Phụ lục: Chỉ nam tổng luận (phần bàn chung, hướng dẫn chọn thuốc theo bệnh), quyển hạ.
Bàn về các chứng bệnh do khí
(Kèm bệnh tỳ vị và tích tụ) Bàn về mọi chứng bệnh do khí. Các chứng này đều do lúc buồn rầu lo nghĩ hoặc lúc giận dữ, làm tổn hại chân khí (sinh khí gốc nuôi sống cơ thể). Từ đó âm dương (hai mặt đối lập phải cân bằng trong cơ thể) không hòa nhau, khí kết lại ở vùng ngực và cơ hoành, ứ tắc khó chịu, ăn uống không xuống, rồi thành bệnh cách ế (chứng nghẹn: thức ăn nuốt không trôi, như tắc ở ngực). Có thể cho dùng các bài: Quân khí tán (tán: thuốc tán thành bột), Ngũ cách khoan trung tán, Cách khí tán, Trầm hương giáng khí thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống), Phân khí tử tô ẩm (ẩm: thuốc uống), Thất khí thang, Gia hòa tán, Đinh hương chử tán (thuốc bột đem nấu lên mà uống), Phân tâm khí ẩm, Tiểu giáng khí thang và các bài tương tự.
Bàn về chứng khí hư thũng mãn (khí suy yếu gây phù và đầy trướng). Chứng này do khí của tạng tỳ bị ngưng trệ. Tạng tỳ là tạng lo tiêu hóa, vận chuyển thức ăn và nước theo Đông y. Tỳ kinh (đường kinh lạc thuộc tạng tỳ) bị thấp (khí ẩm thấp gây bệnh) xâm nhập, khí không lưu thông. Vì thế đầu mặt phù bủng, tay chân sưng đầy, bụng trướng căng như cái trống. Nếu thở dốc, hơi thở gấp, có thể cho dùng: Phục linh tán, Ngũ linh tán, Tam hòa tán, Phân khí tử tô ẩm, Mộc hương phân khí hoàn (hoàn: thuốc viên), Du sơn nhân giáng khí thang, Tiểu giáng khí thang, Tô tử giáng khí thang, Tào tỳ tán, Gia hòa tán. Nếu suyễn nặng, có thể cho dùng Nhuận kim tán, Khoản phế tán.
Nếu đại tiện táo bón, cho dùng Tam hòa tán. Nếu tiểu tiện không thông, dùng Ngũ linh tán.
Bàn về cước khí khô và ướt. Cước khí là bệnh ở chân: chân tê yếu, đau hoặc phù, nặng thì khí xông lên tim. Cước khí có nhiều loại. Loại đau không chịu nổi gọi là thể hàn (lạnh). Loại bứt rứt, khát nước gọi là thể nhiệt (nóng). Loại sưng mà nặng nề gọi là thể thấp (ẩm ướt).
Phải tùy chứng mà chữa, không thể bàn chung một kiểu. Thể thấp gây sưng, có thể cho dùng Hoàng [kỳ] kiến trung thang (?) (bản gốc mất một chữ), Tiểu tục mệnh thang. Thể phong thấp (vừa phong tà vừa thấp tà, gây đau nhức, tê nặng), có thể cho dùng Truật phụ thang.
Thể nóng mà khát nước, có thể cho dùng Tử tuyết. Khí xông lên tim gây bứt rứt khó chịu, có thể cho dùng Tam hòa tán, Ma nhân hoàn, Giáng khí thang. Khí dồn lên làm đau thắt lưng, có thể cho dùng Đại ô trầm thang.
Bàn về bệnh tiểu trường khí. Các bệnh như tiểu trường khí (đau bụng dưới lan xuống bìu, một dạng sa đì), bàng quang bôn đồn (khí từ bụng dưới xông ngược lên như con heo chạy), sán khí (sa đì, đau bìu và bụng dưới) đều do thận khí suy yếu. Thận khí là khí của tạng thận, gốc của sức sống và sinh dục. Bàng quang lạnh lâu ngày, phong thấp nhân đó xâm vào, làm tổn thương thận kinh (đường kinh lạc thuộc tạng thận). Khí bị ngưng trệ không tan, bụng dưới đau như dao đâm, một bên thận kinh bị kéo lệch (một bên hòn dái bị kéo lên mà đau). Chưa được vội uống thuốc bổ. Trước hết phải dùng cách khơi thông, làm tan, có thể cho dùng: Tô tử giáng khí thang, Ngũ linh tán, Bàn thông tán, Diêm tiễn tán, Xuyên luyện tán, Đại trầm hương hoàn, Hồi hương hoàn. Lại lấy tiểu hồi hương rang với muối nướng, nhai thật nhỏ, uống chiêu bằng rượu nóng. Hoặc dùng Ngũ hương tán, Chính nguyên tán, Tất trừng già tán và các bài tương tự. Nếu tiểu tiện không thông, cho dùng Kê thiệt hương tán hoặc Ngũ linh tán. Nếu cơn đau đã lui bớt, chỉ dùng nước Bình vị tán để uống chiêu Hồi hương hoàn mà điều dưỡng.
Bàn về trưng tích và khí khối. Trưng tích là khối cứng tích tụ trong bụng, khí khối là khối do khí kết lại. Các chứng này đều do khí hư, cộng thêm hàn khí, nhiệt khí, khí giận, khí oán hờn, khí mừng, khí lo, khí buồn kết tụ bên trong mà thành. Khối rắn chắc như cái chén, vùng ngực bụng đau quặn, không ăn uống được. Phải dùng thuốc làm khối tiêu mòn dần dần, không được dùng thuốc xổ mạnh. Có thể cho dùng: Thất khí thang, Đinh hương hoàn, Thanh mộc hương hoàn, Mộc hương thôi khí hoàn, Ai tích hoàn, Bồng tiễn hoàn. Nếu khí tích không tan, bụng và hai bên sườn trướng căng, có thể cho dùng Tích khí hoàn, Tam lăng tiễn hoàn. Nếu vùng dưới tim cứng rắn, khối kết xông lên tim, có thể cho dùng Ôn bạch hoàn. Nếu trướng đầy không muốn ăn, cho dùng Dưỡng tỳ hoàn, Tiêu thực hoàn, Gia hòa tán, Tứ quân tử thang.
Bàn về các bệnh tỳ vị (tỳ và vị: hệ tiêu hóa, gồm tạng tỳ và dạ dày). Bệnh lâu ngày thành tỳ tiết (tiêu chảy do tỳ yếu), ruột trơn tuột không giữ được, kéo dài lâu ngày không chừng mực, người gầy yếu. Có thể cho dùng Bình vị tán, uống lúc bụng đói, chiêu bằng nước Hồi hương thang, uống kèm Kha lê lặc hoàn, Đinh hương đậu khấu tán. Nếu uống các thuốc ấy không hiệu quả, có thể cho dùng nhiều Nhân sâm đậu khấu tán, có hiệu nghiệm. Lại có một loại: đại tiện vẫn như thường, chỉ mỗi sáng sớm đi tả ra nước một hai lần, ban ngày thì không sao. Loại này có thể uống Kim tỏa chính nguyên đan (đan: thuốc viên luyện chế công phu), hết tả thì thôi uống.
