Ngô Viên Dịch giải (sách giải Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ nhất
Thượng kinh (phần trên của Kinh Dịch, gồm ba mươi quẻ đầu). Thiên này gồm các quẻ Càn, Khôn, Truân, Nhu, Tụng, Sư, Tỷ, Tiểu Súc, Lý.
Quẻ Càn: Càn ở dưới, Càn ở trên. (Quẻ là hình gồm sáu vạch, do hai quẻ đơn ba vạch chồng lên nhau. Quẻ đơn ở dưới là nội quái, quẻ đơn ở trên là ngoại quái. Càn là quẻ tượng trời, cả sáu vạch đều là vạch dương, chủ về cứng mạnh.) Càn: Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh. (Đây là bốn đức của quẻ: nguyên là khởi đầu lớn lao, hanh là thông suốt, lợi là thích đáng và có lợi, trinh là chính đáng và bền vững.)
Sơ cửu: rồng còn ẩn nấp, chớ dùng. (Mỗi vạch của quẻ gọi là một hào, đếm từ dưới lên. "Sơ" là hào thứ nhất. "Cửu" chỉ hào dương, tức vạch liền. "Lục" chỉ hào âm, tức vạch đứt. Hào trên cùng gọi là "thượng".) Đây là chuyện của Bá Di, bậc hiền cuối đời Thương, lánh đời không chịu ra làm quan.
Cửu nhị (hào dương ở vị trí thứ hai): rồng hiện ra ở ruộng, lợi về việc gặp bậc đại nhân (người có đức lớn). Đây là chuyện của Trọng Ni, tức Khổng Tử.
Cửu tam: người quân tử suốt ngày hăng hái không ngừng, đến chiều tối vẫn thận trọng lo sợ như đang gặp nguy, nên không có lỗi. Đây là chuyện của Văn Vương nhà Chu.
Cửu tứ: hoặc nhảy vọt lên, hoặc vẫn ở dưới vực, không có lỗi. Đây là chuyện Vũ Vương kéo quân ra để dò xét thế lực, trước khi đánh vua Trụ nhà Thương.
Cửu ngũ: rồng bay trên trời, lợi về việc gặp bậc đại nhân. Đây là chuyện của vua Vũ nhà Hạ và vua Thang nhà Thương.
Thượng cửu: rồng bay lên quá cao, có điều hối hận. Đây là chuyện Chu Mục Vương, ông vua ham đi chơi xa khắp thiên hạ.
Dụng cửu (lời dành riêng cho trường hợp cả sáu hào dương đều biến): thấy một bầy rồng mà không con nào đứng đầu, tốt. Đây là chuyện vua Nghiêu, vua Thuấn.
Thoán (lời của Thoán truyện, phần giải thích ý nghĩa chung của cả quẻ) rằng: Lớn thay đức nguyên của Càn! Muôn vật nhờ đó mà bắt đầu, đức ấy thống lĩnh cả trời. Mây bay, mưa rải, các loài vật trôi chảy mà thành hình. Hiểu rõ lẽ trước sau, sáu ngôi (sáu vị trí của sáu hào) theo thời mà thành. Theo thời mà cưỡi sáu rồng để điều khiển trời. Đạo Càn biến hóa, khiến mỗi vật đều được chính đúng tính và mệnh của mình, giữ gìn và hòa hợp được cái hòa lớn, như thế mới lợi và chính bền. Vượt lên đứng đầu muôn vật, muôn nước đều được yên. — Đạo Càn không gì không bao gồm. Bốn đức kia chỉ là nêu riêng những dấu vết khi nó ứng với muôn vật mà thôi, cho nên quẻ này có hình tượng của bậc vua.
Tượng (lời của Tượng truyện, phần giải thích dựa vào hình tượng của quẻ và hào) rằng: Trời vận hành mạnh mẽ; người quân tử theo đó mà tự cố gắng không ngừng. — Sự dấy lên của các bậc đế, sự thành công của các bậc vương đều bắt nguồn từ đây.
"Rồng ẩn chớ dùng": vì khí dương (sức cứng mạnh, hướng ra ngoài, tiến lên) còn ở dưới. "Rồng hiện ở ruộng": đức đã được ban ra rộng khắp. "Suốt ngày hăng hái": đi hay trở lại đều theo đạo. "Hoặc nhảy ở vực": tiến lên thì không có lỗi. "Rồng bay trên trời": bậc đại nhân làm nên sự nghiệp. "Rồng quá cao có hối hận": đã đầy thì không thể giữ lâu. "Dụng cửu": đức của trời không thể tự làm đầu. — Trời là đức cứng mà còn không làm trái thời, huống chi là người?
Văn Ngôn (thiên giải thích thêm lời của quẻ Càn và quẻ Khôn) rằng: Nguyên là đứng đầu các điều thiện. Hanh là chỗ hội tụ những điều tốt đẹp. Lợi là sự hài hòa của lẽ phải. Trinh là cái cốt cán của mọi việc. Người quân tử thể hiện điều nhân thì đủ để làm người đứng đầu người khác. Hội tụ điều tốt thì đủ để hợp với lễ. Làm lợi cho muôn vật thì đủ để hòa hợp với lẽ phải. Giữ chính đáng và bền vững thì đủ để làm cốt cán cho mọi việc. Người quân tử làm theo bốn đức ấy, nên mới nói "Càn: nguyên, hanh, lợi, trinh". — Bốn đức ấy phối hợp trọn vẹn thì chỉ có quẻ Càn là như vậy.
Sơ cửu nói "rồng ẩn chớ dùng" là ý gì? Khổng Tử nói: Đó là người có đức của rồng mà ẩn mình (?). Người ấy không vì đời mà thay đổi, không cầu được thành danh. Lánh đời mà không buồn, không được ai cho là phải cũng không buồn. Vui thì làm, lo thì tránh đi. Vững vàng không gì lay chuyển được, đó là rồng ẩn. — Thời vận và số mệnh trái ngược lớn với mình, mà vẫn vui thì làm, đó là chỗ làm nên bậc thánh nhân (?).
Cửu nhị nói "rồng hiện ở ruộng, lợi gặp đại nhân" là ý gì? Khổng Tử nói: Đó là người có đức của rồng mà chính đáng, ở giữa. Lời nói thường ngày thì giữ chữ tín, việc làm thường ngày thì cẩn thận. Ngăn điều tà để giữ lòng thành. Làm cho đời tốt hơn mà không khoe công. Đức rộng lớn mà cảm hóa được người. Kinh Dịch nói "rồng hiện ở ruộng, lợi gặp đại nhân", ấy là đức của bậc vua. — Có đức của vua mà không có ngôi vua, ấy là người được kẻ khác lặng lẽ theo học để sửa mình. Vì ngăn tà giữ thành nên giữ được đạo trung dung (không lệch, không thái quá, giữ được lâu dài). Vì làm đời tốt hơn mà không khoe, đức rộng mà cảm hóa, nên không ai là không phục.
