Thiên 1 — Kinh văn: Văn-thù-sư-lợi nói Bát-nhã ba-la-mật

 Kinh Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói

 Kinh Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói

 Đời Lương (triều đại Lương ở Trung Hoa, thế kỷ VI), Tăng-già-bà-la dịch

 Kinh Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói

 Tam tạng (danh hiệu dành cho vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật và Luận) Tăng-già-bà-la, người nước Phù Nam (vương quốc cổ ở vùng hạ lưu sông Mê Kông), dịch vào đời Lương.

 Tôi nghe như thế này:

 Một thời, Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn, ở đây là Đức Thích-ca Mâu-ni) ở nước Xá-vệ (kinh đô nước Kiều-tát-la ở miền bắc Ấn Độ xưa), trong vườn Kỳ thụ Cấp Cô Độc (khu vườn có rừng cây của thái tử Kỳ-đà, do trưởng giả Cấp Cô Độc — người hay giúp kẻ mồ côi, cô đơn — mua lại để dâng cúng Phật), cùng với chúng đại tỳ-kheo (những vị xuất gia nam đã thọ đủ giới) một vạn người; và các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ mọi loài; "ma-ha-tát" nghĩa là bậc lớn) mười vạn người.

 Các vị ấy đều đã trụ ở bất thoái chuyển địa (địa vị tu hành vững chắc, không còn bị lùi lại trên đường giác ngộ), từ lâu đã cúng dường (dâng lễ vật, kính thờ) vô số chư Phật, ở chỗ chư Phật đã gieo sâu thiện căn (gốc rễ của điều lành, tức những việc thiện làm nền tảng sinh ra quả tốt về sau), giúp chúng sinh thành tựu, làm thanh tịnh cõi nước của Phật, đắc đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn giáo pháp không quên mất), có được biện tài (tài ăn nói khéo léo, lưu loát) ưa thích thuyết giảng, thành tựu trí tuệ, đầy đủ công đức (phước lành và năng lực do tu tập mà có), dùng thần thông (năng lực siêu phàm do tu tập) tự tại đi dạo khắp các thế giới của chư Phật, phóng ra vô lượng ánh sáng, nói giáo pháp nhiệm mầu vô tận, dạy các Bồ-tát vào cửa "nhất tướng" (cửa thấy mọi sự vật đều cùng một tướng, tức không có tướng sai khác), được không còn sợ hãi, khéo hàng phục các loài ma (những thế lực phá hoại việc tu hành), giáo hóa và cứu độ những người theo ngoại đạo (các giáo phái ngoài Phật giáo) có tà kiến (thấy biết sai lệch).

 Nếu có chúng sinh ưa thích quả vị Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình) thì các ngài nói cho họ Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn, tức con đường tu của bậc Thanh văn); ai ưa thích quả vị Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) thì nói Duyên giác thừa; ai ưa thích thế gian thì nói thế gian thừa (con đường làm lành để được phước báo trong cõi người, cõi trời).

 Các ngài dùng bố thí (cho người khác của cải, giáo pháp, sự che chở), trì giới (giữ gìn giới luật), nhẫn nhục (nhịn chịu điều trái ý), tinh tấn (siêng năng không lười), thiền định (giữ tâm lắng yên, chuyên chú) và trí tuệ (hiểu biết sáng suốt thấy rõ sự thật) để thu nhiếp chúng sinh: ai chưa được độ thì độ cho, ai chưa thoát thì làm cho thoát, ai chưa yên thì làm cho yên, ai chưa đến Nê-hoàn (tức Niết-bàn, trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử) thì làm cho đến Nê-hoàn. Các ngài đã đi đến tận cùng những việc mà Bồ-tát phải làm, khéo vào được kho tàng giáo pháp của chư Phật. Những công đức như thế đều đầy đủ cả.

 Tên các vị là: Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử (Văn-thù-sư-lợi là vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ; "Pháp vương tử" nghĩa là con của vua Pháp, tức người sẽ kế thừa ngôi Phật), Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp ở thế giới này), Bồ-tát Phổ Quang Minh, Bồ-tát Bất Xả Dũng Mãnh Tinh Tấn, Bồ-tát Dược Vương, Bồ-tát Bảo Chưởng, Bồ-tát Bảo Ấn, Bồ-tát Nguyệt Quang, Bồ-tát Nhật Tịnh, Bồ-tát Đại Lực, Bồ-tát Vô Lượng Lực, Bồ-tát Đắc Cần Tinh Tấn, Bồ-tát Lực Tràng Tướng, Bồ-tát Pháp Tướng, Bồ-tát Tự Tại Vương. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát như thế, cả thảy mười vạn người. Cùng với tất cả đại chúng khác như trời, rồng, quỷ, thần..., thảy đều đến tụ hội.

 Bấy giờ, vào lúc nửa đêm, Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) phóng ra ánh sáng lớn, màu xanh, vàng, đỏ, trắng và màu pha-lê lẫn lộn, chiếu khắp vô lượng thế giới trong mười phương (tám hướng cùng phương trên và phương dưới, tức khắp mọi nơi). Tất cả chúng sinh chạm phải ánh sáng này đều thức dậy, thấy ánh sáng ấy ai cũng được niềm vui của Pháp (niềm vui sướng do tiếp xúc với chân lý), và đều sinh lòng ngờ: "Ánh sáng này từ đâu đến? Nó soi khắp thế giới, làm cho chúng sinh được an ổn vui sướng."

 Khi họ vừa nghĩ như thế xong, thì từ mỗi tia sáng lại phát ra ánh sáng lớn, chói rực khác thường, hơn hẳn ánh sáng trước; cứ thế tiếp nối nhau cho đến mười lớp. Tất cả Bồ-tát cùng các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (vị xuất gia nữ đã thọ đủ giới), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia giữ năm giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia giữ năm giới), trời, rồng, dạ-xoa (loài quỷ thần có sức mạnh, đi lại nhanh), càn-thát-bà (thần nhạc cõi trời, sống bằng hương thơm), a-tu-la (loài thần có phước lớn nhưng hay sân giận, thường đánh nhau với chư thiên), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát cõi trời, hình dáng nửa người nửa thú), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), cùng người và các loài không phải người, ai nấy đều vui mừng hớn hở, được điều chưa từng có.

 Mỗi người đều nghĩ: "Hẳn là Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến, tức người đã đạt được sự thật như nó vốn là) phóng ánh sáng này; chúng ta nên mau đến chỗ Phật, lễ lạy, gần gũi và cung kính Như Lai." Lúc ấy, Văn-thù-sư-lợi và chúng Bồ-tát ma-ha-tát gặp ánh sáng này, niềm vui mừng hớn hở tràn khắp thân tâm, mỗi vị từ chỗ ở của mình đi đến cổng tinh xá Kỳ Hoàn (tức tinh xá trong vườn Kỳ thụ Cấp Cô Độc).

 Bấy giờ, Xá-lợi-phất (đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất), Đại Mục-kiền-liên (đệ tử thần thông bậc nhất), Phú-lâu-na Di-đa-la-ni tử (đệ tử thuyết pháp bậc nhất), Ma-ha Ca-diếp (đệ tử tu khổ hạnh bậc nhất), Ma-ha Ca-chiên-diên (đệ tử giỏi biện luận, giảng giải bậc nhất), Ma-ha Câu-hy-la (đệ tử giỏi vấn đáp), đều từ chỗ ở của mình đến cổng Kỳ Hoàn.

 Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương), lên đến tận cõi trời A-ca-ni-tra (cõi trời cao nhất trong các cõi trời còn có hình sắc), cũng thấy ánh sáng, khen là chưa từng có, cùng với quyến thuộc (người thân thuộc và kẻ tùy tùng) mang theo hoa trời đẹp, hương trời, nhạc trời, áo báu cõi trời, tất cả đều đến cổng Kỳ Hoàn. Các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di khác và thiên long bát bộ (tám bộ chúng: trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già) gặp ánh sáng đều vui mừng, kéo đến cổng.

 Bấy giờ Thế Tôn, với nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật biết rõ tất cả mọi sự vật, cả cái chung lẫn từng chi tiết riêng), biết đại chúng đều đã có mặt ngoài cổng, bèn từ chỗ ở đứng dậy, đi ra ngoài cổng, tự trải pháp tòa (chỗ ngồi để thuyết pháp), ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi). Phật hỏi Xá-lợi-phất: "Sáng sớm nay ông đã ra ngoài cổng rồi sao?" Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát như Văn-thù-sư-lợi đều đã đến trước rồi."