Bàn về chứng tâm tỳ đông (đau vùng dưới tim, tức vùng thượng vị). Phụ nữ đau vùng dưới tim, hoặc huyết và khí ứ gây đau như dao đâm, có thể cho dùng Bồng tiễn hoàn, Niêm thống hoàn. Niêm thống hoàn có tính nóng, không được dùng tùy tiện. Chỉ khi thấy chắc chắn là chứng trầm hàn cố lãnh (lạnh tích sâu lâu ngày trong cơ thể) mới được dùng. Bàn thông tán, Kê thiệt hương tán, Diêm tiễn tán, Như ý hoàn đều có thể chọn dùng. Nếu đau lan ra thắt lưng và lưng, hoặc tiểu trường khí đau như dao đâm, cũng như người già hư yếu, nên dùng Đại trầm hương hoàn, hai viên làm một lần uống, có hiệu quả ngay. Đàn ông uống chiêu với rượu nóng. Đàn bà uống chiêu với nước giấm. Nếu không uống rượu thì chiêu với nước gừng. Lại có thể cho dùng Hòa khí tán để điều hòa tỳ vị.
Bàn về chứng đau vùng tỳ mà nôn ọe. Tỳ vị đau dữ, nôn ọe không ăn được, hoặc kèm thở gấp, có thể cho dùng Thất khí thang. Nếu thêm nôn mửa, cho dùng Nhân sâm hoắc hương thang. Nếu tiêu chảy, cho dùng Đại trầm hương hoàn, Nhân sâm đậu khấu tán, Kiến trung thang. Nếu bỗng nhiên đau tim dữ dội, cho dùng Tô hợp hương hoàn, Tràng khí trầm hương hoàn.
Bàn về chứng đau vùng dưới tim và bụng. Chứng này phần nhiều có tích (vật đọng lại thành khối trong bụng). Nếu có hàn tích (tích do lạnh), có thể cho dùng Ôn bạch hoàn hoặc Bảo an hoàn. Người hư yếu và người già không được uống nhiều hai thuốc này, chỉ cho dùng Mộc hương thôi khí hoàn hoặc Cảm ứng hoàn, Tiểu độc thánh hoàn, Lý thống hoàn để làm sạch, tiêu bỏ tích. Kế đó cho dùng Chính khí tán, Gia hòa tán, Tào tỳ tán, Nhân sâm chử tán, Tất trừng già tán, Bàn thông tán, Diêm tiễn tán, Kê thiệt hương tán, Qua tỳ tán, Kiến trung tán. Nếu có lạnh, cho dùng Đại trầm hương hoàn, hai viên làm một lần uống. Kế đó cho dùng Bồng tiễn hoàn, Ôn trung lương khương hoàn, Đinh hương chử tán, Tứ trụ tán.
Bàn về chứng ngực và cơ hoành khó chịu. Ngực khó chịu do khí ngưng trệ, có thể cho dùng: Trầm hương giáng khí thang, Ô trầm thang, Thanh mộc hương hoàn, Thất khí thang, Hòa khí tán. Hoặc dùng Nhân sâm hoàn, Hồng hoàn tử, Tiểu lý trung hoàn, Tràng khí trầm hương hoàn, Đinh trầm hoàn, Thuận khí hoàn, Tam lăng tán, Như ý hoàn, Bồng tiễn hoàn. Nếu bứt rứt khó chịu nhiều, đại tiện táo bón, cho dùng Thanh mộc hương hoàn. Nếu đau vùng tỳ, có thể cho dùng Bồng tiễn hoàn và các bài tương tự.
Bàn về chứng tỳ hư phiên vị (tỳ yếu, ăn vào rồi nôn ngược ra). Tỳ hư phiên vị, không ăn được, nước thuốc cũng không xuống, có thể cho dùng: Cách khí tán, Nhân sâm mộc hương tán, Sâm linh bạch truật tán, Ngũ cách khoan trung tán. Nếu ợ hơi, ợ chua, đau vùng tỳ, có thể cho dùng Như ý hoàn, Tư thực hoàn và các bài tương tự.
Bàn về chứng đau ngực bụng mắc từ lâu. Người có tích khối, khí khối, trưng tích (khối cứng trong bụng hoặc dưới sườn) đã lâu ngày, lúc phát lúc ngừng không chừng, thì không được dùng thuốc công phá, tẩy xổ mạnh. Nên làm cho tiêu mòn dần dần. Có thể cho dùng Cảm ứng hoàn, Ôn bạch hoàn, Ai tích hoàn, Bồng tiễn hoàn, Tiểu lý trung hoàn, mỗi lần uống ít viên, uống thường xuyên cho khối tiêu mòn dần. Lại cho dùng Hòa tỳ tán, Gia hòa tán, Sâm linh bạch truật tán, Tứ quân tử thang, Tư thực hoàn, Kiện tỳ thang, Kiến trung tán, Bình vị tán và các bài tương tự để giúp tỳ vị, lâu ngày có thể trừ được tận gốc.
Nếu cơn đau có lúc ngừng, hoặc chạy lên chạy xuống, trong ngực [bứt rứt] (?) khó chịu, thỉnh thoảng nôn ra bọt lạnh, vùng trung quản (vùng giữa bụng trên, quanh dạ dày) khó chịu, nôn ọe buồn nôn, thì e là đau do giun. Có thể cho dùng Tập hiệu hoàn hoặc Cửu thống hoàn. Cửu thống hoàn có tính gây xổ, không được uống nhiều. Nếu bỗng nhiên ngực bụng đau dữ dội, trướng căng không thở được, khí chạy qua lại xông dồn, ngột ngạt muốn ngất, buồn nôn, thì e là chú ngỗ quỷ khí. Đây là bệnh phát đột ngột, người xưa cho là do trúng phải tà khí. Có thể cho dùng Tô hợp hương hoàn. Nếu là người hư yếu, tạng phủ lạnh, có thể nặn Tô hợp hương hoàn thành bánh dẹt, lấy bàn ủi đựng than úp lên, đặt bánh thuốc lên bàn ủi mà sấy cho thuốc thật nóng, để làm mất tính của long não (băng phiến, một vị trong bài thuốc), rồi uống theo cách thường.
Nếu đau không ngừng, ngực và cơ hoành tắc nghẹn khó chịu, nôn mửa không dứt, cháo và thuốc đều không xuống, có thể dùng Thuận khí tán làm nước để uống chiêu Thanh mộc hương hoàn. Nếu không có Thuận khí tán thì chiêu bằng Ngũ tích tán cũng được. Cũng có thể dùng Cửu thống hoàn, Tam lăng tán, Đại trầm hương hoàn.