Cửu tam nói "người quân tử suốt ngày hăng hái, chiều tối vẫn lo sợ như gặp nguy, không có lỗi" là ý gì? Khổng Tử nói: Người quân tử nâng cao đức hạnh, trau dồi sự nghiệp. Trung thực và giữ tín là để nâng cao đức hạnh. Sửa sang lời nói, lập lòng thành là để giữ vững sự nghiệp. Biết chỗ cần đến mà đến được, người như thế có thể cùng bàn về cơ vi (dấu hiệu nhỏ lúc sự việc mới chớm). Biết chỗ cần dừng mà dừng được, người như thế có thể cùng giữ lẽ phải. Cho nên ở ngôi trên mà không kiêu, ở ngôi dưới mà không lo. Vì thế hăng hái không ngừng, tùy thời mà thận trọng, tuy nguy mà không có lỗi. — Bên trong sáng suốt văn minh là để nâng cao đức hạnh, bên ngoài mềm mỏng thuận theo là để giữ vững sự nghiệp. Chia thiên hạ làm ba phần mà có được hai, chẳng phải biết cơ vi thì là gì? Thế mà vẫn phục tùng thờ nhà Thương, chẳng phải vì lẽ phải thì là gì?
Cửu tứ nói "hoặc nhảy ở vực, không có lỗi" là ý gì? Khổng Tử nói: Lên xuống không cố định, nhưng không phải để làm điều tà. Tiến lui không thường, nhưng không phải để rời bỏ bầy. Người quân tử nâng cao đức hạnh, trau dồi sự nghiệp là muốn cho kịp thời, cho nên không có lỗi. — Là thời đấy, không thể để lỡ, thì có lỗi gì đâu?
Cửu ngũ nói "rồng bay trên trời, lợi gặp đại nhân" là ý gì? Khổng Tử nói: Cùng tiếng thì ứng nhau, cùng khí thì tìm nhau. Nước chảy về chỗ ướt, lửa bén vào chỗ khô. Mây theo rồng, gió theo hổ. Thánh nhân dấy lên thì muôn vật đều được trông thấy. Cái gì gốc ở trời thì gần gũi với trên, cái gì gốc ở đất thì gần gũi với dưới, ấy là mỗi thứ đều theo loài của mình. — Bậc thánh và người hiền phải cần đến nhau, rồi sau mới làm được việc lớn trong thiên hạ.
Thượng cửu nói "rồng quá cao có hối hận" là ý gì? Khổng Tử nói: Sang mà không có ngôi, cao mà không có dân, người hiền ở ngôi dưới mà không ai giúp, cho nên hễ động là có hối hận.
"Rồng ẩn chớ dùng": vì còn ở dưới. "Rồng hiện ở ruộng": vì tạm dừng chờ thời. "Suốt ngày hăng hái": vì đang làm việc. "Hoặc nhảy ở vực": vì tự thử sức mình. "Rồng bay trên trời": vì ở trên mà cai trị. "Rồng quá cao có hối hận": vì đã đến cùng cực nên gặp tai họa. Đức nguyên của Càn mà biết dùng cửu (biết không tự làm đầu), thì thiên hạ được trị. — Biến đổi thì thông suốt.
Cho nên: "Rồng ẩn chớ dùng": khí dương còn ẩn nấp. — Vì thế thánh nhân còn ở dưới. "Rồng hiện ở ruộng": thiên hạ được văn minh. — Vì thế theo thời mà ra, nhưng còn giữ kín (?). "Suốt ngày hăng hái": cùng đi với thời. — Vì thế làm được việc trong khả năng của mình. "Hoặc nhảy ở vực": đạo Càn bắt đầu đổi thay. — Vì thế tiến lên để tự thử sức. "Rồng bay trên trời": bèn ở ngôi của đức trời. — Vì thế ở trên mà cai trị. "Rồng quá cao có hối hận": cùng với thời mà đi đến cùng cực. — Vì thế ở vào chỗ cùng mà gặp tai họa. "Đức nguyên của Càn mà dùng cửu": bèn thấy được phép tắc của trời. — Vì thế thường được trị yên mà không loạn. Bởi lẽ công đã thành, danh đã nên thì lui thân, ấy là đạo của trời.
Nguyên của Càn là khởi đầu mà thông suốt. Lợi và trinh là tính tình của nó. Càn khởi đầu muôn vật, có thể đem cái lợi tốt đẹp mà làm lợi cho thiên hạ, lại không nói ra mình làm lợi cho cái gì, lớn lao thay! — Càn tạo nên sự khởi đầu, mà muôn vật tự thông suốt, không vật nào không được đúng chỗ, mỗi vật đều chính đúng cái tình của tính và mệnh mình. Đó là lý do Càn được gọi là lớn, và bậc vua lấy đó làm khuôn phép.
Lớn thay Càn! Cứng, mạnh, ở giữa, chính đáng, thuần nhất, không pha tạp, tinh túy. Sáu hào phát huy ra, thông suốt khắp mọi tình. Theo thời cưỡi sáu rồng để điều khiển trời. Mây bay mưa rải, thiên hạ được thái bình. — Có đủ bảy đức ấy, cho nên có thể không ngừng nghỉ mà vượt lên đứng đầu, không việc gì không lợi. Đó là hình tượng của bậc vua.
Người quân tử lấy việc làm nên đức làm việc làm của mình, đó là việc làm ngày ngày có thể thấy được. Chữ "ẩn" ở đây có nghĩa là ẩn mình (?) mà chưa hiện ra, làm mà chưa thành, cho nên người quân tử chưa dùng đến. — Ý là chờ thời rồi mới động.
Người quân tử học để gom góp hiểu biết, hỏi để phân biệt phải trái, lấy lòng rộng rãi mà ở, lấy điều nhân mà làm. Kinh Dịch nói "rồng hiện ở ruộng, lợi gặp đại nhân", ấy là đức của bậc vua. — "Lấy lòng rộng rãi mà ở" nghĩa là không muốn vội cho mau. "Lấy điều nhân mà làm" nghĩa là không muốn để một vật nào bị mất chỗ. Nhờ học và hỏi mà làm nên đức, nhờ rộng rãi và nhân mà đem đức ra dùng. Đó là lý do đức được rộng lớn và sự ban ơn được khắp nơi. Đem đức ấy mà ở dưới thì là bậc nguyên thánh, tố vương (thánh nhân bậc nhất, có đức của vua mà không có ngôi vua, chỉ Khổng Tử). Đem đức ấy mà ở trên thì là đức của bậc đế vương, thiên tử.
Cửu tam là hai lớp cứng chồng lên nhau mà không ở giữa. Trên không ở trời, dưới không ở ruộng, cho nên phải hăng hái không ngừng, tùy thời mà thận trọng, tuy nguy mà không có lỗi. — Ý là như câu "tốt đẹp, mềm mỏng, đức hạnh, cung kính" và câu "cẩn thận, dè dặt", vốn là những lời khen Văn Vương.
Cửu tứ là hai lớp cứng chồng lên nhau mà không ở giữa. Trên không ở trời, dưới không ở ruộng, giữa không ở chỗ của người, cho nên nói "hoặc". Chữ "hoặc" là còn ngờ ngợ, cho nên không có lỗi. — Ý là chỉ hành động khi bất đắc dĩ.
Bậc đại nhân thì đức hợp với trời đất, sáng hợp với mặt trời mặt trăng, thứ tự hợp với bốn mùa, tốt xấu hợp với quỷ thần. Đi trước trời mà trời không trái, đi sau trời thì vâng theo thời của trời. Trời còn không trái, huống chi là người, huống chi là quỷ thần? — Đây là điều gọi là "thuận theo trời mà ứng với người".
