chưa đạt; có thể dùng để ra quân đánh các ấp, các nước." Tuy khác với "không gì không lợi", nhưng cũng có thể dùng để đánh các ấp, các nước; đức khiêm không đâu không thông suốt như vậy.

 **Quẻ Dự.** Khôn ở dưới, Chấn ở trên (Chấn là quẻ đơn tượng trưng cho sấm, cho sự chuyển động). Lời quẻ: "Dự (vui vẻ, an vui), lợi cho việc lập chư hầu, ra quân." Thuận theo mong muốn của thiên hạ mà thưởng phạt thì có gì không lợi?

 Lời Thoán nói: "Dự: hào cứng được hô ứng mà chí được thi hành, thuận theo mà động, đó là Dự." Nếu không phải hào cứng được hô ứng mà chí được thi hành, thì cái thuận ấy chỉ là cầu tiếng khen, chiều lòng làm vui mà thôi. "Dự là thuận theo mà động, cho nên trời đất cũng như thế, huống chi việc lập chư hầu, ra quân? Trời đất thuận theo mà động, cho nên mặt trời mặt trăng không đi sai, bốn mùa không lệch; thánh nhân thuận theo mà động thì hình phạt trong sạch mà dân phục." Như câu "giết mà dân không oán" (lời Mạnh Tử); với hình phạt còn như thế thì việc khác có thể biết. "Ý nghĩa của thời Dự lớn lao thay!" Đó là then máy của còn và mất.

 Lời Tượng nói: "Sấm ra khỏi mặt đất mà vang dậy là Dự; các bậc vua đời trước theo đó mà làm nhạc, tôn sùng đức, dâng tế long trọng lên Thượng đế và phối thờ tổ tiên." Sấm ra khỏi mặt đất thì muôn vật đều phấn chấn mà hòa vui, đó gọi là Dự; nhạc cảm động lòng người cũng như vậy. Các bậc vua đời trước làm nhạc không phải làm giả dối, mà chỉ để mô phỏng công nghiệp đã thành mà thôi, cho nên có thể dâng lên Thượng đế, phối thờ tổ tiên, mà thần trời đất và tổ tiên đều an vui hưởng nhận.

 Hào Sơ Lục: "Vui mà kêu lên, xấu." Lời Tượng nói: "Hào Sơ Lục vui mà kêu lên, vì chí cùng quẫn nên xấu." Ở thời Dự, trên dưới đều lười nhác, chỉ có hào Tứ nhờ cứng cỏi kiên quyết mà khích lệ được phong tục, và hào Nhị biết lấy trung chính để tự giữ, được khen là biết then máy (thấy được dấu hiệu nhỏ báo trước sự việc); các hào khác đều không tránh khỏi hối hận, tiếc nuối. Còn hào Sơ ở đầu thời Dự mà kêu lên, là kẻ ham vui, cho nên chịu cái xấu của chí cùng quẫn. Người không lo xa ắt có lo gần. Người mà hay nhàn rỗi ham chơi thì việc ra vào của họ cũng chẳng đi được xa (?).

 Hào Lục Nhị: "Cứng vững như đá, không đợi hết ngày (đã biết lui), giữ chính thì tốt." Lời Tượng nói: "Không đợi hết ngày, giữ chính thì tốt, vì trung chính." Chỉ vì trung chính nên biết được then máy.

 Hào Lục Tam: "Ngước mắt trông lên mà vui (cầu cạnh bề trên), sẽ hối hận; chậm (không sửa) thì có hối hận." Lời Tượng nói: "Ngước mắt trông lên mà vui thì có hối hận, vì ngôi không xứng." Chiếm ngôi không phải của mình, ở gần hào Tứ nhất mà vẫn kiêu căng ngạo mạn như thường, sao khỏi hối hận được?

 Hào Cửu Tứ: "Mọi người nhờ mình mà được vui, được lớn; chớ nghi ngờ, bạn bè sẽ tụ lại nhanh như tóc gom vào cây trâm." Lời Tượng nói: "Mọi người nhờ mình mà được vui, được lớn, vì chí được thi hành rộng lớn." Đó là người có tài đủ để sửa đời, khích lệ phong tục. Trên dưới đều nhờ vào đó để giữ được yên ổn và tồn tại, có gì mà phải nghi?