Bàn về chứng bụng trướng, ngực đầy. Có người bị bụng trướng là sau khi mắc thương hàn (bệnh cảm do lạnh, có sốt), hoặc sốt rét lạnh nóng, chướng ngược (sốt rét do khí độc vùng rừng núi), hoặc sau bệnh nặng tiêu chảy, kiết lỵ. Người ấy chỉ cần ăn xong là bụng trướng, ngực đầy, ăn uống không ngon, ợ chua, dù ăn chút ít cũng thấy đầy trướng. Tuyệt đối không được dùng thuốc tiêu thực phá mạnh. Nếu dùng thuốc làm cho đi xổ thì bệnh càng thêm mệt nặng, cách sự sống càng xa. Chỉ nên cho dùng: Chính khí tán, Gia hòa tán, Sâm linh bạch truật tán, Tứ quân tử thang, Tào tỳ tán, Nhân sâm chử tán, Đại dưỡng tỳ hoàn và Tiểu dưỡng tỳ hoàn, Tất trừng già tán, Tư thực hoàn, Bồng tiễn hoàn, Như ý hoàn. Nếu tiêu chảy, cho dùng Nhân sâm đậu khấu tán, Đinh hương tán.
Chỉ cần khí mạnh lên thì tự nhiên ăn uống gấp bội, chứng đầy trướng tự khỏi.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về đàm ẩm (đờm và nước ứ đọng trong cơ thể do chuyển hóa nước kém) và ho.
Bàn về các chứng đàm ẩm. Đàm ẩm không tiêu, đọng lại ở ngực và vùng trên dạ dày, làm đầu choáng mắt hoa, nôn ọe khó chịu, trong bụng óc ách có tiếng nước. Có thể cho dùng Tiêu ẩm hoàn, Bội truật hoàn, Ngũ linh tán. Nếu có lạnh, cho dùng Lý trung hoàn, Thanh Châu bạch hoàn tử, Du sơn nhân giáng khí thang. Say rượu mà khát, cùng người có nước đọng gây nôn ọe buồn nôn, hoặc nhức đầu, hoặc uống rượu quá nhiều, đau lưng lan xuống thắt lưng, không muốn ăn uống, thì cho dùng: Tân pháp bán hạ thang, Tiêu ẩm hoàn, Bội truật hoàn, Thần sa hóa đàm hoàn, Sinh khí thang, Khoái khí thang, Bán hạ hoàn, Thiên nam tinh hoàn, Đại dưỡng khí hoàn, Quất bì bán hạ thang, Tiểu giáng khí thang.
Bàn về ho và suyễn gấp. Đại để ho đều xuất phát từ phế (phổi, tạng chủ về hơi thở). Thầy thuốc xét kỹ để cho thuốc, đại lược có ba loại: do hàn (lạnh), do phong (gió), do nhiệt (nóng). Phong và hàn thì từ ngoài vào, nhiệt thì từ trong sinh ra. Phong và hàn thì các đường kinh tự chịu tà khí (yếu tố gây bệnh). Nhiệt thì các tạng phủ, các đường kinh bị hơi nóng xông lên, lấn vào mà sinh bệnh.
Do phong thì làm tan ra, do hàn thì làm ấm lên, do nhiệt thì điều hòa lại. Chữ "tả" (làm tiết bớt tà khí) ở đây là tả phế kinh (đường kinh của phổi), không phải tả tạng phủ. Nên dùng các vị như đình lịch, tang bạch bì (vỏ rễ dâu).
Ho do phong thì gặp gió ho nhiều hơn. Ho do hàn thì gặp lạnh ho dữ hơn. Ho do nhiệt thì gặp nóng là ho phát ngay. Lại có một cách nghiệm rất chắc: chỉ cần hỏi tối uống rượu thì đêm ấy thế nào. Nếu uống rượu xong ho nhiều hơn là có nhiệt. Uống rượu xong ho giảm là có hàn. Đờm dãi xanh trắng là có hàn, đặc vàng là có nhiệt. Tùy chứng mà cho thuốc.
Phàm cảm phong hàn, ho đột ngột, khạc nhổ đờm đặc dính, ngực và cơ hoành khó chịu, có thể cho dùng: Kim phất thảo tán, Bán hạ hoàn, Khoản hoa cao (cao: thuốc dạng sệt), Hoa cái tán, Ngũ thấu hoàn, Nhuận phế hoàn, Khoản phế tán, Thanh kim hoàn, Tiểu nhi nhuận phế tán, Khoản đông hoa tán.
Bàn về ho do hàn. Ho lạnh dai dẳng tái đi tái lại, hoặc khạc đờm xanh, đến đêm ho nhiều, có thể cho dùng: Tế tân ngũ vị tử thang, Dưỡng trung thang, Ngũ thấu hoàn, Du sơn nhân giáng khí thang, Nhân sâm hoắc hương thang, Hồ tiêu lý trung hoàn, Ôn phế tế tân thang, Chung nhũ bổ phế thang, Tiêu ẩm hoàn, Bội truật hoàn, Đinh hương bán hạ hoàn, Phân tâm khí ẩm, Sâm linh bạch truật tán. Nếu sợ gió, có hàn, cho dùng Tiểu thanh long hoàn, uống kèm Khoản phế tán, Nhân sâm khoản hoa cao.
Bàn về ho do nhiệt. Ngực và cơ hoành khó chịu, khí ứ dồn lên trên, mặt đỏ, miệng lưỡi khô, có thể cho dùng: Kim phất thảo tán, Đại a giao hoàn, Nhân sâm dưỡng phế hoàn, Thanh tâm ẩm tử, Nhân sâm khoản hoa cao, Bán hạ hoàn, Hoa cái tán, Nhân sâm nhuận phế hoàn. Phong đàm (đờm kèm phong tà), vùng trên cơ hoành nhiệt ứ, họng khô và nôn ra máu, có thể cho dùng: Thần sa hóa đàm hoàn, Đại a giao hoàn, Lạp tiễn hoàn, Nhân sâm dưỡng phế hoàn, Kim phất thảo tán, Thanh Châu bạch hoàn tử, Xuyên khung hoàn, Kê tô hoàn.
Ho lâu ngày, cùng người hư yếu và người già, nên cho dùng Ôn phế hoàn, Nhân sâm bổ phế thang, Đinh hương bán hạ hoàn, Nhân sâm hoắc hương thang, Hóa đàm hoàn. Hàn và nhiệt xen lẫn nhau, khoảng mùa thu mùa đông hay có chứng này. Có thể cho dùng Khoản đông hoa tán, Bán hạ hoàn, Hoa cái tán, Nhân sâm khoản hoa cao, Nhân sâm nhuận phế hoàn, Tiểu nhi nhuận phế hoàn, Thanh kim hoàn, Nhuận kim tán. Một thiếp (một gói thuốc) chia làm hai lần uống, người già càng nên uống. Suyễn gấp, hơi thở dồn dập, không nằm ngủ được, cho dùng Định suyễn thang, Thụy ứng hoàn, Lạp tiễn tán, Giáng khí thang, Khoản hoa tán, Nhuận kim tán, Nhân sâm dưỡng phế hoàn, Hoa cái tán và các bài tương tự. Khạc ra mủ máu, cho dùng Khoản đông hoa tán, Cửu tiên tán.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về các chứng hư (cơ thể suy yếu, thiếu hụt).