Chữ "quá cao" có nghĩa là chỉ biết tiến mà không biết lui, chỉ biết còn mà không biết mất, chỉ biết được mà không biết mất. Có lẽ chỉ có bậc thánh nhân chăng? Biết tiến lui, còn mất mà không làm mất sự chính đáng của mình, có lẽ chỉ có bậc thánh nhân chăng? — Giữ được sự đầy đủ mà có phép tắc, đó là lý do thiên hạ thường được trị yên mà không loạn.
Quẻ Khôn: Khôn ở dưới, Khôn ở trên. (Khôn là quẻ tượng đất, cả sáu hào đều là hào âm, chủ về mềm mỏng, thuận theo.) Khôn: nguyên, hanh, lợi về sự chính bền của ngựa cái. Người quân tử có chỗ để đi, nếu đi trước thì lạc đường, đi sau thì được người làm chủ, có lợi. Về phía tây nam thì được bạn, về phía đông bắc thì mất bạn. Yên ổn giữ chính bền thì tốt.
— Khôn tuy đủ bốn đức, nhưng cái lợi của nó đã nhỏ rồi, huống chi các quẻ Truân, Tùy, Lâm, Vô Vọng, Cách chỉ nói về một thời, một việc. Lời người biên tập xét: Trong Kinh Dịch, những quẻ có đủ cả bốn đức nguyên, hanh, lợi, trinh, ngoài Càn và Khôn ra thì chỉ có năm quẻ Truân, Tùy, Lâm, Vô Vọng, Cách. Bản gốc thừa ra một quẻ Bí, đó là do chép lại bị sai, nay xóa đi. — Cho nên mới nói "phân biệt nhỏ lớn là ở quẻ". Vì vậy người học Kinh Dịch phải biết biến đổi cho thông suốt, rồi sau mới được.
Thoán rằng: Tuyệt vời thay đức nguyên của Khôn! Muôn vật nhờ đó mà sinh ra, đức ấy thuận theo mà vâng theo trời. — Đó là lý do nó là Khôn, và mang hình tượng của bề tôi. Khôn dày dặn mà chở muôn vật, đức hợp với cái vô cùng. — Trời che đến đâu thì đất theo đến đó. Bao chứa rộng rãi (?), sáng tỏ, lớn lao, các loài vật đều được thông suốt. — Ý là nuôi dưỡng, làm cho muôn vật sinh ra và thành thục. Ngựa cái thuộc loài của đất, đi trên đất không có giới hạn. — Không như vậy thì không đủ để sánh với sự mạnh mẽ của trời. Mềm mỏng thuận theo, lợi và chính bền, ấy là chỗ người quân tử đi theo. — Mềm mỏng thuận theo mà không chính đáng thì chỉ là bọn tiểu nhân mà thôi. Đi trước thì lạc mất đường, đi sau thì thuận mà được lẽ thường. — Âm theo dương mới là chính đáng. Về phía tây nam thì được bạn, ấy là đi cùng với loài của mình. — Tốn, Ly, Đoài đều là quẻ âm (Tốn tượng gió, Ly tượng lửa, Đoài tượng đầm; theo cách xếp phương hướng các quẻ đơn, ba quẻ này cùng Khôn ở về phía tây nam). Về phía đông bắc thì mất bạn. — Khảm, Cấn, Chấn đều là quẻ dương (Khảm tượng nước, Cấn tượng núi, Chấn tượng sấm; ba quẻ này ở về phía đông bắc). Sau cùng sẽ có điều mừng. — Âm lấy việc giúp đỡ dương làm công lao. Sự tốt của việc yên ổn giữ chính bền ứng với đức vô cùng của đất. — Không yên với sự chính đáng thì làm sao có thể vô cùng được? Đạo của bề tôi đến đây là trọn vẹn.
Tượng rằng: Thế của đất là Khôn. — Trời thì động nên nói "vận hành", đất thì tĩnh nên nói "thế". Người quân tử theo đó lấy đức dày dặn mà chở muôn vật. — Ý là ở trong nước có điều làm như không nghe, ở trong nhà có điều làm như không thấy, tức là rộng lượng bao dung.
Sơ lục: dẫm lên sương thì băng cứng sắp đến. Tượng rằng: dẫm lên sương mà biết băng cứng sắp đến, ấy là khí âm (khí mềm, lạnh, thu vào) bắt đầu ngưng đọng. Cứ thuận theo đạo ấy mà đi dần thì sẽ đến lúc băng cứng. — Ý là không điều gì không bắt đầu từ lúc đầu.
Lục nhị: thẳng, vuông, lớn, không cần tập luyện mà không gì không lợi. Đây là chuyện của Cao Dao, vị quan coi việc hình pháp hiền tài đời vua Thuấn. Tượng rằng: sự động của lục nhị là thẳng mà vuông vức. Không cần tập luyện mà không gì không lợi, ấy là đạo của đất sáng tỏ. — Đó là lý do gọi là lớn.
Lục tam: ngậm giữ vẻ đẹp, có thể giữ chính bền. — Chữ "có thể" ở đây giống như trong câu "có thể cuộn lại mà cất giấu trong lòng". Hoặc theo làm việc của vua, không tự nhận thành công mà làm được đến cùng. Đây là chuyện của vua Đại Vũ. Tượng rằng: ngậm giữ vẻ đẹp mà có thể giữ chính bền, ấy là chờ thời mới phát ra. Hoặc theo làm việc của vua, ấy là trí tuệ sáng suốt lớn lao. — Ý là như câu "đã sáng suốt lại khôn ngoan".
Lục tứ: thắt miệng túi lại, không có lỗi cũng không được khen. Đây là chuyện của Vi Tử, anh của vua Trụ, thấy nhà Thương sắp mất bèn bỏ đi. Tượng rằng: thắt miệng túi mà không có lỗi, ấy là thận trọng thì không bị hại. — Vì đạo Khôn đã đổi khác.
Lục ngũ: xiêm vàng, rất tốt. Đây là chuyện của Y Doãn và Chu Công, hai bậc bề tôi phò vua giữ nước. Tượng rằng: xiêm vàng rất tốt, ấy là vẻ đẹp ở bên trong.
Thượng lục: rồng đánh nhau ngoài đồng, máu nó vàng (?). Tượng rằng: rồng đánh nhau ngoài đồng, ấy là đạo đã đến chỗ cùng. — Đây là chuyện của Hậu Nghệ, kẻ cướp ngôi nhà Hạ.
Dụng lục (lời dành riêng cho trường hợp cả sáu hào âm đều biến): lợi về việc mãi mãi giữ chính bền. Tượng rằng: dụng lục mãi mãi chính bền, ấy là lấy sự lớn lao mà kết thúc. — Lớn mà có thể giữ trọn đến cùng, đó là chuyện Y Doãn và Chu Công trả lại quyền chính rồi xin lui về.
Văn Ngôn rằng: Khôn hết sức mềm mà khi động thì cứng, hết sức tĩnh mà đức thì vuông vức. Đi sau thì được người làm chủ mà có lẽ thường. Bao chứa muôn vật mà hóa dục sáng tỏ. Đạo Khôn là thuận chăng? Vâng theo trời mà theo thời vận hành. — Không cứng, không vuông thì không đủ để sánh với trời. Nhưng làm thì phải có thời, phải lấy sự thuận theo làm chủ, rồi sau mới được. Nếu đi mà không quay lại, thì sẽ có lúc đi đến chỗ rồng đánh nhau. Đó là lý do người quân tử phải phân biệt cho sớm.