 Bấy giờ Thế Tôn hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Sáng sớm nay ông đến cổng trước tiên phải không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Lúc nửa đêm con thấy ánh sáng lớn chiếu rực mười lớp, được điều chưa từng có, lòng vui mừng hớn hở vô cùng, nên đến lễ lạy, gần gũi Như Lai, và mong được nghe giáo pháp nhiệm mầu như cam lộ (nước ngọt của cõi trời, ví giáo pháp làm mát lòng, trừ khổ não, giúp thoát chết)."

 Bấy giờ Thế Tôn hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông thật sự thấy Như Lai sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không phải thân xác bằng xương thịt) của Như Lai vốn không thể thấy; con vì chúng sinh nên đến thấy Phật. Pháp thân của Phật thì không thể nghĩ bàn, không tướng không hình, không đến không đi, chẳng phải có chẳng phải không, chẳng phải thấy chẳng phải không thấy; đó là như như (sự thật đúng như nó vốn là, không thay đổi), là thật tế (bờ mé của sự thật, tức chỗ tận cùng chân thật), không đi không đến, chẳng phải không có cũng chẳng phải chẳng không có, chẳng phải chỗ chốn cũng chẳng phải chẳng phải chỗ chốn, chẳng phải một chẳng phải hai, chẳng phải sạch chẳng phải nhơ, không sinh không diệt. Con thấy Như Lai cũng lại như vậy."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông thấy Như Lai như thế sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Thật ra con không thấy, cũng không có tướng thấy."

 Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Nay tôi không hiểu điều ông nói. Làm sao lại thấy Như Lai như thế?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Thưa Đại đức (tiếng tôn xưng vị tu hành có đức lớn) Xá-lợi-phất! Tôi không thấy Như Lai như thế."

 Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Như ông nói đó, càng lại không thể hiểu." Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Cái không thể hiểu chính là Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa người sang bờ bên kia, tức trí tuệ thấu suốt bản chất trống rỗng của mọi sự vật, giúp vượt qua sinh tử). Bát-nhã ba-la-mật chẳng phải có thể hiểu, cũng chẳng phải không thể hiểu."

 Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Ông có khởi lòng từ bi đối với chúng sinh không? Ông có vì chúng sinh mà thực hành sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) không? Lại có vì chúng sinh mà vào Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử) không?"

 Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Đúng như ông nói, tôi vì chúng sinh mà khởi lòng từ bi, thực hành sáu ba-la-mật, vào Niết-bàn; nhưng chúng sinh thật ra không thể nắm bắt được, không tướng không hình, không thêm không bớt. Xá-lợi-phất! Ông thường nghĩ thế này: 'Mỗi một thế giới có chư Phật nhiều như cát sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ, cát của nó dùng để ví số lượng nhiều không đếm xuể), ở đời số kiếp (đơn vị thời gian cực dài) nhiều như cát sông Hằng, nói từng pháp một, giáo hóa cứu độ chúng sinh nhiều như cát sông Hằng, mỗi một chúng sinh đều được diệt độ (dứt hết phiền não, vượt khỏi sinh tử).' Ông có ý nghĩ như thế không?"

 Xá-lợi-phất nói: "Văn-thù-sư-lợi! Tôi thường nghĩ như thế."

 Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Như hư không (khoảng trống không gian) không có số lượng, chúng sinh cũng không có số lượng; hư không không thể độ, chúng sinh cũng không thể độ. Vì sao vậy? Vì tất cả chúng sinh đều ngang bằng với hư không. Thế thì chư Phật giáo hóa chúng sinh bằng cách nào?"

 Xá-lợi-phất nói: "Nếu tất cả chúng sinh đều ngang bằng với hư không, vì sao ông lại vì chúng sinh nói pháp, khiến họ được Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn)?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Bồ-đề thật ra không thể nắm bắt được, tôi sẽ nói pháp gì để khiến chúng sinh đạt được đây? Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Bồ-đề và chúng sinh chẳng phải một chẳng phải hai, không khác nhau, không tạo tác, không tên gọi, không hình tướng, thật ra không có gì cả."

 Bấy giờ, từ nhục kế (khối thịt nhô cao trên đỉnh đầu Phật, một trong những tướng của bậc đại nhân, tức tướng tốt đặc biệt nơi thân Phật) Thế Tôn phát ra ánh sáng, đặc biệt hiếm có, không thể nói hết. Ánh sáng đi vào đỉnh đầu của Văn-thù-sư-lợi Bồ-tát ma-ha-tát Pháp vương tử, rồi lại từ đỉnh đầu ngài đi ra, chiếu khắp đại chúng. Chiếu đại chúng xong, ánh sáng lại lan khắp tất cả thế giới trong mười phương.

 Lúc ấy, đại chúng chạm phải ánh sáng này, thân tâm khoan khoái vui sướng, được điều chưa từng có. Ai nấy đều từ chỗ ngồi đứng dậy, ngước nhìn Thế Tôn và Văn-thù-sư-lợi, đều nghĩ thế này: "Hôm nay Như Lai phóng ánh sáng kỳ lạ nhiệm mầu này, đi vào đỉnh đầu Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử, lại từ đỉnh đầu đi ra chiếu khắp đại chúng, chiếu đại chúng xong lại lan khắp mười phương. Việc này không phải không có nguyên do, ắt sẽ nói giáo pháp nhiệm mầu. Chúng ta chỉ nên siêng năng tu tập, ưa thích làm theo đúng lời dạy." Nghĩ như thế xong, mỗi người đều thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Hôm nay Như Lai phóng ánh sáng này, không phải không có nguyên do, ắt sẽ nói giáo pháp nhiệm mầu. Chúng con khát khao ngưỡng mộ, ưa thích làm theo đúng lời dạy." Thưa như thế xong, họ im lặng đứng đó.

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Lai phóng ánh sáng, gia thêm sức thần cho con. Ánh sáng này hiếm có, chẳng phải hình sắc chẳng phải tướng mạo, không đi không đến, không động không tĩnh, chẳng phải thấy chẳng phải nghe, chẳng phải cảm biết chẳng phải hay biết. Tất cả chúng sinh không có gì để nhìn thấy, không vui không sợ, không có sự phân biệt nào. Con xin vâng theo ý thánh của Phật, nói về ánh sáng này, khiến chúng sinh vào được trí tuệ vô tưởng (trí tuệ không còn những ý niệm, khái niệm phân biệt)."

 Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Ông khéo nói một cách thoải mái, ta hoan hỷ giúp ông."

 Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Ánh sáng này chính là Bát-nhã ba-la-mật; Bát-nhã ba-la-mật chính là Như Lai; Như Lai chính là tất cả chúng sinh. Bạch Thế Tôn! Con tu Bát-nhã ba-la-mật như thế."

 Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, tiếng gọi người tu)! Nay ông nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa như thế. Nay ta hỏi ông: nếu có người hỏi ông: 'Có bao nhiêu cõi chúng sinh?' thì ông đáp thế nào?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu có người hỏi như thế, con sẽ đáp: số cõi chúng sinh bằng số cõi Như Lai."

 "Văn-thù-sư-lợi! Nếu lại hỏi ông: 'Cõi chúng sinh rộng hẹp thế nào?' thì ông đáp thế nào?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu có người hỏi như thế, con sẽ đáp: rộng hẹp như cõi Phật."

 "Văn-thù-sư-lợi! Nếu lại hỏi ông: 'Cõi chúng sinh bị ràng buộc ở đâu?' thì nên đáp thế nào?" "Bạch Thế Tôn! Con sẽ đáp: Như Lai bị ràng buộc thế nào, chúng sinh cũng vậy."