(Kèm chứng cố lãnh: lạnh lâu ngày ăn sâu trong người) Bàn về các chứng hư yếu, thiếu hụt. Các chứng này đều do thận khí suy kiệt. Thận khí là khí của tạng thận, gốc của sức sống và sinh dục. Hạ nguyên (nguồn khí gốc ở phần dưới cơ thể, tức thận) tích lạnh. Người bệnh đau lưng, đau thắt lưng, chân tay mỏi mệt, sắc mặt không tươi, tinh thần không sảng khoái. Môi miệng khô, mắt mờ, tai ù. Tiểu tiện tự rỉ và nhiều lần, đêm hay mộng lạ. Ra mồ hôi trộm (đổ mồ hôi khi ngủ), di tinh, không muốn ăn uống, ngày càng gầy. Có thể cho dùng: Thỏ ty tử hoàn, An thận hoàn, Bát vị hoàn, Vô tỷ sơn dược hoàn, Hoàng [kỳ] kiến trung thang (?), Hồi hương hoàn. Nếu tỳ vị hư yếu, uống kèm thuốc làm mạnh dạ dày.
Nếu hư tổn nặng, có thể cho dùng: Xạ hương lộc nhung hoàn, Trầm hương lộc nhung hoàn, Pháp luyện hắc tích đan, Kim tỏa chính nguyên hoàn, Trương Tẩu Mã ngọc sương hoàn, Chính nguyên tán, Trầm hương miết giáp tán, Tiêu phụ hoàn, Tứ trụ tán. Phần dưới hư mà động tiết (tiêu chảy xối xả), dùng Tứ trụ tán, Chính nguyên tán, Đinh hương đậu khấu tán.
Chữa tâm khí (khí của tim, chủ về tinh thần) không đủ, tâm thần hoảng hốt, nói năng lẫn lộn sai lạc, kinh sợ hồi hộp không yên, đêm hay mộng lạ, có thể cho dùng: Định chí hoàn, Giáng khí đan, Trấn tâm hoàn, Nhân sâm hoàng [kỳ] tán (?), Diệu hương tán, Ô trầm thang, Sâm linh bạch truật tán. Chữa nước tiểu đục trắng, mộng tinh, di tinh, có thể cho dùng Bình bổ trấn tâm đan, Giáng tâm đan, Uy hỷ hoàn, Định chí hoàn. Lạnh kiệt, hư tổn nặng, tinh lạnh, trơn tuột không giữ được, cho dùng Kim tỏa chính nguyên đan.
Đau thắt lưng và đùi, cho dùng Thanh nga hoàn. Nặng hơn thì cho dùng Thần ứng hoàn, Hoàng [kỳ] hoàn (?), Nhũ hương hoàn, Hoạt lạc đan, An thận hoàn, Phản phong ứng thống hoàn. Nếu ù tai, dùng Hoàng [kỳ] hoàn có hiệu quả ngay.
Hư lao (bệnh suy kiệt lâu ngày) phát sốt, đến quá trưa sốt nhiều hơn: lúc bụng đói uống An thận hoàn, Bát vị hoàn, Sơn dược hoàn, Trầm hương miết giáp tán, Sâm linh bạch truật tán, Gia hòa tán; sau bữa ăn uống Nhân sâm đương quy tán. Nếu ho ra đờm vàng hoặc có máu, lúc sắp đi ngủ uống Nhân sâm dưỡng phế hoàn. Nếu vì hư lao mà gắng sức quá độ, nôn ra máu không ngừng, cho dùng Bí truyền giáng khí thang hoặc Tiểu giáng khí thang, cho thêm nhiều nhân sâm mà sắc uống. Trường hợp như trên mà sốt nhiều, cho dùng Tiêu dao tán. Nóng trong xương, cho dùng Nhân sâm hoàng [kỳ] tán (?). Người hư yếu và người già có thể thường uống Hoàng [kỳ] kiến trung thang.
Ra mồ hôi do hư, mồ hôi trộm, tim hồi hộp, hơi thở ngắn, có thể cho dùng Mẫu lệ tán, Chỉ hãn tán, Hoàng [kỳ] kiến trung thang, Đại sơn dược hoàn, Nhân sâm đương quy tán, thêm lúa mì mà sắc uống. Mồ hôi tự ra không ngừng (không do vận động), dùng Truật phụ thang, Chính nguyên tán. Tim nóng mà ra mồ hôi trộm, có thể cho dùng Thần sa diệu hương tán.
Bàn về chứng trầm hàn cố lãnh (lạnh tích sâu và lâu ngày). Các chứng này đều do nguyên khí (khí gốc bẩm sinh của cơ thể) hư tổn, phần dưới lạnh, phần trên thịnh. Từ đó thủy hỏa bất giao: thủy của thận và hỏa của tim không giao hòa với nhau. Âm dương mất trật tự, tay chân lạnh giá. Lại gồm cả thương hàn âm chứng (bệnh cảm lạnh ở thể lạnh, suy yếu), hoắc loạn (nôn mửa và tiêu chảy dữ dội, đột ngột) kèm chuột rút, kiết lỵ, tiêu chảy lâu ngày. Nếu mạch trầm vi (mạch nằm sâu và yếu ớt), cho dùng Hắc tích đan, Lai phục đan, Kim dịch đan, Phụ tử lý trung hoàn, Kim tỏa chính nguyên đan, Tứ thần đan.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về chứng tích nhiệt (nhiệt tích tụ lâu trong người).
(Kèm bệnh họng, miệng răng, mắt) Bàn về tích nhiệt gây đau họng. Thượng tiêu (phần trên cơ thể: ngực, tim, phổi, đầu) nhiệt ứ, tim nóng bứt rứt, khát nước, má và cằm nổi hạch, có thể cho dùng: Ngọc tiết vô ưu tán, Ngưu hoàng lương cách hoàn, Tiêu độc tê giác ẩm, Tứ thuận ẩm, Giải độc hoàn, Tích nhiệt tam hoàng hoàn. Miệng lưỡi lở loét, có thể cho dùng Bích tuyết, Long não ẩm, Ngọc tiết vô ưu tán, Cam lộ ẩm, Bằng sa hoàn. Họng sưng đau, nuốt vướng, có thể cho dùng: Như thánh thang, Bát chính tán, Tứ thuận ẩm, Long não ẩm, Cam lộ ẩm, Tẩy tâm tán, Ngưu hoàng lương cách hoàn, Tê giác ẩm, Bạc hà tiễn (tiễn: thuốc nấu cô đặc), Thạch long tán. Tích nhiệt mà tiểu tiện không thông lợi, có thể cho dùng Đạo xích hoàn, Ngũ lâm tán.