Nhà tích điều thiện ắt có điều mừng dư lại cho con cháu. Nhà tích điều bất thiện ắt có tai họa dư lại cho con cháu. Bề tôi giết vua, con giết cha, không phải là chuyện do một sớm một chiều, mà nguyên do của nó đã đến dần dần từ lâu. Đó là vì không biết phân biệt sớm. Kinh Dịch nói "dẫm lên sương thì băng cứng sắp đến", ấy là nói về sự thuận theo mà đi dần. — Không phân biệt thì quen dần thành nếp mà tự mình không hay biết. Phân biệt nghĩa là xét rõ điều thiện điều ác.
Thẳng là sự chính đáng, vuông là lẽ phải. Người quân tử lấy lòng kính cẩn mà làm cho bên trong ngay thẳng, lấy lẽ phải mà làm cho bên ngoài vuông vức. Kính cẩn và lẽ phải đã đứng vững thì đức không còn cô đơn. — Có lòng kính cẩn để bên trong ngay thẳng, rồi sau mới làm trọn được lẽ phải để bên ngoài vuông vức. Không như thế thì làm sao tránh khỏi bị ngờ vực? "Không cô đơn" chính là nghĩa của chữ "lớn". "Thẳng, vuông, lớn, không cần tập luyện mà không gì không lợi", ấy là không còn ngờ vực điều mình làm. — Can ngăn, giúp đỡ, sửa sai cho vua là cách bề tôi làm tròn trách nhiệm, thì còn ngờ vực gì nữa?
Âm tuy có vẻ đẹp nhưng ngậm giữ lại để theo làm việc của vua, không dám tự nhận là thành công. Đó là đạo của đất, đạo của vợ, đạo của bề tôi. Đạo của đất không tự nhận thành công mà thay trời làm việc đến cùng. — Việc ba vị Tam công (ba chức quan cao nhất trong triều) đứng quay mặt về phía bắc, tay cầm ngọc bích, đối diện với cây hòe là lấy nghĩa từ đây. (Ở sân triều nhà Chu trồng ba cây hòe làm chỗ đứng cho Tam công; quay mặt về phía bắc là tư thế của bề tôi trước vua.)
Trời đất biến hóa thì cây cỏ tốt tươi. Trời đất bế tắc thì người hiền ẩn đi (?). — Đó là lúc đạo âm thắng thế. Cho nên Kinh Dịch nói "thắt miệng túi, không có lỗi cũng không được khen", ấy là nói về sự cẩn thận. — Vì không phải lúc có thể nói hết.
Người quân tử có màu vàng ở giữa, thông suốt lẽ phải. — Ý là biết tùy cơ ứng biến cho hợp lẽ. Lời người biên tập xét: sách Ngự toản Chu Dịch chiết trung (bộ sách giải Kinh Dịch do vua Khang Hy nhà Thanh sai soạn) dẫn lời Thái Thanh (học giả đời Minh) nói: "Có màu vàng ở giữa mà không thông suốt thì không lấy gì ứng với bên ngoài được", đúng hợp với nghĩa "biết tùy cơ ứng biến". Bản gốc chép là "xa tùy cơ", đó là do chép lại bị sai, nay sửa lại. Ở ngôi chính đáng mà giữ đúng phận mình, vẻ đẹp ở bên trong mà tỏa ra khắp tứ chi, phát ra thành sự nghiệp, ấy là cái đẹp tột bậc. — Ý là khi công đã thành, nước đã yên thì đặt ra lễ nghi, làm ra âm nhạc.
Âm ngang ngửa với dương ắt phải đánh nhau. Vì e rằng như thể không có dương, nên gọi là rồng. Vẫn chưa rời khỏi loài của mình, nên gọi là máu. — Ý là nói rõ nó là kẻ làm hại. Màu đen và màu vàng là màu pha trộn của trời và đất: trời màu đen (?), đất màu vàng. — Mỗi bên giữ đúng phận mình, đó là lý do dụng lục lớn lao mà có thể giữ trọn đến cùng.
Quẻ Truân: Chấn ở dưới, Khảm ở trên. Truân: nguyên, hanh, lợi, trinh. Chớ dùng để đi đến đâu. Lợi về việc lập chư hầu (lập người đứng đầu một vùng đất để cai quản).
Thoán rằng: Truân là lúc cứng và mềm mới bắt đầu giao nhau mà gian nan nảy sinh. — Chấn và Khảm đều là quẻ dương mà lại nói "cứng và mềm mới bắt đầu giao nhau", là vì ở đây bàn về Càn và Khôn chứ không bàn về hai quẻ đơn, cũng giống nghĩa câu "bớt cứng thêm mềm". Động trong chỗ hiểm, rất thông suốt mà chính bền. Sấm và mưa động lên đầy khắp. — Đối với muôn vật thì có lợi, đối với con người thì là lúc gian nan. Trời tạo ra thuở hỗn độn tăm tối, nên lập chư hầu mà không được yên nghỉ. — Không có người làm chủ thì càng loạn.
Tượng rằng: Mây và sấm là Truân; người quân tử theo đó mà sắp xếp, gây dựng việc lớn. — Cứu nguy, dẹp loạn vốn là việc của người quân tử.
Sơ cửu: chần chừ quanh quẩn, lợi về việc ở yên giữ chính bền, lợi về việc lập chư hầu. Tượng rằng: tuy chần chừ quanh quẩn nhưng chí vẫn làm điều chính đáng. Lấy địa vị cao quý mà hạ mình trước kẻ thấp hèn thì được lòng dân rất nhiều. — Ứng theo việc của muôn vật thì có lợi, ra dẹp loạn thì xấu. Lời người biên tập xét: Hào sơ cửu tuy là người có tài làm việc lớn, nhưng gặp lúc mới bắt đầu gian nan, còn nấp ở dưới, chưa thể ra dẹp loạn được, nên nói "dẹp loạn thì xấu". Bản gốc chép là "mới loạn", không hợp với nghĩa của quẻ, nay sửa lại.
Lục nhị: gian nan vướng víu, cưỡi ngựa mà dùng dằng. Không phải là giặc cướp, mà là người đến cầu hôn. Người con gái giữ chính bền không chịu nhận lời, mười năm sau mới nhận lời. Tượng rằng: cái khó của lục nhị là vì nó cưỡi lên hào cứng (hào âm ở ngay trên một hào dương). Mười năm sau mới nhận lời là trở lại lẽ thường. — Năm rét buốt mới biết cây tùng cây bách xanh lâu tàn. Lúc rối ren mới thấy được người quân tử.
Lục tam: đuổi hươu mà không có người coi rừng dẫn đường, chỉ lạc vào trong rừng. Người quân tử thấy được cơ vi thì chẳng bằng bỏ đi, nếu cứ đi tiếp thì sẽ hổ thẹn. — Lúc gian nan, ở không đúng ngôi, lại không có hào nào ứng với mình (hai hào ở cùng vị trí trong quẻ trên và quẻ dưới mà một âm một dương thì gọi là ứng nhau, tức hô ứng, giúp đỡ nhau). Cơ vi của việc tiến hay lui là ở chỗ này. Chỉ có người quân tử mới làm được việc không đợi hết ngày đã quyết. Tượng rằng: đuổi hươu mà không có người coi rừng là vì chạy theo con thú. Người quân tử bỏ đi, vì cứ đi tiếp sẽ hổ thẹn, đến chỗ cùng.