 "Văn-thù-sư-lợi! Nếu lại hỏi ông: 'Cõi chúng sinh ở tại đâu?' thì nên đáp thế nào?" "Bạch Thế Tôn! Con sẽ đáp: ở trong cõi Niết-bàn."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông tu Bát-nhã ba-la-mật như thế, vậy Bát-nhã ba-la-mật có chỗ trụ không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật không có chỗ trụ."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nếu Bát-nhã ba-la-mật không có chỗ trụ, thì ông tu bằng cách nào? Học bằng cách nào?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bát-nhã ba-la-mật có chỗ trụ thì không có tu, không có học."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Khi ông tu Bát-nhã, thiện căn có thêm có bớt không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Không có thiện căn nào có thể thêm có thể bớt; nếu có thêm bớt thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Không vì pháp mà thêm, không vì pháp mà bớt, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Không dứt bỏ pháp của phàm phu (người thường chưa giác ngộ), không giữ lấy pháp của Như Lai, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật không phải tu vì để đạt được pháp, không phải tu vì để không đạt được pháp; không phải tu vì pháp đáng tu, không phải tu vì pháp không đáng tu. Bạch Thế Tôn! Không được, không bỏ, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì không phải vì thấy lỗi lầm tai hại của sinh tử, cũng không phải vì công đức của Niết-bàn.

 Bạch Thế Tôn! Nếu tu Bát-nhã ba-la-mật như thế, là vì không giữ lấy, không nhận lấy, không bỏ, không buông, không thêm không bớt, không khởi không diệt. Bạch Thế Tôn! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân (người con gái hiền lành) nào suy nghĩ thế này: 'Pháp này bậc trên, pháp này bậc giữa, pháp này bậc dưới', thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì không có pháp bậc trên, bậc giữa, bậc dưới. Bạch Thế Tôn! Con tu Bát-nhã ba-la-mật như thế."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Tất cả Phật pháp chẳng phải là cao trội hơn hết sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp của Phật, pháp của Bồ-tát, pháp của Thanh văn, pháp của Duyên giác, cho đến pháp của phàm phu, đều không thể nắm bắt được. Vì sao vậy? Vì tất cánh không (rốt ráo là trống rỗng, tức mọi sự vật xét đến cùng đều không có tự thể riêng). Trong cái tất cánh không, không có pháp của Phật, cũng không có pháp của phàm phu. Trong pháp của phàm phu, không có cái tất cánh không. Vì sao vậy? Vì cái không và cái chẳng không đều không thể nắm bắt được."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Phật pháp có phải là vô thượng (không gì cao hơn) không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Không có một pháp nào, dù nhỏ bằng hạt bụi, được gọi là vô thượng. Vì sao vậy? Vì Đàn ba-la-mật (sự bố thí đưa sang bờ giác ngộ) thì Đàn ba-la-mật vốn không; cho đến Bát-nhã ba-la-mật thì Bát-nhã ba-la-mật vốn không; thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có) thì thập lực vốn không; tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không chung với bậc nào khác), cho đến tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn tri của Phật) thì tát-bà-nhã vốn không. Trong cái không thì không có vô thượng, trong vô thượng thì không có cái không. Vì cái không và cái chẳng không rốt ráo đều không thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Pháp không thể nghĩ bàn chính là Bát-nhã ba-la-mật."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông không suy nghĩ về Phật pháp sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu con suy nghĩ về Phật pháp, thì con sẽ thấy Phật pháp là vô thượng. Vì sao vậy? Vì cái vô thượng vốn không có. Bạch Thế Tôn! Ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc — thân xác, vật chất; thọ — cảm nhận; tưởng — nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành — ý chí, tạo tác; thức — sự hay biết), thập nhị nhập (mười hai chỗ tiếp xúc: sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu đối tượng của chúng là hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các ý niệm), thập bát giới (mười tám yếu tố: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức tương ứng) rốt ráo đều không thể nắm bắt được; tất cả Phật pháp cũng không thể nắm bắt được. Vì trong cái không thể nắm bắt, không có cái có thể nắm bắt, cũng không có cái không thể nắm bắt. Bạch Thế Tôn! Trong Bát-nhã ba-la-mật, từ phàm phu cho đến Phật, không có pháp, cũng không có phi pháp. Con sẽ suy nghĩ về pháp nào đây?"

 Phật nói: "Này thiện nam tử! Nếu không suy nghĩ thì ông không nên nói: 'Đây là pháp phàm phu, đây là pháp Duyên giác', cho đến không nên nói: 'Đây là Phật pháp'. Vì sao vậy? Vì không thể nắm bắt được." "Bạch Thế Tôn! Thật ra con không nói pháp phàm phu cho đến Phật pháp. Vì sao vậy? Vì nói như thế là không tu Bát-nhã ba-la-mật."

 Phật nói: "Này thiện nam tử! Ông cũng không nên có ý nghĩ thế này: 'Đây là Dục giới (cõi còn ham muốn ăn uống, dục tình, gồm cõi người, địa ngục, súc sinh và các cõi trời thấp), đây là Sắc giới (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vật chất vi tế), đây là Vô sắc giới (cõi chỉ còn tâm thức, không còn thân hình vật chất)'. Vì sao vậy? Vì không thể nắm bắt được." "Bạch Thế Tôn! Dục giới thì tánh của Dục giới vốn không, cho đến Vô sắc giới thì tánh của Vô sắc giới vốn không. Trong cái không thì không có lời nói, con cũng không nói gì. Bạch Thế Tôn! Tu Bát-nhã ba-la-mật thì không thấy cái cao hơn, cũng không thấy cái không cao hơn. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Tu Bát-nhã ba-la-mật thì không giữ lấy Phật pháp, không bỏ pháp phàm phu. Vì sao vậy? Vì trong cái tất cánh không, không có giữ lấy hay buông bỏ."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Ông có thể nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa như thế, đây là dấu ấn (dấu xác nhận chân thật) của Bồ-tát ma-ha-tát. Văn-thù-sư-lợi! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân không phải ở chỗ ngàn vạn đức Phật mà gieo sâu thiện căn thì đã được nghe pháp này; mà phải ở chỗ vô lượng vô biên đức Phật gieo sâu thiện căn, mới được nghe Bát-nhã ba-la-mật vô cùng sâu xa này mà không sinh lòng sợ hãi."

 Văn-thù-sư-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con nương oai thần của Phật, xin nói thêm về Bát-nhã ba-la-mật vô cùng sâu xa." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Ông cứ tự do nói."

 Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu không thấy có sự sinh ra của pháp (mọi sự vật, hiện tượng), ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì các pháp không hề có sinh. Nếu không thấy có sự tồn tại của pháp, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì các pháp vốn như thật. Nếu không thấy có diệt, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì các pháp vốn vắng lặng, dứt bặt.

 "Bạch Thế Tôn! Nếu không thấy có sắc (hình chất, vật chất), ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thấy có thức (sự hay biết), ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều như trò ảo thuật, như sóng nắng (ảo ảnh hơi nóng bốc lên giữa trời nắng, trông như nước mà không phải nước).

 "Bạch Thế Tôn! Nếu không thấy có mắt, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thấy có ý, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu không thấy có hình sắc, cho đến không thấy có pháp (đối tượng của ý, tức các ý niệm); không thấy có nhãn giới (yếu tố con mắt), sắc giới (yếu tố hình sắc mà mắt thấy), nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt), cho đến không thấy có pháp giới (yếu tố các đối tượng của ý), ý thức giới (yếu tố cái biết do ý), ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu không thấy có Dục giới, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật; cho đến Vô sắc giới cũng như thế.

 "Bạch Thế Tôn! Nếu không thấy có Đàn ba-la-mật, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thấy có Bát-nhã ba-la-mật, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu không thấy có thập lực của Phật, tứ vô sở úy, cho đến thập bát bất cộng pháp, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì nội không (cái bên trong như thân tâm vốn trống rỗng), cho đến vô pháp hữu pháp không (cái không có và cái có đều trống rỗng).

 "Bạch Thế Tôn! Nếu thấy có sinh, trụ, diệt, thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thấy có ngũ ấm, thập nhị nhập, thập bát giới, thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thấy có Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới, thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thấy có Đàn (bố thí) cho đến Bát-nhã, nếu thấy có thập lực của Phật cho đến thập bát bất cộng pháp, thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì có chỗ đạt được.

 "Bạch Thế Tôn! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Bát-nhã ba-la-mật vô cùng sâu xa này mà không kinh hãi, không ngờ vực, không sợ sệt, không thối lui, thì nên biết người ấy từ lâu đã gieo sâu thiện căn nơi các đức Phật đời trước."