 Hào Lục Ngũ: "Giữ chính mà mắc bệnh, nhưng mãi không chết." Lời Tượng nói: "Hào Lục Ngũ giữ chính mà mắc bệnh, vì cưỡi lên trên hào cứng; mãi không chết vì đạo trung chưa mất." Vì có hào Tứ làm người phụ giúp nên như thế.

 Hào Thượng Lục: "Mê muội trong sự vui (?) đã thành, nếu biết thay đổi thì không lỗi." Lời Tượng nói: "Mê muội trong sự vui (?) mà ở trên cao, sao lâu dài được?" Sự vui đã đến cùng cực, nếu không biết sợ thì tai họa sẽ đến.

 **Quẻ Tùy.** Chấn ở dưới, Đoài ở trên (Đoài là quẻ đơn tượng trưng cho đầm nước, cho sự vui vẻ). Lời quẻ: "Tùy (theo), rất hanh thông, lợi, giữ chính bền thì không lỗi." Ý nghĩa của việc theo thời, chỉ khi có đủ bốn đức này (lớn lao, hanh thông, lợi, chính bền) mới không lỗi; đó là lý do nó lớn.

 Lời Thoán nói: "Tùy: hào cứng đến mà ở dưới hào mềm, động mà vui, đó là Tùy." Nếu không phải hào cứng đến mà chịu ở dưới hào mềm, thì cái động mà vui ấy chỉ là sự a theo của kẻ tiểu nhân mà thôi. "Rất hanh thông, giữ chính bền, không lỗi, mà thiên hạ theo thời." Chỉ khi rất hanh thông, chính bền, thiên hạ không lỗi, rồi thiên hạ mới theo. "Ý nghĩa của việc theo thời lớn lao thay!"

 Lời Tượng nói: "Trong đầm có sấm là Tùy; người quân tử theo đó mà khi trời sắp tối thì vào nhà nghỉ ngơi." Không gì động mạnh bằng sấm, vậy mà lại nằm nghỉ trong đầm, là vì theo thời. Người quân tử lúc trời sắp tối cũng như thế, bởi không thể không như thế.

 Hào Sơ Cửu: "Chức phận có thay đổi, giữ chính thì tốt." Đó là nói theo đạo lý chứ không theo vua. "Ra khỏi cửa mà giao tiếp thì có công." Đó là nghĩa của câu "Ta há là quả bầu khô (chỉ treo đấy mà không được dùng) sao?" (lời Khổng Tử). Lời Tượng nói: "Chức phận có thay đổi, theo lẽ chính thì tốt." Nếu không theo lẽ chính thì chỉ làm rối phép tắc cũ mà thôi. "Ra khỏi cửa mà giao tiếp thì có công, vì không mất (lẽ chính)." Chỉ vì mang tài chất của quẻ Chấn nên có thể không bị ràng buộc mà theo thời được. Cho nên nói "Tùy là không giữ khư khư cái cũ". Hai hào Nhị và Tam đều đánh mất điều ấy.

 Hào Lục Nhị: "Bám theo đứa trẻ, bỏ mất người trượng phu." Lời Tượng nói: "Bám theo đứa trẻ, vì không thể cùng lúc theo cả hai." Hào Sơ ở sát gần, thế không thể không theo; lỗi chỉ ở chỗ không thể theo được cả hai mà thôi.

 Hào Lục Tam: "Bám theo người trượng phu, bỏ đứa trẻ; theo thì cầu gì được nấy, lợi ở chỗ yên ổn giữ chính." Bỏ cái nhỏ theo cái lớn thì cầu gì mà không được? Lời Tượng nói: "Bám theo người trượng phu, vì chí bỏ kẻ ở dưới."

 Hào Cửu Tứ: "Theo mà có được, cứ giữ như vậy thì xấu." Đó là nói việc chỉ lo chiều lòng làm vui. "Có lòng tin, ở trong đạo, lại sáng suốt thì có lỗi gì?" Phải biết dùng quyền biến để giúp nên việc mới được. Lời Tượng nói: "Theo mà có được, xét theo lẽ thì xấu; có lòng tin ở trong đạo, đó là công của sự sáng suốt."