Lục tứ: cưỡi ngựa mà dùng dằng, đi tìm người để kết hôn. — Vì đạo Truân đã đổi khác. Đi thì tốt, không gì không lợi. — Người ở địa vị cao quý mà đi tìm người ở dưới, lợi nào lớn hơn thế? Tượng rằng: tìm mà đi, ấy là sáng suốt. — Vì không để lỡ thời.
Cửu ngũ: ân trạch bị ứ đọng lại. Việc nhỏ mà giữ chính bền thì tốt, việc lớn mà giữ chính bền thì xấu. Tượng rằng: ân trạch bị ứ đọng, ấy là sự ban ơn chưa được sáng tỏ rộng khắp. — Bậc làm vua lo nhất là không rộng lớn, huống chi lại là lúc nhiều gian nan?
Thượng lục: cưỡi ngựa mà dùng dằng, khóc ra máu ròng ròng. Tượng rằng: khóc ra máu ròng ròng, làm sao kéo dài được? — Trên dưới không có ai giao kết với mình, chí lẽ ra phải càng mạnh mẽ hơn, vậy mà lại bắt chước cái buồn của trẻ con đàn bà, không đáng nói đến.
Quẻ Mông: Khảm ở dưới, Cấn ở trên. Thông suốt. Không phải ta tìm trẻ thơ còn mông muội, mà trẻ thơ mông muội tìm đến ta. Bói lần đầu thì bảo cho. Hỏi lại hai ba lần là nhờn, đã nhờn thì không bảo nữa. Lợi về việc giữ chính bền. (Bói ở đây là bói bằng cỏ thi, cách xin quẻ trong Kinh Dịch.)
Thoán rằng: Dưới núi có chỗ hiểm, gặp hiểm mà dừng lại. — Chỗ hiểm ở dưới mà biết dừng lại, đó là lý do được thông suốt. Lấy sự thông suốt mà làm, đúng thời mà ở giữa. — Ý là như câu "thẳng thắn mà ôn hòa, rộng rãi mà nghiêm trang". Không phải ta tìm trẻ thơ mông muội, mà trẻ thơ mông muội tìm đến ta, ấy là chí ứng hợp với nhau. Bói lần đầu thì bảo cho, vì lấy sự cứng mà ở giữa. Hỏi lại hai ba lần là nhờn, đã nhờn thì không bảo, vì nhờn thì càng mông muội. — Ý là như câu "cứng mà không tàn ác, giản dị mà không kiêu ngạo". Lúc còn mông muội mà nuôi dưỡng điều chính đáng, đó là công lao của bậc thánh. — Lấy sự như ngu dại mà giữ gìn.
Tượng rằng: Dưới núi có suối chảy ra, ấy là Mông. — Nước mới từ núi chảy ra, chưa biết đi về đâu, đó là lúc bắt đầu mông muội. Lấy đạo mà dẫn dắt thì có thể chảy đến biển, đó là lúc kết thúc mông muội. Không biết cách dẫn dắt thì mờ mịt không có chỗ về, như thế là kém nhất. Người quân tử theo đó mà quả quyết trong việc làm, nuôi dưỡng đức hạnh. — Như thế mới thoát khỏi sự mông muội (?).
Sơ lục: mở mang cho kẻ mông muội, lợi về việc dùng hình phạt để răn người, dùng để tháo gông cùm. Còn cứ thế mà đi thì hổ thẹn. — Đạo mở mang cho kẻ mông muội là lấy uy nghiêm làm trước. Lúc đầu tuy rất khó khăn, nhưng về sau lại được nhiều phúc. Việc cai trị cũng như thế. Câu "cứ thế mà đi thì hổ thẹn" là vì mới bắt đầu (?). Tượng rằng: lợi về việc dùng hình phạt để răn người, ấy là để làm cho phép tắc chính đáng. — Làm cho phép tắc chính đáng là để răn đe, tha tội là để chờ người sửa đổi. Ý là không hề nương tay dung túng.
Cửu nhị: bao dung kẻ mông muội thì tốt. — Ý là khéo cứu giúp. Lấy vợ thì tốt. — Ý là không cần ghét bỏ oán trách. Con gánh vác được việc nhà. Tượng rằng: con gánh vác được việc nhà, ấy là cứng và mềm giao tiếp nhau. — Chồng có nghĩa, vợ có đức, thì nên có con.
Lục tam: chớ lấy người con gái này, thấy người chồng có tiền là không giữ được thân mình, không có gì lợi. — Đó là lý do nó là kẻ mông muội (?). Tượng rằng: chớ lấy người con gái này, vì việc làm không thuận theo lẽ.
Lục tứ: mông muội mà bị khốn, đáng hổ thẹn. Tượng rằng: sự hổ thẹn của kẻ mông muội bị khốn là vì riêng nó xa cách với người có thực chất. — Ý là tự bỏ mình.
Lục ngũ: trẻ thơ mông muội, tốt. Tượng rằng: cái tốt của trẻ thơ mông muội là thuận theo mà nhún nhường. — Đây là chuyện của Thành Vương nhà Chu, lên ngôi khi còn nhỏ, nghe theo Chu Công dạy dỗ.
Thượng cửu: đánh kẻ mông muội. — Vì đã đối đãi đến hết cách. Không lợi về việc làm giặc, lợi về việc chống giặc. Tượng rằng: lợi về việc chống giặc, ấy là trên dưới đều thuận.
Quẻ Nhu: Càn ở dưới, Khảm ở trên. — Giao nhau thì thành quẻ Truân, không giao nhau thì thành quẻ Giải. Có lòng tin thành thì sáng sủa, thông suốt, chính bền mà tốt, lợi về việc qua sông lớn.
Thoán rằng: Nhu nghĩa là chờ đợi, vì chỗ hiểm ở phía trước. Cứng mạnh mà không bị sa vào chỗ hiểm (?), nghĩa ấy là không bị khốn cùng. — Đó là chỗ khác với quẻ Kiển, hào nhị có được điều ấy. Nhu có lòng tin thành thì sáng sủa, thông suốt, chính bền mà tốt, vì ở ngôi trời, lấy sự chính đáng mà ở giữa. — Đó là chỗ khác với quẻ Truân, hào ngũ có được điều ấy. Lợi về việc qua sông lớn, vì đi thì có công.
Tượng rằng: Mây bốc lên trời là Nhu; người quân tử theo đó mà ăn uống, yến tiệc vui vẻ. — Vì muôn vật đều được chỗ của mình.
Sơ cửu: chờ ở vùng ngoại thành, lợi về việc giữ sự bền bỉ, không có lỗi. — Vì ở vào lúc đầu của gian nan. Tượng rằng: chờ ở vùng ngoại thành, ấy là không xông vào chỗ khó mà đi. Lợi về việc giữ sự bền bỉ, không có lỗi, ấy là chưa mất lẽ thường.
Cửu nhị: chờ ở bãi cát, có chút lời qua tiếng lại, sau cùng thì tốt. Tượng rằng: chờ ở bãi cát, ấy là thong thả ở giữa. — Vì có thể chất của Càn. Tuy có chút lời qua tiếng lại nhưng kết thúc tốt đẹp. — Vì lẽ phải chưa đủ thắng.