Đại tiện không thông, uống Thanh tâm ẩm, Tam hoàng hoàn, Tẩy tâm tán.
Bàn về chứng hầu bế (họng sưng tắc) và hầu phong (bệnh họng cấp: sưng đau, khó thở, do phong nhiệt). Khi phong tà (tà khí gió) trú lại ở trong họng, khí uất lại hóa nhiệt, thì bị ứ chặn mà thành đau họng. Khi nhiệt khí sinh ra từ phổi và dạ dày, độc của phong tích tụ dồn lên, thì sưng kết lại mà thành hầu tý (họng sưng nghẹt và đau). Lại có chứng huyền ung (mụn sưng ở lưỡi gà, vòm họng) mọc ở hàm ếch trên (?) (bản gốc mất một chữ). Tuy không dính đến họng, nhưng sở dĩ sưng đột ngột cũng là do nhiệt khí gây ra. Họng và huyền ung là chỗ hiểm yếu, bệnh mà không chữa gấp thì đều có thể chết người. Hầu bế, triền hầu phong (họng sưng lan quanh cổ, gây nghẹt thở), có thể cho dùng Giải độc hoàn, Tẩy tâm tán, Ngọc tiết vô ưu tán, Bích tuyết. Nặng thì dùng Giải độc hùng hoàng hoàn.
Bàn về đau răng. Đau răng có nhiều chứng khác nhau. Có loại đau do nhiệt: răng cả hàm như lỏng nổi lên, do vùng trên cơ hoành có nhiệt mà đau. Có loại đau do hư: đều do thận kinh suy kiệt, hơi nóng do hư bốc lên mà đau. Có loại đau răng do phong và [sâu răng] (?). Phải xét kỹ chứng rồi mới được cho thuốc.
Lợi răng sưng phù, hơi trong miệng nóng, răng cả hàm như nổi lên và lung lay, đó là chứng nhiệt. Có thể cho dùng Tứ thuận ẩm, Cam lộ ẩm, Tẩy tâm tán, Long não ẩm, Thanh tâm ẩm tử, Bát chính tán. Kế đó sắc Thăng ma cát căn thang để ngậm súc miệng rồi nhổ đi, nuốt một chút cũng không sao. Thận kinh suy kiệt, hơi nóng do hư bốc lên làm đau răng, cùng người già, người yếu đau răng, có thể cho dùng Hoàng [kỳ] hoàn (?), An thận hoàn, Lộc nhung hoàn, Bát vị hoàn. Kế đó dùng Phó diên tán xát vào răng, rồi lấy Thăng ma cát căn thang súc miệng.
Phong chú (phong tà dồn vào) làm đau răng, ở người trẻ khỏe mạnh, có thể cho dùng Tế tân tán, Phó diên tán chà xát để trừ phong, nhổ đờm ra. Một lúc lâu sau lấy Thăng ma cát căn thang súc miệng rồi nhổ ngay. Kế đó cho dùng Hắc thần hoàn, Nhũ hương hoàn, Bạch long hoàn. Uống rượu mà đau răng thì lấy nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm để súc rửa. Hoặc lấy bách dược tiễn (một vị thuốc chế từ ngũ bội tử ủ men) ngâm nước sôi, để nguội ngậm rồi nuốt. Hoặc nhai sa nhân đắp vào; cách nào cũng dùng được.
Bàn về các chứng bệnh mắt. Mắt mờ tối, nhìn vật không rõ, không sưng, không đau, không đỏ, cũng không có màng mộng, đó là chứng nội chướng (bệnh mắt mờ dần từ bên trong, nhìn bên ngoài không thấy tổn thương). Nếu thấy đốm đen bay trước mắt, hoặc chảy nước mắt lạnh, đó là tỳ và thận đều hư. Không được vội uống thuốc mát, chỉ nên cho dùng: Minh nhãn địa hoàng hoàn, Cúc tình hoàn, Trú cảnh hoàn, Hoàn tình hoàn, Miên cưu hoàn (?), Quyết minh hoàn.
Trường hợp thông thường, can (tạng gan, theo Đông y có liên hệ mật thiết với mắt) có phong nhiệt, mắt ngứa, rít, mờ, chảy nước mắt, nhìn không thấy vật, chỉ nên cho dùng: Bồ tát tán, Quyết minh tán, Hoàn tình hoàn, Bát vân hoàn, Cúc hoa tán, Mật mông hoa tán. Thận phong (phong tà ở thận) làm ngứa mắt, dùng Tứ sinh tán, Tần bì tán, Thang phao tán; rửa bằng Tử kim cao, nhỏ bằng Xuân tuyết cao.
Ngoại chướng (bệnh mắt có màng mộng thấy được ở bên ngoài): màng mộng lấn vào tròng mắt, mộng thịt (thịt thừa mọc lấn vào lòng đen) bệnh đã lâu. Lúc bụng đói có thể cho dùng Trú cảnh hoàn, Cúc tình hoàn; sau bữa ăn uống Quyết minh hoàn, Bát vân... (chỗ này văn gốc rối, sót chữ) (?).
Bàn về các chứng huyết nhiệt vọng hành (máu bị nóng mà chạy càn, gây chảy máu). Phàm nôn ra máu, chảy máu cam không ngừng, choáng váng, mắt vàng, có thể cho dùng Long não kê tô hoàn, Bạc hà tiễn, Tứ vật thang thêm kinh giới mà sắc.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về các chứng tiêu chảy và kiết lỵ.
Bàn về các chứng tiêu chảy. Tiêu chảy đột ngột và tiêu chảy ra nước, hai chứng này mùa thu, mùa hè hay gặp. Đều do ăn uống làm tổn thương, cùng ăn đồ sống lạnh, tiêu chảy đột ngột không dứt. Cần phải hỏi han kỹ càng. Nếu ợ hơi, ợ chua, nôn khan, hơi thở hôi, đó là thương thực (bị tổn thương vì ăn uống). Có thể cho dùng trước Cảm ứng hoàn một hai lần, kế đó cho dùng Lý trung hoàn, Nhân sâm đậu khấu tán, Thủ trung kim hoàn, Lai phục đan, Ôn vị hoàn (các thuốc trên đều có tính ấm). Nặng thì cho dùng Phụ tử lý trung hoàn, Lý trung hoàn, Tứ trụ tán, Dĩ hàn hoàn, Ôn trung lương khương hoàn, Nhị khương hoàn, Hỏa luân tán, Triều chân đan, Chính nguyên tán, Kim dịch đan, Nhị khí đan (các thuốc trên đều có tính nóng). Đinh hương đậu khấu tán thì hơi nóng, có tính làm se, giữ lại.