 Văn-thù-sư-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu không thấy pháp nhơ, pháp sạch, không thấy quả sinh tử, không thấy quả Niết-bàn, không thấy Phật, không thấy Bồ-tát, không thấy Duyên giác, không thấy Thanh văn, không thấy phàm phu, ấy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp không nhơ không sạch, cho đến không có phàm phu. Bạch Thế Tôn! Nếu thấy nhơ, sạch, cho đến thấy phàm phu, thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Nếu thấy sự sai khác của pháp nhơ, sự sai khác của pháp sạch, cho đến thấy sự sai khác của Phật, sự sai khác của pháp phàm phu, thì không phải tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật không có sai khác."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Đó mới thật là tu hành Bát-nhã ba-la-mật. Văn-thù-sư-lợi! Ông cúng dường Phật như thế nào?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tâm số (các tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm như vui, buồn, tham, giận…) của người huyễn (người do ảo thuật biến ra) diệt mất, thì con cúng dường Phật."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông không trụ vào Phật pháp sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Phật còn không có pháp nào để trụ, con làm sao trụ được?"

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nếu không có pháp nào có thể đạt được, thì ai là người có Phật pháp?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Không có ai là người có Phật pháp."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông đã đến chỗ không còn bám chấp gì chưa?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Đã không bám chấp thì cũng không có sự đến. Sao Thế Tôn lại hỏi là đã đến chỗ không bám chấp chưa?"

 Phật hỏi Văn-thù: "Ông có trụ nơi Bồ-đề không?" Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Phật còn không trụ nơi Bồ-đề, huống gì con lại trụ nơi Bồ-đề?"

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông nương vào đâu mà nói như thế?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Con không nương vào đâu mà nói như thế."

 Phật hỏi Văn-thù: "Nếu ông không nương vào đâu, thì điều ông nói là gì?" Văn-thù thưa Phật: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Con không nói gì cả. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không có tên gọi."

 Bấy giờ Trưởng lão (vị tỳ-kheo lớn tuổi, đức cao) Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe pháp sâu xa này mà không kinh hãi, ngờ vực, sợ sệt, thì chắc chắn sẽ được gần A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật) phải không?"

 Bấy giờ Bồ-tát Di-lặc thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các Bồ-tát ma-ha-tát nghe pháp sâu xa này mà không kinh hãi, ngờ vực, sợ sệt, thì được gần A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề phải không?"

 Bấy giờ có một thiên nữ (nữ thần cõi trời) tên là Vô Duyên thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe pháp sâu xa này mà không kinh hãi, ngờ vực, sợ sệt, thì sẽ được pháp Thanh văn, pháp Duyên giác, pháp Bồ-tát, pháp Phật phải không?"

 Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Xá-lợi-phất! Nếu các Bồ-tát ma-ha-tát nghe pháp sâu xa này mà không kinh hãi, ngờ vực, sợ sệt, thì chắc chắn sẽ được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sẽ là thí chủ (người bố thí) lớn, thí chủ bậc nhất, thí chủ thù thắng; sẽ đầy đủ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ; sẽ đủ các công đức, thành tựu tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật); tự mình không sợ hãi và làm cho người khác không sợ hãi; đi đến tận cùng Bát-nhã ba-la-mật. Bởi vì người ấy dùng cái không thể nắm bắt, không tướng, không tạo tác để thành tựu pháp không thể nghĩ bàn bậc nhất."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông thấy điều gì, ưa thích điều gì mà cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì con không thấy gì, không ưa thích gì nên cầu Bồ-đề."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu không thấy gì, không ưa thích gì, thì cũng phải không cầu gì." Văn-thù thưa Phật: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Thật ra con không cầu gì. Vì sao vậy? Vì nếu có cầu thì đó là tướng của phàm phu."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông thật sự không cầu Bồ-đề sao?" Văn-thù thưa Phật: "Con thật sự không cầu Bồ-đề. Vì sao vậy? Vì nếu cầu Bồ-đề thì đó là tướng của phàm phu."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông nhất định cầu, hay nhất định không cầu?" Văn-thù thưa Phật: "Nếu nói nhất định cầu, nhất định không cầu, nhất định vừa cầu vừa không cầu, nhất định chẳng phải cầu cũng chẳng phải không cầu, thì đều là tướng của phàm phu. Vì sao vậy? Vì Bồ-đề không có chỗ trụ."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Ông có thể nói Bát-nhã ba-la-mật như thế, ông đã từng ở chỗ vô lượng đức Phật gieo sâu thiện căn, từ lâu tu phạm hạnh (đời sống trong sạch, giữ giới, dứt dục). Các Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành đúng như điều ông nói." Văn-thù thưa Phật: "Con không gieo thiện căn, không tu phạm hạnh. Vì sao vậy? Vì nếu con gieo thiện căn thì tất cả chúng sinh cũng gieo thiện căn; nếu con tu phạm hạnh thì tất cả chúng sinh cũng tu phạm hạnh. Vì sao vậy? Vì tất cả chúng sinh chính là tướng của phạm hạnh."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông thấy gì, chứng gì mà nói những lời như thế?" Văn-thù thưa Phật: "Con không thấy, không chứng, cũng không nói gì. Bạch Thế Tôn! Con không thấy phàm phu, không thấy bậc hữu học (bậc thánh còn phải tu học), không thấy bậc vô học (bậc đã tu xong, không còn gì phải học, tức A-la-hán), không thấy bậc chẳng phải hữu học chẳng phải vô học. Vì không thấy nên không chứng."

 Bấy giờ Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông có thấy Phật không?" Văn-thù đáp Xá-lợi-phất: "Tôi còn không thấy người Thanh văn, huống gì lại thấy Phật? Vì sao vậy? Vì không thấy các pháp, nên mới gọi là Bồ-tát."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông nhất quyết không thấy các pháp sao?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Thưa Đại đức, bậc đại tỳ-kheo! Ông thôi đi, chẳng cần nói thêm nữa."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Cái gọi là Phật, đó là lời của ai?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Phật và chẳng phải Phật đều không thể nắm bắt được, không có người nói lời, không có người thuyết giảng. Xá-lợi-phất! Bồ-đề còn không thể dùng lời nói diễn tả, huống gì có Phật để mà nói, để mà diễn tả? Lại nữa, thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Ông nói: 'Phật là lời của ai?' Lời nói này không hợp không tan, không sinh không diệt, không đi không đến, không có một pháp nào có thể tương ứng với nó, không có chữ, không có câu. Thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Ai muốn thấy Phật thì nên học như thế."

 Bấy giờ Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Điều Văn-thù-sư-lợi này nói, các Bồ-tát mới phát tâm (mới bắt đầu phát nguyện cầu giác ngộ) không thể hiểu được."

 Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Bồ-đề không phải là thứ có thể hiểu được. Người mới phát tâm làm sao hiểu được?"

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Chư Phật Như Lai không giác ngộ pháp giới (toàn thể mọi sự vật cùng bản tánh chân thật của chúng) sao?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Chư Phật còn không thể nắm bắt được, sao lại có Phật giác ngộ pháp giới? Xá-lợi-phất! Pháp giới còn không thể nắm bắt được, sao pháp giới lại là cái được chư Phật giác ngộ? Xá-lợi-phất! Pháp giới chính là Bồ-đề, Bồ-đề chính là pháp giới. Vì sao vậy? Vì các pháp không có ranh giới. Thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Pháp giới và cảnh giới của Phật không có sai khác; cái không sai khác chính là vô tác (không do tạo tác mà có), vô tác chính là vô vi (không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), vô vi chính là không lời nói, không lời nói chính là không có gì cả."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Tất cả pháp giới và cảnh giới Phật đều không có gì cả sao?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Chẳng có, cũng chẳng phải chẳng có. Vì sao vậy? Vì có và chẳng có chỉ là một tướng, mà một tướng ấy là không tướng, không một cũng không hai."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Người học như thế sẽ được Bồ-đề chăng?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Học như thế là học mà không có gì để học, không sinh vào đường lành, không rơi vào đường ác, không được Bồ-đề, không vào Niết-bàn. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Vì Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo là không. Trong cái rốt ráo không, không một không hai, không ba không bốn, không có đi đến, không thể nghĩ bàn. Thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Nếu nói 'tôi được Bồ-đề', đó là lời của kẻ tăng thượng mạn (kiêu mạn cho rằng mình đã chứng đắc điều mình thật ra chưa chứng). Vì sao vậy? Vì không có được mà cho là được. Người tăng thượng mạn như thế không xứng nhận của bố thí do lòng tin của người khác dâng cúng, người có lòng tin không nên cúng dường."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông nương vào đâu mà nói như thế?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Tôi không nương vào đâu mà nói như thế. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật ngang bằng với các pháp. Các pháp không nương vào đâu, vì chúng bình đẳng."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông không dùng trí tuệ để dứt trừ phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, khổ não như tham, giận, si mê) sao?" Văn-thù-sư-lợi đáp Xá-lợi-phất: "Ông có phải là bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh) lậu tận (đã cạn hết mọi cấu nhiễm rỉ chảy ra từ tâm) không?" Xá-lợi-phất nói: "Không phải." Văn-thù-sư-lợi nói: "Tôi cũng không dùng trí tuệ để dứt trừ phiền não."