Cửu tam: chờ ở bùn lầy, gây cho giặc kéo đến. — Vì đã ở sát bên chỗ gian nan. Tượng rằng: chờ ở bùn lầy, ấy là tai họa ở bên ngoài. Tự mình gây cho giặc đến, nếu kính cẩn thận trọng thì không bị thất bại. — Quá cứng mà không ở giữa, nhưng vẫn còn biết chờ đợi.
Lục tứ: chờ ở chỗ có máu, ra khỏi hang. Tượng rằng: chờ ở chỗ có máu, ấy là thuận theo mà nghe lời. — Đợi bị thương rồi mới ra thì cũng đã muộn.
Cửu ngũ: chờ ở nơi có rượu và đồ ăn, giữ chính bền thì tốt. — Đó là lúc gian nan đã yên, ân đức đã ban xuống, thiên hạ yến tiệc vui vẻ. Tượng rằng: rượu và đồ ăn, giữ chính bền thì tốt, vì ở giữa và chính đáng. — Muôn nước (?) và trăm họ chỉ dâng lên cho người ở giữa và chính đáng mà thôi.
Thượng lục: vào trong hang, có ba người khách không mời mà đến, kính trọng họ thì sau cùng tốt. Tượng rằng: khách không mời mà đến, kính trọng họ thì sau cùng tốt, tuy không ở đúng ngôi nhưng chưa mất mát nhiều. — Ở ngoài quẻ, không tranh giành với ai. Ba hào dương cùng tiến đến mình, mình không có gì phải ngờ, biết kính cẩn mà đối đãi thì có thể không phải lo.
Quẻ Tụng: Khảm ở dưới, Càn ở trên. Tụng (kiện tụng, tranh chấp): có lòng tin thành mà bị ngăn lấp, phải lo sợ. Dừng ở giữa chừng thì tốt, theo đến cùng thì xấu. Lợi về việc gặp bậc đại nhân, không lợi về việc qua sông lớn.
Thoán rằng: Tụng là trên cứng, dưới hiểm, hiểm mà lại mạnh thì sinh kiện tụng. — Đó là chỗ khác với quẻ Nhu. Kiện tụng mà có lòng tin thành bị ngăn lấp, phải lo sợ, dừng ở giữa chừng thì tốt, vì hào cứng đến mà ở được vị trí giữa. Theo đến cùng thì xấu, vì kiện tụng không nên để thành. Lợi về việc gặp bậc đại nhân, vì quý sự ở giữa và chính đáng. Không lợi về việc qua sông lớn, vì sẽ rơi xuống vực sâu. — Kiện tụng không nên như thế, cho nên thánh nhân phải răn đi răn lại.
Tượng rằng: Trời và nước đi trái chiều nhau là Tụng. — Trời xoay về bên trái, nước chảy về phía đông, đó là đầu mối của kiện tụng. Người quân tử theo đó mà làm việc gì cũng tính toán từ lúc đầu. — Để phòng ngừa kiện tụng.
Sơ lục: không theo đuổi việc ấy lâu dài, có chút lời qua tiếng lại, sau cùng thì tốt. — Cũng như câu "đạt được kết quả thì thôi, không dám dùng sức mạnh". Tượng rằng: không theo đuổi việc ấy lâu dài, vì kiện tụng không nên kéo dài. Tuy có chút lời qua tiếng lại nhưng lẽ phải được phân rõ.
Cửu nhị: kiện không thắng, trở về trốn tránh, ấp của mình có ba trăm hộ thì không mắc tai vạ. Tượng rằng: kiện không thắng, trở về trốn tránh. Kẻ dưới kiện người trên thì tai họa đến như tự mình nhặt lấy. — Người trên có điều ưa thích thì kẻ dưới ắt còn ưa thích hơn, nên không thể trách vua được (?).
Lục tam: ăn lộc cũ của tổ tiên, giữ chính bền thì nguy mà sau cùng tốt. Hoặc theo làm việc của vua thì không tự nhận thành công. — Ăn lộc cũ tuy chưa đến mức kiện tụng, nhưng đã có đầu mối của kiện tụng. Vì biết thuận theo người trên, nên khác với hào nhị mà sau cùng được tốt. Lấy cách ấy mà theo làm việc của vua thì cũng có thể tránh được chuyện thành. Chữ "thành" ở đây giống chữ "thành" trong câu "việc đã thành thì không bàn nữa". Tượng rằng: ăn lộc cũ của tổ tiên, theo người trên thì tốt. — Vì mình không phải là người khởi đầu việc.
Cửu tứ: kiện không thắng, quay về theo mệnh lệnh, thay đổi ý mình, yên ổn giữ chính bền thì tốt. — Nghe ra lẽ phải thì dừng, không theo đuổi nữa mà lui đi. Tượng rằng: quay về theo mệnh lệnh, thay đổi ý mình, yên ổn giữ chính bền, ấy là không mất gì.
Cửu ngũ: kiện tụng mà rất tốt. — Ở giữa thì không dùng sức mạnh, chính đáng thì mình ngay thẳng. Kiện tụng mà rất tốt, còn gì lớn hơn thế? Tượng rằng: kiện tụng mà rất tốt, vì ở giữa và chính đáng. — Đó là lý do thiên hạ lợi về việc gặp người ấy và mong được người ấy phân xử.
Thượng cửu: hoặc được ban cho đai lưng bằng da (đai lưng của quan, tượng trưng cho chức tước), nhưng trong một buổi sáng bị tước mất ba lần. Tượng rằng: nhờ kiện tụng mà được mặc áo quan thì cũng không đáng kính trọng. — Cái nhục của kẻ dùng sức mạnh để giành phần thắng là như thế.
Quẻ Sư: Khảm ở dưới, Khôn ở trên. Sư (quân đội, việc ra quân): giữ chính bền, có bậc trưởng giả già dặn đáng kính làm tướng thì tốt, không có lỗi.
Thoán rằng: Sư là đông người, trinh là chính đáng. Có thể khiến đông người đều chính đáng thì có thể làm vua được. — Nghĩa của "bậc trưởng giả" là như thế. Cứng mà ở giữa, lại có hào ứng với mình, đi vào chỗ hiểm mà vẫn thuận. Lấy đó mà làm khổ thiên hạ, vậy mà dân vẫn theo, thì tốt, lại có lỗi gì? — Có cảm rồi mới động thì gọi là ứng. Mình ngay thẳng, kẻ kia cong vạy thì gọi là thuận. Binh khí là đồ hung dữ, chỉ có như thế mới tránh được lỗi, vì ra quân còn nặng nề hơn kiện tụng.
Tượng rằng: Trong đất có nước là Sư. — Phép tổ chức quân theo từng đội ngũ được bày ra mô phỏng theo hình tượng này. Người quân tử theo đó mà bao dung dân, nuôi dưỡng đông người. — Chỉ có như vậy thì việc ra quân mới có danh nghĩa chính đáng.
Sơ lục: ra quân phải theo kỷ luật, không tốt thì xấu. Tượng rằng: ra quân phải theo kỷ luật, mất kỷ luật thì xấu. — Việc quân lấy sự nghiêm làm quý. Cho nên hào sơ mất kỷ luật, hào tam phải chở xác về, hào tứ lui quân đóng lại, hào ngũ để kẻ em cầm quân, đều là xấu cả. Có công thì chỉ có hào nhị mà thôi. Đến hào thượng lục thì lại kết thúc bằng sự mềm mỏng, vì ghét việc dùng binh bừa bãi.