Cần phải xét kỹ cho chắc. Nếu không phải thương thực thì không được cho dùng Cảm ứng hoàn, mà dùng ngay thuốc cầm tiêu chảy. Nôn mửa, tiêu chảy kèm đau bụng, có thể cho uống Mộc hương thôi khí hoàn, Trầm hương hoàn, Đinh hương hoàn, Cảm ứng hoàn. Người bệnh lâu hư yếu, người tuổi cao và người khí yếu, tạng phủ tiêu chảy lâu không dứt, có thể cho dùng Nhân sâm đậu khấu tán, Hậu trường hoàn (?) (bản gốc chép chữ "nùng", có lẽ là chữ "hậu" viết sai), Sâm linh bạch truật tán, Bất hoán kim chính khí tán, Tứ quân tử thang và các bài tương tự.
Bàn về chứng hoắc loạn nôn tả (nôn mửa và tiêu chảy dữ dội, đột ngột). Hoắc loạn nôn tả có hai chứng lạnh và nóng. Lạnh nhiều, không khát, có thể cho dùng Lý trung hoàn, Khương phụ thang, Lai phục đan.
Hoắc loạn nôn tả mà có nóng, bứt rứt và khát, có thể uống Hương nhu tán, Ngũ linh tán, Gia hòa tán, Sâm linh bạch truật tán, Tứ quân tử thang. Sau khi hoắc loạn nôn tả, để điều dưỡng tỳ vị, có thể cho dùng Sâm linh bạch truật tán, Gia hòa tán, Ngũ linh tán, Tứ quân tử thang, Điều khí tán và các bài tương tự. Nếu khát, cho dùng Sâm linh bạch truật tán để làm hết khát, uống nhiều càng tốt. Nếu ra mồ hôi lạnh, tay chân mềm rũ, thêm Kim dịch đan, Nhị khí đan, Triều chân đan. Nếu chưa hiệu quả thì cứu (hơ đốt ngải cứu) huyệt Khí hải (huyệt ở dưới rốn chừng một tấc rưỡi). Nếu đã hết nôn tả thì thôi dùng các thuốc nóng, chỉ dùng thuốc ấm để điều lý tỳ.
Bàn về các chứng kiết lỵ (đi ngoài nhiều lần, phân ít, có nhầy hoặc máu, mót rặn). Đều do ăn uống không điều độ, làm tổn thương tỳ vị. Nước và thức ăn trộn lẫn, tiêu hóa vận chuyển không đúng cách, ứ lại không thông. Lạnh và nóng giằng co nhau, rồi thành bệnh lỵ. Hơi lạnh giằng co thì phân màu trắng, hơi nóng giằng co thì phân màu đỏ. Phép chữa là đều dùng thuốc ấm điều hòa tỳ vị trước, sau đó tùy chứng mà chữa.
Đại để khi người bệnh kể bệnh, phải hỏi han kỹ càng. Có người lý cấp hậu trọng (trong bụng mót đi gấp mà hậu môn nặng trì, đi không hết), có người đau bụng hoặc không đau, đi cầu luôn luôn, một ngày ba năm lần đến năm bảy lần mà không ra gì. Lại có người nói là đại tiện không thông. Hễ đã lý cấp hậu trọng, vùng rốn bụng đau không dứt, thì bất kể già trẻ hay phụ nữ có thai, đều là lỵ. Không phải là không có gì ra, mà vì không biết chứng này nên chỉ nói là đại tiện không thông; cần phân biệt kỹ. Người bệnh đi cầu chỉ ra được hai ba giọt, hoặc đỏ hoặc trắng, hoặc như óc cá, đó đều là chứng lỵ.
Phàm lỵ ra đỏ trắng, hoặc toàn mủ, hoặc phân lỏng như phân vịt (?) (bản gốc mất một chữ): nếu trước đó vùng rốn bụng đau quặn thắt, hễ đau là đi lỵ, đi xong thì hết đau, đó là tích lỵ (lỵ do có vật tích đọng). Có thể cho dùng Mộc hương thôi khí hoàn, Cảm ứng hoàn, mỗi thứ uống hai ba lần, sau đó tùy màu sắc phân lỵ mà chữa. Lỵ ra đỏ trắng, có thể cho dùng Trú xa hoàn, Hoàng liên a giao hoàn, Hậu trường hoàn (?), Vị phong thang. Lỵ trắng nhiều đỏ ít, cho dùng Hậu trường hoàn (?), Trú xa hoàn, Nhân sâm đậu khấu tán. Lỵ trắng ít đỏ nhiều, cho dùng Hoàng liên a giao hoàn, Vạn kim hoàn, Kim tiết hoàn. Lỵ toàn đỏ hoặc ra máu tươi, có thể cho uống Hoàng liên a giao hoàn, Địa du tán, Vạn kim ẩm, thêm mạch môn đông mà sắc.
Lỵ toàn máu thì phải hỏi kỹ. Nếu ra máu tươi là có nhiệt. Lúc đi lỵ mà hơi thấy nặng trì ở hậu môn cũng là có nhiệt. Lỵ toàn trắng, trơn tuột, đó là chứng lạnh, có thể cho dùng Đinh hương đậu khấu tán, Kha lê lặc hoàn, Trú xa hoàn. Nếu ra máu ứ (máu bầm đọng) hoặc màu tím đen, đó là hư lạnh rất nặng, lúc đi lỵ hơi trơn tuột, nên cho dùng Trú xa hoàn, Hậu trường hoàn (?), Đinh hương đậu khấu tán.
Lỵ ra đỏ trắng kéo dài lâu ngày, khỏi rồi lại phát, trong bụng thỉnh thoảng đau, các thuốc đều không khỏi, có thể cho dùng Mộc hương thôi khí hoàn, Bất nhị hoàn, Trú xa hoàn, Hậu trường hoàn (?), Cảm ứng hoàn. Đi lỵ ngày đêm dồn dập, hư mà trơn tuột, có thể cho dùng Đinh hương đậu khấu tán và Tứ trụ tán uống kèm nhau.
Lại có một loại tỳ độc hạ huyết (độc ở tỳ gây đi ngoài ra máu), chứng trạng giống lỵ nhiệt độc, chỉ khác là không bứt rứt trong lòng, miệng không khô khát, không thích đồ lạnh, còn lại đều giống. Có thể cho dùng Bại độc tán trong sách "Vương thị bác tế phương" (sách thuốc của họ Vương). Lấy hai vị hoa hòe và phèn phi (phèn chua nung khô) tán bột, sắc ô mai làm nước mà uống. Nếu chỉ đi lỵ mà vùng rốn bụng không đau quặn thì là không có tích trệ, không cần uống Cảm ứng hoàn trước.