 Xá-lợi-phất hỏi: "Ông nương vào đâu mà nói như thế, không sợ không hãi?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Cái 'tôi' còn không thể nắm bắt được, thì có cái 'tôi' nào mà sinh ra sợ hãi?"

 Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, Văn-thù-sư-lợi! Ông nói thật thoải mái về Bát-nhã ba-la-mật vô cùng sâu xa như thế."

 Bấy giờ Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Này thiện nam tử! Có Bồ-tát ma-ha-tát nào trụ nơi tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ) để cầu Bồ-đề vô thượng không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Không có Bồ-tát nào trụ nơi tâm Bồ-đề để cầu Bồ-đề vô thượng. Vì sao vậy? Vì tâm Bồ-đề không thể nắm bắt được, Bồ-đề vô thượng cũng không thể nắm bắt được.

 Năm tội vô gián (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng đoàn; phạm vào thì đọa địa ngục Vô Gián, chịu khổ không lúc nào ngừng) chính là tánh của Bồ-đề; không có Bồ-tát nào khởi tâm vô gián để cầu quả của tội vô gián, thì sao lại có Bồ-tát trụ nơi tâm Bồ-đề để cầu Bồ-đề vô thượng? Bồ-đề chính là tất cả các pháp. Vì sao vậy? Vì sắc và chẳng phải sắc đều không thể nắm bắt được, cho đến thức và chẳng phải thức cũng không thể nắm bắt được. Mắt không thể nắm bắt được cho đến ý cũng không thể nắm bắt được; hình sắc không thể nắm bắt được cho đến pháp cũng không thể nắm bắt được; nhãn giới cho đến pháp giới cũng không thể nắm bắt được; sinh không thể nắm bắt được cho đến già chết cũng không thể nắm bắt được; Đàn ba-la-mật không thể nắm bắt được cho đến Bát-nhã ba-la-mật cũng không thể nắm bắt được; thập lực của Phật không thể nắm bắt được cho đến thập bát bất cộng pháp cũng không thể nắm bắt được. Tâm Bồ-đề và Bồ-đề vô thượng đều không thể nắm bắt được; trong cái không thể nắm bắt, không có cái có thể nắm bắt, cũng không có cái không thể nắm bắt. Vì thế, bạch Thế Tôn! Không có Bồ-tát nào trụ nơi tâm Bồ-đề để cầu Bồ-đề vô thượng."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Theo ý ông, Như Lai có phải là thầy của ông không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Con không có ý cho rằng Phật là thầy của con. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Cái 'con' còn không thể nắm bắt được, huống gì lại có ý cho rằng Phật là thầy của con?"

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông có ngờ vực gì nơi ta không?" Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con còn không có điều gì quyết định, huống gì lại có ngờ vực? Vì sao vậy? Vì phải có quyết định trước rồi sau mới có ngờ vực."

 Phật hỏi Văn-thù: "Ông không quả quyết nói rằng Như Lai có sinh ra sao?" Văn-thù thưa Phật: "Nếu Như Lai có sinh ra thì pháp giới cũng phải sinh ra. Vì sao vậy? Vì pháp giới và Như Lai là một tướng, không có hai tướng; hai tướng thì không thể nắm bắt được."

 "Văn-thù-sư-lợi! Ông có tin rằng chư Phật Như Lai nhập Niết-bàn không?" Văn-thù nói: "Tất cả chư Phật chính là tướng Niết-bàn; tướng Niết-bàn thì không có nhập, cũng không có không nhập."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông cho rằng chư Phật có trôi lăn trong vòng sinh tử không?" Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Cái không trôi lăn còn không thể nắm bắt được, huống gì cái trôi lăn lại có thể nắm bắt được?"

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Như Lai không có tâm (không khởi tâm phân biệt). Lời này chỉ có thể nói trước mặt Như Lai, hoặc có thể nói trước mặt các bậc A-la-hán lậu tận và các Bồ-tát bất thoái (không còn thối lui). Nếu những người khác nghe lời này thì sẽ không sinh lòng tin, sẽ kinh hãi ngờ vực. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật vô cùng sâu xa này khó tin khó hiểu."

 Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Vậy những người nào có thể tin pháp vô cùng sâu xa này?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Tất cả phàm phu đều có thể tin pháp này. Vì sao vậy? Vì Như Lai không có tâm, tất cả phàm phu cũng không có tâm."

 Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Ngài nói pháp như thế? Các Bồ-tát mới phát tâm và các A-la-hán đều có điều ngờ vực, mong được nghe giải thích."

 Phật hỏi Văn-thù: "Trong như (cái đúng như thật), thật tướng (tướng chân thật của sự vật), pháp tánh (bản tánh của mọi pháp), pháp trụ (sự an trụ vững bền của pháp), pháp vị (vị trí cố định của pháp, tức trật tự chân thật không đổi), thật tế (bờ mé chân thật), có sự sai khác giữa Phật và phàm phu không?" Văn-thù thưa Phật: "Không có, bạch Thế Tôn!" Phật bảo Văn-thù: "Nếu không có sai khác, thì vì sao lại sinh ngờ vực?"

 Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Trong cái không sai khác ấy, có Phật và có phàm phu không?" Phật nói: "Có! Vì sao vậy? Vì Phật và phàm phu không hai, không sai khác, là một tướng, mà một tướng ấy là không tướng."

 Phật hỏi Văn-thù: "Ông có tin Như Lai là bậc tối thắng (cao trội nhất) trong tất cả chúng sinh không?" Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con tin Như Lai là bậc tối thắng trong tất cả chúng sinh. Bạch Thế Tôn! Nếu con tin Như Lai là bậc tối thắng trong tất cả chúng sinh, thì Như Lai thành ra không phải tối thắng."

 Phật hỏi Văn-thù: "Ông có tin Như Lai thành tựu tất cả các pháp không thể nghĩ bàn không?" Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con tin Như Lai thành tựu tất cả các pháp không thể nghĩ bàn. Bạch Thế Tôn! Nếu con tin Như Lai thành tựu tất cả các pháp không thể nghĩ bàn, thì Như Lai lại thành ra có thể nghĩ bàn."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông có tin tất cả Thanh văn đều được Như Lai giáo hóa không?" "Bạch Thế Tôn! Con tin tất cả Thanh văn đều được Như Lai giáo hóa. Bạch Thế Tôn! Nếu con tin tất cả Thanh văn đều được Như Lai giáo hóa, thì pháp giới thành ra có thể giáo hóa."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông có tin Như Lai là phước điền (ruộng phước, ví người đáng cúng dường, ai cúng dường thì như gieo hạt vào ruộng tốt, sinh ra phước báo) vô thượng không?" "Bạch Thế Tôn! Con tin Như Lai là phước điền vô thượng. Bạch Thế Tôn! Nếu con tin Như Lai là phước điền vô thượng, thì Như Lai không phải là phước điền."

 Phật hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Ông nương vào đâu mà đáp ta như thế?" Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con không nương vào đâu mà đáp như thế. Bạch Thế Tôn! Trong chỗ không nương vào đâu, không có thù thắng cũng không có không thù thắng, không có có thể nghĩ bàn cũng không có không thể nghĩ bàn, không có giáo hóa cũng không có không giáo hóa, không có phước điền cũng không có chẳng phải phước điền."

 Lúc ấy, nhờ sức thần của Phật, mặt đất chấn động theo sáu cách (rung, lắc, vọt lên, dội tiếng, gầm vang, nổi dậy — điềm lành khi Phật thuyết pháp quan trọng). Một vạn sáu ngàn tỳ-kheo, với tâm không còn gì để nắm giữ, được giải thoát; bảy trăm tỳ-kheo-ni, ba ngàn ưu-bà-tắc, bốn vạn ưu-bà-di xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhiễm, được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy chân lý được trong sạch, tức chứng được quả vị thánh đầu tiên); sáu mươi vạn ức na-do-tha (một con số cực lớn, khoảng hàng trăm tỷ) chư thiên xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhiễm, được pháp nhãn tịnh.