Cửu nhị: ở giữa quân đội thì tốt, không có lỗi, vua ba lần ban mệnh lệnh khen thưởng. Tượng rằng: ở giữa quân đội mà tốt, ấy là được nhận ân sủng của trời. — Vì thuận theo trời mà đánh kẻ có tội. Vua ba lần ban mệnh lệnh khen thưởng, ấy là vì thương muôn nước. — Vì yêu thương dân khắp cả.
Lục tam: quân đội có lúc phải chở xác về, xấu. Tượng rằng: quân đội có lúc phải chở xác về, ấy là hoàn toàn không có công. — Hào sơ là lúc bắt đầu việc nên chỉ mất kỷ luật mà thôi. Hào tam là lúc việc thành nên mới có hình tượng chở xác về.
Lục tứ: quân đội lui về đóng lại, không có lỗi. Tượng rằng: lui về đóng lại mà không có lỗi, ấy là chưa mất lẽ thường. — Lui về đóng lại có nghĩa là không thể dùng được quân.
Lục ngũ: ngoài đồng có thú, lợi về việc nói rõ tội trạng mà bắt, không có lỗi. Để người con trưởng cầm quân, nếu để kẻ em thì phải chở xác về, dù giữ chính bền cũng xấu. Tượng rằng: để người con trưởng cầm quân, vì người ấy hành động theo lẽ ở giữa. Để kẻ em thì phải chở xác về, vì sai khiến người không đúng. — Săn bắn chỉ là để dạy việc đánh trận, nói rõ tội trạng chỉ là để hỏi tội mà thôi, cho nên tuy không cứng cũng không hại gì. Còn như muốn dùng binh thì chỉ người con trưởng mới được, vì sao? Vì dân vốn đã phục địa vị cao quý của người ấy. Tuy chưa chắc có công, nhưng không đến nỗi phải lo chở xác về.
Thượng lục: bậc vua lớn có mệnh lệnh, mở nước phong chư hầu, nối nhà phong quan đại phu, kẻ tiểu nhân thì chớ dùng. Tượng rằng: bậc vua lớn có mệnh lệnh, ấy là để định công cho đúng. Kẻ tiểu nhân chớ dùng, vì dùng thì ắt làm loạn nước. — Việc ban thưởng sau cuộc ra quân đánh nhà Thương chính là như vậy (?). Nếu dùng kẻ tiểu nhân thì binh đao lại nổi lên.
Quẻ Tỷ: Khôn ở dưới, Khảm ở trên. Tỷ (gần gũi, nương tựa nhau): tốt. Xét kỹ việc bói lại, nếu có đức nguyên, giữ chính bền lâu dài thì không có lỗi. Kẻ không yên mới đến, kẻ đến sau thì xấu.
Thoán rằng: Tỷ là tốt. Tỷ là giúp đỡ, kẻ dưới thuận theo. — Đó là lý do được tốt. Xét kỹ việc bói lại, có đức nguyên, giữ chính bền lâu dài thì không có lỗi, vì cứng mà ở giữa. — Đây là răn về chuyện riêng tư, không cẩn thận thì ắt sinh tranh giành. Kẻ không yên mới đến, ấy là trên dưới ứng hợp nhau. — Không chỉ là thuận theo mà thôi. Kẻ đến sau thì xấu, vì đạo của nó đã cùng. — Đây là điều gọi là "kẻ đến quy phục sau cùng ắt xấu".
Tượng rằng: Trên đất có nước là Tỷ; các vua đời trước theo đó mà lập muôn nước, thân thiết với chư hầu. — Còn sự gần gũi nào lớn hơn thế?
Sơ lục: có lòng tin thành mà gần gũi người thì không có lỗi. Lòng tin thành đầy như vò sành. — Đó là hình tượng lòng trống rỗng không thành kiến, lấy sự chân thành chất phác mà ứng đáp. Sau cùng lại có điều tốt khác đến. — Lúc mới bắt đầu gần gũi, bên ngoài không có hào nào ứng với mình, nhưng ở trên thì mình gần gũi người hiền. Nếu có thể cố gắng mà nương theo thì không có lỗi. Chỉ cần hết lòng chân thành thì sau cùng sẽ cùng người ấy tiến lên. Cho nên nói "có điều tốt khác". Đây có lẽ là nghĩa của câu "nương tựa người mà không mất sự thân thiết thì cũng có thể tôn làm thầy" chăng? Tượng rằng: sự gần gũi của sơ lục là có điều tốt khác.
Lục nhị: gần gũi người từ bên trong, giữ chính bền thì tốt. Tượng rằng: gần gũi người từ bên trong, ấy là không tự đánh mất mình. — Tuy là hào âm ở ngôi âm, nhưng ở giữa, chính đáng và có hào ứng với mình, nên tốt.
Lục tam: gần gũi kẻ không ra gì. — Vì thuận theo hào thượng lục. Tượng rằng: gần gũi kẻ không ra gì, chẳng đáng đau lòng sao? — Đó là lý do người quân tử ở thì phải chọn làng, đi lại thì phải chọn bạn.
Lục tứ: gần gũi với người ở bên ngoài, giữ chính bền thì tốt. Tượng rằng: gần gũi với người hiền ở bên ngoài, ấy là để theo người trên. — Vì tính của nước là chảy xuống chỗ thấp, mà hào tứ lại ở đúng ngôi.
Cửu ngũ: sự gần gũi sáng tỏ. Vua đi săn chỉ vây ba mặt, để mất những con thú chạy về phía trước, người trong ấp không phải canh giữ, tốt. Tượng rằng: cái tốt của sự gần gũi sáng tỏ là vì ở ngôi chính đáng và ở giữa. — Chỉ có ở giữa và chính đáng thì mới sáng tỏ được. Bỏ con chạy ngược lại, bắt con chạy thuận vào, nên để mất những con thú chạy về phía trước. Người trong ấp không phải canh giữ, vì người trên sai khiến theo lẽ ở giữa. — Đi săn thì có việc lùa, hò hét, đuổi bắt con thú chạy trốn. Người trong ấp còn không phải canh giữ, thì cả thiên hạ cũng biết được. Bởi lấy sự ở giữa và chính đáng mà nhìn thiên hạ, không cầu ở muôn vật mà muôn vật tự quy về. Không ai là không lấy theo sự ở giữa và chính đáng, thì một hào thượng lục nhỏ bé có đáng gì để làm vướng bận? Việc vua Thuấn cho múa khiên (múa với khiên và lông chim để cảm hóa, khiến tộc Miêu tự quy phục) có lẽ là đã nắm được lẽ này.
Thượng lục: gần gũi mà không có đầu, xấu. Tượng rằng: gần gũi mà không có đầu, ấy là không có chỗ kết thúc.
Quẻ Tiểu Súc: Càn ở dưới, Tốn ở trên. Tiểu Súc (súc là chứa giữ, kìm giữ lại; tiểu súc là kìm giữ được ít): thông suốt. Mây dày mà không mưa, kéo đến từ vùng ngoại thành phía tây. — Vì cái chứa giữ còn nhỏ.