Bàn về chứng trường phong và trĩ [lậu] (?). Trường phong (phong nhiệt ở ruột gây đi ngoài ra máu tươi) ra máu, tạng độc (độc tích ở ruột gây đi ngoài ra máu đục, sẫm) ra máu, hoặc táo bón có nhiệt, có thể cho dùng Tam hoàng hoàn, Hoàng liên a giao hoàn, nuốt với nước Mộc hương thang sắc đặc. Có nhiệt thì cho dùng Kê tô hoàn, Trường phong hắc tán, Kim tiết đan, Vạn ứng hoàn, Tứ vật thang thêm kinh giới và phòng phong mà sắc.
Các loại trĩ phát lên, cho dùng Điếu trường hoàn. Chưa vỡ thì dùng Khu độc tán, lại lấy mật heo bôi vào.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về các chứng ung thư (ung nhọt: ung là nhọt sưng to ở nông, thư là nhọt độc ở sâu; không phải ung thư theo nghĩa ngày nay).
(Kèm lở loét, hắc lào) Bàn về ung thư và phát bối (nhọt lớn mọc ở lưng). Các loại sưng đỏ có độc, bất kể ở tứ chi, tay chân hay đầu mặt, mới phát là có thể cho dùng ngay: Lậu lô thang, Tam tiên tán, Thác lý tán, Bảo an cao, Nhũ hương nội tiêu cao, Đạo xích hoàn, Tứ thuận ẩm, Thông khí tán. Ung nhọt phát mà đại tiện không thông, có thể cho dùng Ma nhân hoàn, Tam hoàng hoàn. Người khỏe mạnh thì cho dùng Thần công hoàn. Phải làm cho đi ngoài thông lợi ba đến năm lần thì khí độc mới lui. Nhọt đã vỡ mà mủ máu ra không thông, có thể cho dùng Tam tiên tán, Lậu lô thang, Thác lý tán, và dán Bảo an cao, Nhũ hương nội tiêu cao. Miệng nhọt lâu không liền, có thể cho dùng Đào nhân tán, Kỳ lân tán.
Bàn về ác sang (nhọt độc dữ), ghẻ và hắc lào. Mọi loại nhọt độc không rõ tên, lậu sang (nhọt rò chảy dịch mãi), [...] sang (?) (bản gốc mất một chữ), lãnh sang (nhọt lạnh, lâu lành), nhiều năm không khỏi, có thể cho dùng Đào nhân tán, Kỳ lân tán, và dán Bảo an cao. Nhọt nóng do phong độc, còn gọi là thận tạng phong, nhọt chảy nước, mụn mủ, ướt nát, lan rộng ra, có thể cho dùng Hà thủ ô tán, Tứ sinh hoàn, Hồ ma tán, Tứ thuận ẩm. Đại tiện táo bón thì cho dùng Tạo giáp tiễn hoàn, Đào nhân tán, lấy Hoạt cơ tán rắc đắp vào.
Khắp người mọc nhọt ngứa ngáy, hoặc nổi ẩn chẩn (mẩn ngứa, mề đay), trước hết uống thuốc thông đại tiện. Có thể cho dùng Tạo giáp tiễn hoàn, Thần công hoàn, Ma nhân hoàn, Hà thủ ô tán, Tứ thuận ẩm, Tứ sinh hoàn, Tiêu phong tán, Hồ ma tán, Hoạt cơ tán, Hoàng [kỳ] hoàn (?), Bạch long hoàn. Nhọt khô mà đau, cho dùng Ngọc long ma phong cao. Bỏng nước sôi, bỏng lửa thành nhọt, cho dùng Phật thủ tán. Ghẻ, nhọt, hắc lào dai dẳng, cho dùng Ma phong cao, Bạch long hoàn, Hoạt cơ tán, Thanh tâm hoàn.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về các bệnh của phụ nữ.
Bàn về các bệnh kinh nguyệt. Đều do kinh nguyệt không đều: hoặc đến sớm hoặc đến muộn, hoặc nhiều hoặc ít, hoặc rỉ rả không dứt, hoặc bế tắc không thông. Người bệnh chân tay mỏi mệt, mệt nhọc yếu sức, ăn uống không biết ngon. Muốn uống thuốc bổ thường xuyên thì có thể uống: Tứ vật thang, Thục can địa hoàng hoàn, Nội bổ đương quy hoàn, Hổ phách hoàn, Đương quy kiến trung thang, Trầm hương miết giáp tán, Hoạt huyết đan, Trạch lan hoàn, Ích âm đan.
Huyết hải (tử cung và mạch xung, nơi chứa máu kinh) lạnh kiệt, có thể cho dùng Noãn cung hoàn, Hồi hương hoàn, Đại thánh tán, Tiểu bạch vi hoàn, Hắc tích đan, Xạ hương lộc nhung hoàn, Nội bổ đương quy hoàn. Máu kinh ra quá nhiều, rỉ rả không dứt, cho dùng Giao ngải thang, Ôn kinh thang, Tiểu bạch vi hoàn, Ô kim tán, Ích âm đan, Trạch lan hoàn, Nội bổ đương quy hoàn, Thục can địa hoàng hoàn.
Xích bạch đới hạ (ra khí hư màu đỏ và trắng), uống các thuốc không khỏi, có thể uống Trạch lan hoàn, uống kèm Bình bổ trấn tâm đan, Tốc hiệu đại thánh tán, Ôn kinh thang, Trạch lan tán, Tiểu bạch vi hoàn, Tử thạch anh hoàn. Khí hư trắng ra không dứt, bụng thường lạnh đau, có thể cho dùng Noãn cung hoàn, Xạ hương lộc nhung hoàn, Pháp luyện hắc tích đan, Hồi hương hoàn, Uy hỷ hoàn, Trạch lan hoàn, Chính nguyên tán, Lai phục đan. Khí hư năm màu, có thể cho dùng Ích âm đan, Tư huyết thang, Phục long can tán (phục long can: đất lòng bếp).
Băng lậu (băng huyết, rong huyết) ra máu quá nhiều, đầu choáng mắt hoa, ngẩng đầu lên là muốn ngã, có thể cho dùng Khung [cùng] thang (?) (bản gốc mất một chữ), Giao ngải thang, Ô kim tán, Hổ phách hoàn, Noãn cung hoàn, Đại thánh tán, Nội bổ đương quy hoàn. Băng huyết ra máu hư hỏng, nhiều ngày không dứt, cho dùng Tư huyết thang. Huyết và khí hư kiệt, lạnh lâu ngày, băng lậu ra đỏ trắng, năm màu không nhất định, hoặc như nước đậu xị, có thể cho dùng Ôn kinh thang, Phục long can tán, Tứ vật thang.