 Hào Cửu Ngũ: "Tin vào điều tốt đẹp, tốt." Đó là nói việc nghe lời can mà không làm trái. Lời Tượng nói: "Tin vào điều tốt đẹp thì tốt, vì ngôi chính và trung." Lấy cái cứng mà hạ mình dưới cái mềm, chỉ nghe theo lẽ chính; đó là việc của bậc vua dựng nên nghiệp vương.

 Hào Thượng Lục: "Bắt giữ lấy, lại theo mà buộc chặt; nhà vua dùng đó để dâng lễ tế ở núi phía tây." Lời Tượng nói: "Bắt giữ lấy, vì ở trên đã cùng cực." Như câu "chiếm hai phần ba thiên hạ mà vẫn phục tùng thờ nhà Thương" (Luận Ngữ, nói về Chu Văn vương); việc ông bị giam ở ngục Dữu Lý mà rốt cuộc thành hanh thông, có lẽ là vì thế chăng? Ý nghĩa của việc theo thời lớn lao thay! Chỉ có Văn vương là làm trọn được.

 **Quẻ Cổ.** Tốn ở dưới, Cấn ở trên (Tốn là quẻ đơn tượng trưng cho gió, cho sự thuận theo, len vào). Lời quẻ: "Cổ (sự hư hỏng tích tụ lâu ngày cần được sửa chữa), rất hanh thông, lợi cho việc vượt sông lớn; trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày (Giáp là can đầu tiên trong mười can dùng để đếm ngày, tượng trưng cho sự khởi đầu; ý nói trước khi làm phải suy xét nguyên do, sau khi làm phải lo giữ gìn)." Tuy là việc sửa chữa tệ hại, nhưng răn về việc muốn làm cho nhanh.

 Lời Thoán nói: "Cổ: cái cứng ở trên mà cái mềm ở dưới, thuận theo mà dừng lại, đó là Cổ." Đây là chỗ sự hư hỏng sinh ra. "Cổ mà rất hanh thông thì thiên hạ được trị." Chỉ khi rất hanh thông rồi mới trị. "Lợi cho việc vượt sông lớn, vì đi thì có việc phải làm. Trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày, hết thì lại có bắt đầu, đó là sự vận hành của trời." Vật đến cùng cực thì phải quay lại, cho nên như thế.

 Lời Tượng nói: "Dưới núi có gió là Cổ." Như câu "gió thổi rụng lá trên núi", có hình tượng quét dọn. "Người quân tử theo đó mà chấn hưng dân, nuôi dưỡng đức." Chấn hưng dân là khích lệ cho dân đổi mới; nuôi dưỡng đức là nuôi cho đức được thành tựu.

 Hào Sơ Lục: "Lo sửa cái hư hỏng của cha, có con như thế thì người cha đã khuất không có lỗi; có nguy nhưng cuối cùng tốt." Lời Tượng nói: "Lo sửa cái hư hỏng của cha, là lấy ý của cha mà nối theo." Lúc mới kế tục và tiếp nối, biết lấy ý của cha mà nối theo, thêm bớt, sửa sang cho tốt đẹp, quy về chỗ thật thỏa đáng, cho nên gọi là "có con"; tuy nguy thì có hại gì? Lớn là thiên hạ, nhỏ là một nhà, ý nghĩa đều như một. Vì đây là thể của quẻ Tốn (thuận theo) nên như thế (?).

 Hào Cửu Nhị: "Lo sửa cái hư hỏng của mẹ, không thể cứng nhắc giữ chính." Lời Tượng nói: "Lo sửa cái hư hỏng của mẹ, vì được đạo trung." Cứng nhắc giữ chính thì sẽ làm trái lòng mẹ.

 Hào Cửu Tam: "Lo sửa cái hư hỏng của cha, có chút hối hận nhưng không có lỗi lớn." Lời Tượng nói: "Lo sửa cái hư hỏng của cha, cuối cùng không lỗi." Vì chí ở chỗ thương yêu cha mẹ nên như thế.