 Lúc ấy, Trưởng lão A-nan (thị giả của Phật, đệ tử nghe nhiều nhớ nhiều bậc nhất) liền từ chỗ ngồi đứng dậy, để trần vai phải (cách mặc áo tỏ lòng cung kính), gối phải quỳ xuống đất, chắp tay cung kính thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì nhân gì, vì duyên gì mà mặt đất này chấn động lớn như vậy?" Bấy giờ Phật bảo A-nan: "Đây là nói Bát-nhã ba-la-mật. Các đức Phật thời xa xưa đều nói pháp này ở chốn này, vì nhân duyên ấy mà mặt đất này chấn động."

 Bấy giờ Trưởng lão Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Điều Văn-thù-sư-lợi này nói thật không thể nghĩ bàn."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo Văn-thù-sư-lợi: "Đúng như Xá-lợi-phất nói, điều Văn-thù-sư-lợi này nói không thể nghĩ bàn."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu không thể nghĩ bàn thì không thể nói ra; nếu có thể nói ra thì là có thể nghĩ bàn. Cái không thể nghĩ bàn thì không có gì cả. Tất cả mọi âm thanh kia cũng không thể nghĩ bàn; cái không thể nghĩ bàn thì không có âm thanh."

 Phật hỏi: "Ông đã vào tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một đối tượng) Bất Tư Nghị (không thể nghĩ bàn) phải không?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Không phải, bạch Thế Tôn! Con chính là cái không thể nghĩ bàn, con không thấy có cái tâm nào có thể nghĩ bàn, sao lại nói là vào tam-muội Bất Tư Nghị? Lúc mới phát tâm, con muốn vào định này; nhưng nay suy xét lại, thật ra không có tướng của tâm mà vào tam-muội. Như người học bắn cung, tập lâu thì khéo; về sau dù không cố ý, nhờ tập lâu nên mũi tên bắn ra đều trúng. Con cũng như vậy. Lúc mới học tam-muội Bất Tư Nghị, con buộc tâm vào một đối tượng; nếu tập lâu thành tựu thì không còn ý tưởng của tâm nữa, mà luôn hợp nhất với định."

 Xá-lợi-phất hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Còn có định Tịch Diệt (định vắng lặng, dứt bặt mọi hoạt động của tâm) nhiệm mầu thù thắng hơn nữa không?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Nếu có định Bất Tư Nghị thì ông mới có thể hỏi: 'Còn có định Tịch Diệt không?' Theo chỗ tôi hiểu, định Bất Tư Nghị còn không thể nắm bắt được, sao ông lại hỏi tôi về định Tịch Diệt?"

 Xá-lợi-phất hỏi: "Định Bất Tư Nghị không thể nắm bắt được sao?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Định có thể nghĩ bàn là tướng có thể nắm bắt; định không thể nghĩ bàn là tướng không thể nắm bắt. Tất cả chúng sinh thật ra đều đã thành tựu định Bất Tư Nghị. Vì sao vậy? Vì tất cả tướng của tâm vốn chẳng phải là tâm, đó gọi là định Bất Tư Nghị. Vì thế, tướng của tất cả chúng sinh và tướng của tam-muội Bất Tư Nghị đều ngang bằng, không có phân biệt."

 Phật khen Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Ông đã từ lâu gieo trồng thiện căn nơi chư Phật, tu phạm hạnh trong sạch, nên mới có thể diễn nói tam-muội vô cùng sâu xa. Nay ông an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật như thế." Văn-thù-sư-lợi nói: "Nếu con trụ trong Bát-nhã ba-la-mật mà có thể nói như thế, thì đó là có ý tưởng 'có', tức là trụ trong ý tưởng về 'ta'. Nếu trụ trong ý tưởng 'có' và ý tưởng 'ta', thì Bát-nhã ba-la-mật liền có chỗ chốn. Nếu Bát-nhã ba-la-mật trụ nơi cái 'không có', thì đó cũng là ý tưởng về 'ta', cũng gọi là chỗ chốn. Lìa cả hai chỗ này, trụ nơi chỗ không có chỗ trụ, như chỗ trụ của chư Phật, an ổn trong cảnh giới vắng lặng dứt bặt, không thể nghĩ bàn. Cái không thể nghĩ bàn như thế gọi là chỗ trụ của Bát-nhã ba-la-mật.

 Ở chỗ của Bát-nhã ba-la-mật, tất cả các pháp đều không tướng, tất cả các pháp đều không tạo tác. Bát-nhã ba-la-mật chính là không thể nghĩ bàn; không thể nghĩ bàn chính là pháp giới; pháp giới chính là không tướng; không tướng chính là không thể nghĩ bàn; không thể nghĩ bàn chính là Bát-nhã ba-la-mật. Bát-nhã ba-la-mật và pháp giới không hai, không khác. Không hai không khác chính là pháp giới; pháp giới chính là không tướng; không tướng chính là cõi Bát-nhã ba-la-mật. Cõi Bát-nhã ba-la-mật chính là cõi không thể nghĩ bàn; cõi không thể nghĩ bàn chính là cõi không sinh không diệt; cõi không sinh không diệt chính là cõi không thể nghĩ bàn."

 Văn-thù-sư-lợi nói: "Cõi Như Lai và cõi của con chính là tướng không hai. Người tu Bát-nhã ba-la-mật như thế thì không cầu Bồ-đề. Vì sao vậy? Vì lìa tướng Bồ-đề chính là Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Nếu biết tướng của 'ta' mà không bám chấp, thì cái không biết, không bám chấp ấy là chỗ biết của Phật. Cái không biết không bám chấp không thể nghĩ bàn, chính là chỗ biết của Phật. Vì sao vậy? Vì bản tánh của cái biết vốn không có tướng gì cả, thì làm sao có thể chuyển được pháp giới (?)

 Nếu biết bản tánh không có thể chất, không có bám chấp, thì gọi là không có vật gì. Nếu không có vật gì, thì đó là không có chỗ chốn, không nương không trụ; không nương không trụ chính là không sinh không diệt; không sinh không diệt chính là công đức hữu vi (công đức thuộc về các việc làm có tạo tác). Nếu biết như thế thì không có ý tưởng của tâm; đã không có ý tưởng của tâm, thì làm sao biết có công đức hữu vi hay vô vi? Không biết chính là không thể nghĩ bàn; cái không thể nghĩ bàn là chỗ biết của Phật, cũng không giữ lấy, không phải không giữ lấy, không thấy các tướng ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) qua lại, không giữ lấy sinh diệt và mọi sự khởi lên, tạo tác, cũng chẳng đoạn chẳng thường (không cho rằng mất hẳn, cũng không cho rằng còn mãi). Biết như thế gọi là chánh trí (trí hiểu biết chân chính), là trí không thể nghĩ bàn. Như hư không, không có đây không có kia, không thể so sánh. Không tốt không xấu, không có cái gì ngang bằng để so, không tướng không dáng."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu biết như thế, gọi là trí bất thoái (trí không còn thối lui)." Văn-thù-sư-lợi nói: "Trí không tạo tác gọi là trí bất thoái. Giống như thỏi vàng, trước phải đem nung đập mới biết tốt xấu; nếu không rèn đập thì không ai biết được. Tướng của trí bất thoái cũng như vậy: phải đi vào cảnh giới thực hành, không nghĩ tưởng, không bám chấp, không khởi không tạo tác, đầy đủ, không lay động, không sinh không diệt, thì nó mới hiển lộ."

 Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Các đức Như Lai tự nói về trí của mình, ai có thể tin được?" Văn-thù thưa: "Trí như thế không phải pháp Niết-bàn, không phải pháp sinh tử, mà là hạnh vắng lặng dứt bặt. Không đoạn trừ tham dục, sân hận, ngu si, mà cũng không phải không đoạn trừ. Vì sao vậy? Vì không cùng tận, không diệt mất; không lìa sinh tử cũng không phải không lìa; không lìa sự tu đạo cũng không phải không tu đạo. Hiểu như thế gọi là chánh tín (lòng tin chân chính)."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Đúng như ông nói, ông đã hiểu sâu ý nghĩa này."