Thoán rằng: Tiểu Súc là hào mềm được ngôi, trên dưới đều ứng với nó, nên gọi là Tiểu Súc. — Vì ngôi ấy không phải ở giữa và chính đáng. Mạnh mà nhún nhường, cứng mà ở giữa, chí được thực hiện, nên thông suốt. Mây dày mà không mưa, vì khí vẫn còn đi lên. Kéo đến từ vùng ngoại thành phía tây, vì sự ban ơn chưa thực hiện được. — Phương tây là nơi muôn vật thu lại, cho nên lấy việc làm đẹp văn đức làm quý.
Tượng rằng: Gió đi trên trời là Tiểu Súc. — Khác với quẻ Quan. Người quân tử theo đó mà làm đẹp văn đức (đức thể hiện qua lễ nghi, văn chương, cách cư xử). — Bắt đầu từ việc tự bồi đắp cho mình.
Sơ cửu: trở về theo đường của mình, có lỗi gì đâu, tốt. Tượng rằng: trở về theo đường của mình, nghĩa ấy là tốt. — Lúc đầu của Tiểu Súc, ở trên có hào ứng với mình. Như câu "con chưa tự tin vào điều ấy", lượng sức mà dừng lại. Như thế không những tránh được lời chê "làm hại con nhà người ta" mà còn không lo tự làm hại mình.
Cửu nhị: bị kéo trở về, tốt. Tượng rằng: bị kéo trở về mà ở giữa, cũng không tự đánh mất mình. — Tuy không có cái biết cơ vi tự nhận ra như hào sơ, nhưng cũng tránh được cái nhục không kham nổi việc như hào tam.
Cửu tam: xe tuột mất nan hoa, vợ chồng trừng mắt nhìn nhau. Tượng rằng: vợ chồng trừng mắt nhìn nhau, ấy là không biết sửa sang việc nhà cho đúng. — Hai lớp cứng chồng lên nhau mà không ở giữa, lẽ ấy vốn là như vậy. Thân mình không làm theo đạo thì đạo không thực hiện được ngay với vợ con, huống chi là gánh vác việc nặng? Bồn Thành Quát (người đời Chiến Quốc có chút tài mà không hiểu đạo lớn, bị giết ở nước Tề) chính là như vậy.
Lục tứ: có lòng tin thành thì máu được tránh khỏi, nỗi lo sợ được thoát ra, không có lỗi. Tượng rằng: có lòng tin thành mà thoát khỏi nỗi lo sợ, ấy là hợp chí với người trên. — Người trên tuy chính bền và tin thành, nhưng sự chứa giữ chưa lớn. Lấy yếu mà chế ngự mạnh thì không tránh khỏi bị thương. Biết lo sợ từ đầu đến cuối thì mới mong không có lỗi.
Cửu ngũ: có lòng tin thành mà gắn bó, cùng giàu với láng giềng. Tượng rằng: có lòng tin thành mà gắn bó, ấy là không giàu một mình. — Ở ngôi được vị trí giữa mà lại phải gắn bó với người khác, không thể giàu một mình, vì cái chứa giữ còn nhỏ.
Thượng cửu: đã mưa rồi, đã dừng lại rồi, chuộng đức mà chất chứa đầy, người đàn bà giữ chính bền thì nguy. Trăng gần tròn, người quân tử mà tiến đi thì xấu. Tượng rằng: đã mưa rồi, đã dừng lại rồi, ấy là đức đã chất chứa đầy. Người quân tử tiến đi thì xấu, vì có điều đáng ngờ. — Đến tột cùng của việc làm đẹp đức, tuy có thể đem ra làm, nhưng cái chứa giữ còn nhỏ, nên phải nghĩ đến cái nguy của sự đầy tràn. Điều này khác với hào thượng cửu của quẻ Đại Súc.
Quẻ Lý: Đoài ở dưới, Càn ở trên. Lý (dẫm lên, bước đi, cũng chỉ lễ, tức cách cư xử đúng phép): dẫm lên đuôi hổ mà hổ không cắn người, thông suốt.
Thoán rằng: Lý là cái mềm dẫm lên cái cứng. Vui vẻ mà ứng với Càn, cho nên dẫm lên đuôi hổ mà hổ không cắn người, thông suốt. — Không gì cứng bằng hổ, vậy mà cái mềm lại thắng được nó. Lễ đáng được tôn trọng là như thế. Cứng mà ở giữa và chính đáng, dẫm lên ngôi vua mà không có điều gì day dứt, ấy là sáng tỏ. — Trên mạnh, dưới thuận, ấy là trọn vẹn nghĩa làm vua.
Tượng rằng: Trên là trời, dưới là đầm, ấy là Lý; người quân tử theo đó mà phân biệt trên dưới, làm cho chí của dân được định yên. — Lấy việc làm cho danh phận được đúng đắn làm gốc.
Sơ cửu: bước đi giản dị mộc mạc, đi thì không có lỗi. Tượng rằng: bước đi giản dị mộc mạc, ấy là riêng mình làm theo điều mong muốn. — Đây là điều gọi là "ở vào cảnh nào cũng tự thấy thỏa lòng".
Cửu nhị: con đường bước đi bằng phẳng, người ở ẩn giữ chính bền thì tốt. Tượng rằng: người ở ẩn giữ chính bền thì tốt, vì ở giữa nên tự mình không rối loạn. — Ở trên không có hào ứng với mình, lại không gần gũi với hào tam, nương theo đạo trung dung, lánh đời, không được ai biết đến mà không hối hận.
Lục tam: mắt chột mà cố nhìn, chân què mà cố đi (?), dẫm lên đuôi hổ, bị hổ cắn, xấu. Kẻ võ biền mà làm việc của bậc vua lớn. — Đây là kẻ có chí mà không có tài, ở vào ngôi không phải của mình mà không biết lường thời thế nên hay không nên. Chỉ có làm kẻ võ biền là thích hợp, vì chức phận của họ là xông vào chỗ nguy. Tượng rằng: mắt chột mà cố nhìn, không đủ để thấy rõ. Chân què mà cố đi, không đủ để cùng đi đường. Cái xấu của việc bị hổ cắn là vì ở không đúng ngôi. Kẻ võ biền làm việc của bậc vua lớn, vì chí quá cứng.
Cửu tứ: dẫm lên đuôi hổ, sợ sệt dè dặt, sau cùng thì tốt. — Đây là điều gọi là "ở ngôi trên không lấn át kẻ dưới, ở ngôi dưới không bám víu người trên". Tượng rằng: sợ sệt dè dặt mà sau cùng tốt, ấy là chí được thực hiện.
Cửu ngũ: bước đi quả quyết, giữ chính bền mà vẫn nguy. Tượng rằng: bước đi quả quyết, giữ chính bền mà vẫn nguy, vì ở đúng ngôi chính đáng. — Có lễ rồi được yên ổn thông suốt, sau đó mới an. Hào ngũ là người lấy sự cứng mà khắc chế, sự yên ổn thông suốt sẽ đến chăng?
Thượng cửu: xem lại bước đi của mình, xét điềm lành dữ, quay về được thì rất tốt. — Đây là chỗ tột cùng của sự cứng của Càn, ở dưới ứng với hào tam. Điều gọi là "hòa mà đạt đến" có lẽ là nói về điều này chăng? Tiến đến tột cùng thì nên quay lại, đó là lẽ của muôn vật. Tượng rằng: rất tốt mà ở trên, ấy là có nhiều điều mừng lớn. — Vì lễ là nền tảng của đức.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video