 Hào Lục Tứ: "Dung túng cái hư hỏng của cha, cứ thế mà đi thì gặp điều đáng tiếc." Chỉ một mực vâng theo lệnh, khác hẳn với "lấy ý của cha mà nối theo". Lời Tượng nói: "Dung túng cái hư hỏng của cha, đi thì chưa được." Xét kỹ điều mình theo, đó mới gọi là hiếu.

 Hào Lục Ngũ: "Lo sửa cái hư hỏng của cha, nhờ đó mà được tiếng khen." Đó là điều gọi là "lập thân, theo đạo, để tiếng thơm cho đời sau" (lời sách Hiếu Kinh). Lời Tượng nói: "Lo sửa việc của cha mà được tiếng khen, là nối theo bằng đức." Chữ "đức" ở đây giống chữ "đức" trong câu "người quân tử thương người bằng đức" (lời sách Lễ Ký). Do đó mà xét, "dung túng cái hư hỏng của cha" chẳng phải là nói thói chiều theo cho qua chuyện sao?

 Hào Thượng Cửu: "Không thờ vương hầu, coi việc của mình là cao quý." Việc ở trong nhà thì có thể biết. Lời Tượng nói: "Không thờ vương hầu, chí ấy có thể làm khuôn phép." Ở thời Cổ, tuy không nên ra ngoài làm việc, nhưng vẫn giữ vững được khí tiết, chí ấy cũng đáng quý.

 **Quẻ Lâm.** Đoài ở dưới, Khôn ở trên. Lời quẻ: "Lâm (bề trên đến gần, đến cai trị kẻ dưới), rất hanh thông, lợi, giữ chính bền." Đạo của vua đến cai trị dân phải có đủ bốn đức. "Đến tháng tám thì có điều xấu." Phải ngăn ngừa từ lúc chưa loạn.

 Lời Thoán nói: "Lâm: cái cứng lớn dần lên, vui mà thuận, cứng ở giữa mà có hô ứng, rất hanh thông nhờ lẽ chính, đó là đạo của trời." Đã hướng dần đến quẻ Thái rồi. "Đến tháng tám thì có điều xấu, vì sự tiêu mòn đến không lâu." Đầy rồi vơi, tiêu rồi lớn, đó là trình tự tất phải đến, cho nên như thế.

 Lời Tượng nói: "Trên đầm có đất là Lâm; người quân tử theo đó mà dạy dỗ, lo nghĩ không cùng, bao dung che chở dân không bờ bến." Đó là lý do nó lớn.

 Hào Sơ Cửu: "Cảm hóa mà đến với dân, giữ chính thì tốt." Lời Tượng nói: "Cảm hóa mà đến với dân, giữ chính thì tốt, vì chí làm điều chính." Hào Cửu Nhị: "Cảm hóa mà đến với dân, tốt, không gì không lợi." Lời Tượng nói: "Cảm hóa mà đến với dân, tốt, không gì không lợi, vì chưa chỉ một mực thuận theo mệnh lệnh." Hào Sơ hô ứng với hào Tứ, cho nên giữ chính thì tốt; hào Nhị hô ứng với hào Ngũ, nếu biết xét kỹ cái mình có thì có gì không lợi?

 Hào Lục Tam: "Đến với dân bằng lời ngọt ngào, không có gì lợi; nếu đã biết lo về điều đó thì không lỗi." Lời Tượng nói: "Đến với dân bằng lời ngọt ngào, vì ngôi không xứng; đã biết lo về điều đó thì lỗi không kéo dài." Vì là thể của quẻ Đoài (vui vẻ, lời nói) nên như thế.

 Hào Lục Tứ: "Đến tận nơi với dân, không lỗi." Lời Tượng nói: "Đến tận nơi với dân, không lỗi, vì ngôi xứng đáng." Hết lòng thành với người hiền, không ghen ghét đố kỵ, khác hẳn với kẻ ăn cắp ngôi vị. Phải như thế rồi mới tránh được lỗi.

 Hào Lục Ngũ: "Đến với dân bằng trí sáng suốt, đó là điều thích hợp của bậc đại quân (bậc vua lớn), tốt." Bỏ ý mình mà theo người, đó là việc của vua Nghiêu, vua Thuấn. Lời Tượng nói: "Điều thích hợp của bậc đại quân, là nói làm theo đạo trung." Chỉ làm theo đạo trung rồi mới có thể làm nên cái lớn.