 Bấy giờ Trưởng lão Ma-ha Ca-diếp thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Trong đời vị lai, ai có thể tin pháp sâu xa này? Ai ưa thích nghe pháp này?" Phật bảo Ca-diếp: "Chính bốn chúng (bốn hạng đệ tử Phật) hôm nay — tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di — trong đời vị lai sẽ có thể tin pháp này; nghe nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, họ sẽ biết pháp này, sẽ cầu pháp này.

 Ca-diếp! Ví như một vị trưởng giả hoặc con trai của trưởng giả đã đánh mất một viên ngọc báu lớn, trị giá hàng ức vạn lạng vàng, nên vô cùng lo buồn. Nay lại tìm được, liền rất vui mừng, mọi lo buồn đều tan hết. Cũng vậy, Ca-diếp! Các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di trong đời vị lai, nghe kinh Bát-nhã ba-la-mật sâu xa nhất này, khế hợp với Bát-nhã, nghe xong sinh lòng vui mừng, tâm được an vui, không còn lo buồn nữa, cũng lại như thế. Họ sẽ nói thế này: 'Hôm nay chúng ta được thấy Như Lai, được cúng dường Như Lai. Vì sao vậy? Vì được nghe sáu ba-la-mật vô cùng sâu xa nhiệm mầu này.'

 "Ca-diếp! Ví như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba (tức cõi trời Đao-lợi, trên đỉnh núi Tu-di, gồm ba mươi ba cung trời, do Đế Thích đứng đầu) thấy cây Ba-lợi-chất-đa-la (cây hoa quý của cõi trời ấy, khi nở thì hương thơm tỏa khắp) mới nhú nụ, liền nghĩ thế này: 'Nụ này chẳng bao lâu ắt sẽ nở.' Cũng vậy, Ca-diếp! Các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di nghe kinh Bát-nhã ba-la-mật này, trong lòng vui mừng, cũng lại như thế: 'Đời sau ta ắt sẽ được pháp này.' Ca-diếp! Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, sau khi Như Lai diệt độ, sẽ còn mãi không mất, lưu truyền khắp nơi. Ca-diếp! Nhờ sức của Phật, trong đời vị lai, thiện nam tử, thiện nữ nhân sẽ có được Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này.

 "Ca-diếp! Như người thợ ngọc ma-ni (một loại ngọc quý) thấy ngọc ma-ni thì lòng vui mừng, không cần suy nghĩ cân nhắc mà liền biết thật giả. Vì sao vậy? Vì đã quen thấy. Cũng vậy, Ca-diếp! Nếu người nào nghe pháp khế hợp với Bát-nhã ba-la-mật này, nghe xong vui mừng, sinh lòng tin và ưa thích, thì nên biết người ấy đời trước đã từng nghe Bát-nhã ba-la-mật này, từ bao kiếp xa xưa đến nay đã từng cúng dường chư Phật."

 Ca-diếp thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân này nay nghe pháp này, thì trong đời vị lai sẽ càng tin hiểu hơn nữa." Phật bảo Ma-ha Ca-diếp: "Đúng vậy, đúng vậy! Đúng như ông nói."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp này không có hành không có tướng, người nói pháp này cũng không có hành không có tướng. Vì sao Thế Tôn lại nói có hành có tướng?"

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Lúc xưa ta tu hạnh Bồ-tát, tu các thiện căn; muốn trụ ở địa vị A-duy-việt-trí (địa vị không còn thối lui) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn hiểu tướng của tất cả các pháp, muốn biết cõi tâm của tất cả chúng sinh đều đồng đẳng như nhau, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Văn-thù-sư-lợi! Muốn học tất cả Phật pháp đầy đủ không ngăn ngại, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn học tướng hảo, uy nghi (dáng vẻ, cử chỉ trang nghiêm) và vô lượng phép tắc của tất cả chư Phật khi thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn biết tất cả phép tắc và các uy nghi khi tất cả chư Phật không thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì trong pháp không này, không thấy Bồ-đề của chư Phật và những thứ tương tự.

 Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn biết các tướng như thế mà không ngờ vực, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật không thấy các pháp hoặc sinh hoặc diệt, hoặc nhơ hoặc sạch. Vì thế, thiện nam tử, thiện nữ nhân nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Muốn biết tất cả các pháp không có các tướng quá khứ, vị lai, hiện tại, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì tánh và tướng của pháp giới không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Muốn biết tất cả các pháp cùng vào pháp giới mà tâm không vướng ngại, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật.

 Muốn được bánh xe pháp ba lần chuyển, mười hai hành tướng (bài pháp đầu tiên của Phật về Bốn Chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ và con đường dứt khổ; mỗi chân lý được nói ba lần — chỉ rõ, khuyên tu, chứng nghiệm — thành mười hai), cũng tự mình chứng biết mà không bám chấp, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn có lòng từ che khắp tất cả chúng sinh không giới hạn, mà cũng không khởi ý nghĩ có tướng chúng sinh, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn đối với tất cả chúng sinh không khởi tranh cãi, mà cũng không giữ lấy tướng không tranh cãi, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn biết điều hợp lẽ và điều không hợp lẽ, biết thập lực, các điều không sợ hãi, trụ trong trí tuệ Phật, được biện tài không ngăn ngại, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con quán xét chánh pháp (giáo pháp chân chính): không tạo tác, không tướng, không được, không lợi, không sinh không diệt, không đi không đến, không có người biết, không có người thấy, không có người làm; không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy cảnh giới của Bát-nhã ba-la-mật; chẳng phải chứng chẳng phải không chứng; không bày ra hý luận (những lời bàn luận vô ích, suy diễn hư vọng), không có phân biệt. Tất cả các pháp không cùng tận mà lìa cả sự cùng tận; không có pháp phàm phu, không có pháp Thanh văn, không có pháp Bích-chi Phật (tức Duyên giác, bậc tự giác ngộ một mình khi không có Phật ra đời), pháp Phật; chẳng phải được chẳng phải không được; không bỏ sinh tử, không chứng Niết-bàn; chẳng phải nghĩ bàn được chẳng phải không thể nghĩ bàn; chẳng phải làm chẳng phải không làm. Tướng của pháp là như thế. Không biết phải học Bát-nhã ba-la-mật bằng cách nào?"

 Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu có thể biết tướng của các pháp như thế, thì gọi là học Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát nếu muốn học tam-muội Bồ-đề Tự Tại, được tam-muội ấy rồi thì soi sáng tất cả Phật pháp vô cùng sâu xa, biết tên của tất cả chư Phật, cũng thông suốt các thế giới của chư Phật, không có ngăn ngại, thì nên học trong Bát-nhã ba-la-mật như Văn-thù đã nói."

 Văn-thù thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao gọi là Bát-nhã ba-la-mật?" Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật không bờ không mé, không tên không tướng, không phải suy lường được. Không có chỗ nương tựa, không có bãi cồn (chỗ đất nổi giữa dòng nước để dừng chân nương náu), không có phạm lỗi cũng không có phước, không tối không sáng, như pháp giới không có giới hạn, cũng không có số lượng; đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật, cũng gọi là chỗ thực hành của Bồ-tát ma-ha-tát. Chẳng phải chỗ thực hành, chẳng phải chỗ không thực hành, tất cả đều vào Nhất thừa (cỗ xe duy nhất đưa tất cả mọi người đến thành Phật), gọi là chỗ không thực hành. Vì sao vậy? Vì không nghĩ tưởng, không tạo tác. Đó chính là mẹ của tất cả chư Phật, vì tất cả chư Phật đều từ đó mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không sinh.

 "Vì thế, Văn-thù-sư-lợi! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn thực hành hạnh Bồ-tát, đầy đủ các ba-la-mật, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật này. Nếu muốn được ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành đạo của Phật, dưới cội Bồ-đề), thành Bồ-đề vô thượng, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật này. Nếu muốn dùng đại từ đại bi (lòng thương lớn, muốn đem vui cho chúng sinh và cứu khổ cho chúng sinh) che khắp tất cả chúng sinh, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật này. Nếu muốn khởi tất cả các phương tiện (cách thức khéo léo) của thiền định, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật này. Nếu muốn được tất cả tam-ma-bạt-đề (các trạng thái thiền định sâu, tâm được quân bình), thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật này. Vì sao vậy? Vì các tam-ma-đề (tức tam-muội, trạng thái tâm định tĩnh) đều không có gì để làm.