 Hào Thượng Lục: "Đến với dân bằng lòng đôn hậu, tốt, không lỗi." Lời Tượng nói: "Cái tốt của việc đến với dân bằng lòng đôn hậu, là vì chí ở bên trong." Đó là nói "lòng không lúc nào không ở nơi nhà vua" (lời Kinh Thư).

 **Quẻ Quán.** Khôn ở dưới, Tốn ở trên. Lời quẻ: "Quán (xem xét, và làm gương cho người khác nhìn vào): rửa tay rưới rượu mời thần mà chưa dâng lễ vật (lúc mở đầu lễ tế, khi lòng thành kính còn trọn vẹn nhất), có lòng tin trang nghiêm." Đạo cảm hóa người lấy lòng thành làm gốc.

 Lời Thoán nói: "Cái lớn lao để người xem ở trên, thuận mà nhún nhường, trung chính để cho thiên hạ nhìn vào." Đó là lý do nó lớn. "Quán: rửa tay rưới rượu mà chưa dâng lễ vật, có lòng tin trang nghiêm, kẻ dưới nhìn vào mà được cảm hóa." Đó là điều gọi là "không nói mà được tin". "Xem đạo thần diệu của trời thì bốn mùa không sai lệch; thánh nhân dùng đạo thần diệu để đặt ra giáo hóa thì thiên hạ phục." Cái gọi là đạo thần diệu là gì? Chỉ là lòng thành mà thôi. Cho nên nói: trời đất là lớn rồi, nhưng không thành thì không hóa sinh được muôn vật; thánh nhân là sáng suốt rồi, nhưng không thành thì không cảm hóa được muôn dân.

 Lời Tượng nói: "Gió đi trên mặt đất là Quán; các bậc vua đời trước theo đó mà đi xem xét các phương, xem dân mà đặt ra giáo hóa." Đó gọi là thuận mà nhún nhường.

 Hào Sơ Lục: "Nhìn như trẻ con; với kẻ tiểu nhân thì không lỗi, với người quân tử thì đáng tiếc." Người quân tử là người được kẻ khác nhìn vào. Lời Tượng nói: "Hào Sơ Lục nhìn như trẻ con, đó là đạo của kẻ tiểu nhân." Hào Lục Nhị: "Nhìn trộm qua khe cửa, chỉ lợi cho người nữ giữ chính." Vì chỗ nhìn không đúng nên như thế. Lời Tượng nói: "Nhìn trộm qua khe cửa, dẫu là người nữ giữ chính thì cũng đáng xấu hổ."

 Hào Lục Tam: "Xét việc làm của mình mà tiến hay lui." Lời Tượng nói: "Xét việc làm của mình mà tiến hay lui, vì chưa mất đạo." Hào Lục Tứ: "Xem vẻ rực rỡ của đất nước, lợi cho việc làm khách của nhà vua (ra giúp vua)." Đó là việc của Y Doãn, Phó Duyệt. Lời Tượng nói: "Xem vẻ rực rỡ của đất nước, là quý việc làm khách của vua."

 Hào Cửu Ngũ: "Xét việc làm của mình, người quân tử không lỗi." Lời Tượng nói: "Xét việc làm của mình, tức là xem dân." Tuy trung chính để cho thiên hạ nhìn vào, nhưng chỉ xét việc làm của mình mà thôi, đạo chưa được rộng lớn; khác với ý "đến với dân bằng trí sáng suốt" (hào Lục Ngũ quẻ Lâm), cho nên chỉ là không lỗi mà thôi.

 Hào Thượng Cửu: "Xét việc làm của người ấy (?), người quân tử không lỗi." Đạo có thừa mà không có ngôi vị, nhưng không oán trời, không trách người, chỉ tự tin vào mình mà thôi; đó là lý do tránh được lỗi. Lời Tượng nói: "Xét việc làm của người ấy, vì chí chưa được yên." Đó là điều gọi là "trời chưa muốn đem thiên hạ đến cảnh thái bình; nếu muốn đem thiên hạ đến cảnh thái bình thì ngoài ta còn ai?" (lời Mạnh Tử).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video