 Tất cả các pháp không có sự ra khỏi, cũng không có chỗ để ra khỏi; nếu người nào muốn theo đúng lời này, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật. Tất cả các pháp đúng như thật đều không thể nắm bắt được; nếu muốn ưa thích biết như thế, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật. Tất cả chúng sinh vì Bồ-đề mà tu đạo Bồ-đề, nhưng thật ra không có chúng sinh cũng không có Bồ-đề; nếu người nào muốn tin và ưa thích pháp này, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đúng như thật đều ngang bằng như như với Bồ-đề. Chẳng phải hành của chúng sinh, mà không bỏ tự tánh; hành của chúng sinh ấy chính là không phải hành; cái không phải hành ấy chính là Bồ-đề; Bồ-đề ấy chính là pháp giới. Nếu muốn không bám chấp vào pháp này, thì nên tu Bát-nhã ba-la-mật.

 "Văn-thù-sư-lợi! Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di thọ trì (nhận lấy và giữ gìn, ghi nhớ, thực hành) Bát-nhã ba-la-mật, dù chỉ một bài kệ bốn câu (một đoạn thơ ngắn bốn câu trong kinh), đem nói cho người khác, ta nói người ấy được pháp không còn sa đọa, huống gì là tu hành đúng như thật. Nên biết thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy đang trụ trong cảnh giới của Phật.

 "Văn-thù-sư-lợi! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Bát-nhã ba-la-mật vô cùng sâu xa này mà không sinh lòng sợ hãi, thì nên biết người ấy đã nhận pháp ấn (dấu ấn của Pháp, tức dấu xác nhận đúng chân lý) của Phật. Pháp ấn này do Phật tạo ra, được Phật quý trọng. Vì sao vậy? Vì pháp ấn này dùng để đóng dấu lên pháp không bám chấp. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân được đóng dấu bằng ấn này, thì nên biết người ấy theo Bồ-tát thừa (con đường của Bồ-tát) nhất định không thối lui, không rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật."

 Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Ba Mươi Ba) cùng các thiên tử, từ cõi trời Ba Mươi Ba, rải xuống bột chiên-đàn (một loại gỗ thơm quý) mịn và bột vàng mịn, lại rải hoa ưu-bát-la (sen xanh), hoa bát-đầu-ma (sen đỏ), hoa câu-vật-đà (một loại sen súng), hoa phân-đà-lợi (sen trắng) và hoa mạn-đà-la (một loại hoa trời, ai thấy cũng vui lòng), để cúng dường Bát-nhã ba-la-mật. Cúng dường xong, họ nói thế này: "Chúng tôi đã cúng dường pháp bậc nhất, vô thượng, không bám chấp. Mong đời sau chúng tôi lại được nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này. Nếu người nào đã được đóng dấu bằng ấn của Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, mong người ấy trong tương lai lại được nghe nhận, rốt ráo thành tựu trí tát-bà-nhã."

 Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Bát-nhã ba-la-mật này, dù chỉ thoáng qua tai một lần, con vì làm tăng trưởng Phật pháp, sẽ bảo vệ người ấy, trong vòng một trăm do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số) bốn phía không để các loài phi nhân (quỷ thần, loài không phải người) thừa cơ hãm hại. Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy rốt cuộc sẽ được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Con sẽ ngày ngày đến chỗ người ấy để dâng lễ cúng dường."

 Bấy giờ Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhân: "Đúng vậy, đúng vậy! Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích khi còn làm người)! Nên biết thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy đầy đủ Phật pháp, chắc chắn sẽ đạt đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi thưa Phật: "Cúi mong Thế Tôn dùng sức oai thần gìn giữ Bát-nhã ba-la-mật này, để nó còn mãi lâu dài ở đời, vì muốn làm lợi ích cho các chúng sinh."

 Khi Văn-thù-sư-lợi nói lời này, nhờ sức thần của Phật, mặt đất chấn động theo sáu cách. Bấy giờ Thế Tôn liền mỉm cười, phóng ánh sáng lớn chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ), dùng sức oai thần gìn giữ Bát-nhã ba-la-mật này, khiến nó còn mãi lâu dài ở đời.

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Ngài phóng ánh sáng này, có phải là tướng gìn giữ Bát-nhã ba-la-mật không?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Đúng vậy, đúng vậy! Văn-thù-sư-lợi! Ta phóng ánh sáng này chính là tướng gìn giữ Bát-nhã ba-la-mật. Văn-thù-sư-lợi! Nay ông nên biết, ta đã gìn giữ Bát-nhã ba-la-mật này để nó còn mãi lâu dài ở đời. Nếu có người không khinh chê pháp này, không nói lỗi của nó, thì nên biết người ấy đã được đóng dấu bằng ấn của Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này. Vì thế, Văn-thù-sư-lợi! Ta từ lâu xa đã an trụ nơi ấn này; nếu người nào đã được đóng dấu bằng ấn này, thì nên biết người ấy không bị ma vương (vua của loài ma, kẻ đứng đầu các thế lực phá hoại người tu) thừa cơ làm hại."

 Phật bảo Đế Thích: "Ông nên thọ trì, đọc tụng kinh này, rộng truyền bá khắp nơi, khiến các thiện nam tử, thiện nữ nhân trong đời vị lai có được pháp ấn này." Lại bảo A-nan: "Ông cũng nên thọ trì, đọc tụng, rộng nói cho mọi người."

 Lúc ấy, Thiên Đế Thích và Trưởng lão A-nan thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Kinh này nên gọi tên là gì? Chúng con phải vâng giữ thế nào?" Phật nói: "Kinh này tên là 'Văn-thù-sư-lợi sở thuyết' (Điều do Văn-thù-sư-lợi nói), cũng gọi là 'Bát-nhã ba-la-mật'; hãy thọ trì như thế. Giả sử thiện nam tử, thiện nữ nhân, trong số kiếp nhiều như cát sông Hằng, đem ngọc báu vô giá bố thí cho số chúng sinh nhiều như cát sông Hằng, chúng sinh nhận xong đều phát đạo tâm (tâm cầu đạo giác ngộ); khi ấy thí chủ lại tùy chỗ thích hợp của họ mà chỉ bày, dạy bảo, làm lợi ích và khiến họ vui mừng, giúp họ được từ quả Tu-đà-hoàn (quả vị thánh đầu tiên, người đã vào dòng thánh) cho đến quả A-la-hán. Công đức người ấy có được có nhiều chăng?" A-nan thưa Phật: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn!"

 Phật nói: "Này thiện nam tử! Nếu người nào khởi lên một niệm tin kinh Bát-nhã ba-la-mật này, không phỉ báng, thì so với công đức trước còn vượt hơn trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn vạn ức lần, cho đến dùng toán số hay ví dụ cũng không thể biết được; huống gì là đầy đủ thọ trì, đọc tụng, giảng giải cho người khác. Công đức người ấy có được là vô lượng vô biên, chư Phật Như Lai nói cũng không hết. Vì sao vậy? Vì kinh này có thể sinh ra trí tát-bà-nhã của tất cả chư Phật. Nếu hư không có lúc cùng tận thì công đức kinh này mới cùng tận; nếu pháp tánh có lúc cùng tận thì công đức kinh này mới cùng tận.

 Vì thế, Văn-thù-sư-lợi! Thiện nam tử, thiện nữ nhân nên siêng năng tinh tấn gìn giữ kinh này. Kinh này có thể diệt trừ mọi sợ hãi của sinh tử, có thể bẻ gãy lá cờ chiến thắng do thiên ma (loài ma ở cõi trời) dựng lên, có thể đưa Bồ-tát đến quả Niết-bàn, chỉ bày, dạy dỗ, dẫn dắt để lìa khỏi nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Duyên giác, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình)."

 Bấy giờ Đế Thích và Trưởng lão A-nan cùng thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Đúng vậy, đúng vậy! Thật đúng như lời Phật dạy, chúng con sẽ đội lên đầu mà thọ trì, rộng truyền bá khắp nơi. Cúi mong Như Lai đừng lo lắng." Họ thưa như thế ba lần: "Mong Ngài đừng lo lắng, chúng con sẽ đội lên đầu mà thọ trì."

 Phật nói kinh này xong, các vị Bồ-tát ma-ha-tát như Văn-thù-sư-lợi, các tỳ-kheo như Xá-lợi-phất, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di, trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già, người và các loài không phải người, tất cả đại chúng nghe Phật nói đều rất vui mừng, tin nhận và vâng giữ.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video