Kinh nguyệt không thông, và con gái chưa chồng không có kinh, có thể cho dùng Bồ hoàng tán, Tiêu dao tán, Đại thánh tán, Hắc thần tán, Hổ phách trạch lan tiễn, Thông chân hoàn, Hoạt huyết đan, Tứ vật thang, Địa hoàng hoàn. Huyết phong lao (bệnh suy kiệt ở phụ nữ do huyết hư lại nhiễm phong), ngực và cơ hoành khó chịu, kinh mạch rít trệ, tay chân đau nhức bứt rứt, tim hồi hộp, có thể cho dùng Nhân sâm kinh giới tán, Thục can địa hoàng hoàn, Tiêu dao tán. Huyết phong, khí hư mà chóng mặt, cùng chóng mặt trước khi sinh, sau khi sinh, có thể cho dùng Bảo sinh hoàn, Tứ vật thang, Giao ngải thang.
Hư lao phát sốt, hoặc lúc lạnh lúc sốt, có thể cho dùng Hoàng [kỳ] miết giáp tán (?), Tiêu dao tán, Địa hoàng hoàn, Trạch lan hoàn, Kinh giới tán, Gia hòa tán, Sâm linh bạch truật tán. Sốt chưa lui thì cho dùng Nhân sâm đương quy tán, rất hay. Người khí còn mạnh, có thể cho dùng Tiêu dao tán. Ho có đờm hoặc có máu, lúc sắp đi ngủ uống Nhân sâm dưỡng tỳ hoàn. Phụ nữ trẻ khí mạnh mà nóng trong xương, có thể cho dùng Thục can địa hoàng hoàn uống trước bữa ăn, sau bữa ăn uống Nhân sâm hoàng [kỳ] tán (?).
Sán hà (khối ở bụng dưới lúc tụ lúc tan, gây đau), trong âm đạo lạnh đau, hoặc đầu phong (đau đầu do phong) vào đến não, hàn tý (đau nhức do lạnh) gân co rút, huyết bế không có con, rỉ ra đỏ trắng, có thể cho dùng Thục can địa hoàng hoàn, Chung nhũ trạch lan hoàn, Mẫu đơn tiễn hoàn. Phụ nữ không có con, hoặc các chứng hư, trên nóng dưới lạnh, trăm bệnh đều sinh, có thể cho dùng Tiểu bạch vi hoàn, Vũ dư lương hoàn, Dương khởi thạch hoàn. Trước đã có lạnh, ngực bụng đau như dao đâm, hoặc sưng hoặc lạnh, đi lỵ không dứt, và hơi thở yếu, có thể cho dùng Ngô thù du thang, Hoạt huyết thang.
Huyết phong chạy dồn, ngũ tâm phiền nhiệt (lòng bàn tay, lòng bàn chân và giữa ngực nóng bứt rứt), khắp người ngứa ngáy, hoặc nổi mẩn ngứa, hoặc sưng đỏ, có thể cho dùng Nhân sâm kinh giới tán, Nhân sâm đương quy tán, Tiêu phong tán, Tứ vật thang thêm kinh giới mà sắc, Tiêu dao tán. Nặng thì có thể cho uống Tạo giáp tiễn hoàn. Huyết và khí ngưng trệ, có thể uống Thanh mộc hương hoàn để khơi thông.
Bàn về các thuốc phải kiêng trước khi sinh. Các vị thuốc trước khi sinh phải kiêng vì làm động, tổn hại thai khí, thầy thuốc họ Lư (?) trong sách "Chu đỉnh tập" có làm thành bài ca rằng: [...] (?) (bản gốc mất một chữ), cua, đỉa, địa đảm trùng (một loài côn trùng độc), ô đầu, phụ tử và thiên hùng (các củ cây ô đầu, rất độc). Trịch trục (hoa đỗ quyên vàng), dã cát (lá ngón), dế dũi và các loài tương tự, ô uế, trắc tử (cũng thuộc cây ô đầu) cùng manh trùng (con mòng hút máu). Ngưu hoàng, thủy ngân và ba đậu, đại kích, xác rắn và rết. Ngưu tất, lê lô thêm ý dĩ, các loại kim thạch (thuốc khoáng vật), tích phấn (phấn chì), cùng thư hoàng và hùng hoàng. Nha tiêu, phác tiêu, mang tiêu (các loại muối khoáng gây xổ), mẫu đơn bì sắc, thằn lằn, phi sinh (sóc bay) và [giá] trùng (con gián đất) (?). Đại giả thạch, ve sầu, hồ phấn (?), long não và xạ hương, nguyên hoa, vi hành, cỏ tam lăng. Hạt hòe, khiên ngưu (hạt bìm bìm) và bồ kết, đào nhân, con sùng (ấu trùng bọ hung) và rễ cỏ tranh. [...] căn (?), [nao] sa (?) và can tất (nhựa sơn khô), đình trưởng (một loài sâu độc giống ban miêu), sưu sơ (?) và mãng thảo. Cù mạch, lư như (?), móng cua, [vị] bì (da nhím) (?), quỷ tiễn, xích đầu hồng (?). Mã đao (một loài trai), thạch tàm, y ngư (con nhậy cắn sách) và các loài tương tự, bán hạ, nam tinh, thông thảo cũng vậy. Gừng khô, tỏi, gà và trứng vịt, thịt lừa, ngựa, thỏ đều không nên cho ăn. Tuyệt đối kiêng dùng cho phụ nữ trước khi sinh, lúc này phải ghi nhớ trong lòng.
Bàn về các bệnh trước khi sinh. Có thai hai ba tháng, hằng ngày trong lòng bứt rứt rối loạn, đầu nặng mắt hoa, chao đảo không yên, nôn mửa bứt rứt, đó là bệnh ác trở (nghén nặng). Chỉ nên cho dùng Nhân sâm đinh hương tán, Bán hạ phục linh thang, Phục linh hoàn, Tiểu thất hương hoàn, Dược đinh hương (?). Có thai mà ra máu, thai động không yên, gọi là lậu thai, có thể cho dùng An thai ẩm, Tứ vật thang, Giao ngải thang, Bảo sinh hoàn, Hổ phách hoàn, Trạch lan hoàn. Đến tháng sắp sinh, thường uống Hoạt thai tán, An thai ẩm, Bảo sinh hoàn.
Đẻ khó, thai nằm ngang hoặc ngược, hoặc hai ba ngày không sinh được, cùng thai chết trong bụng, hoặc nhau thai không ra, có thể cho dùng Hoa nhị thạch tán. Hoặc dùng Bảo an cao, một miếng làm một lần uống, vo viên to bằng hạt ngô đồng, nuốt với rượu ấm; nếu chưa ra thì uống lần nữa. Sản phụ sinh không thuận, thai ra ngang, ra ngược, có thể cho uống Thỏ tủy hoàn. Đứa trẻ đã ra mà nhau thai không ra, vùng rốn bụng cứng trướng, đau gấp, có thể cho uống Ngưu tất thang.
Bàn về các bệnh sau khi sinh. Đều do mới sinh mất máu quá nhiều, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) khô ít, âm dương đều hư, tạng phủ yếu ớt. Tuyệt đối không được làm cho ra mồ hôi, không được dùng thuốc trục tích làm cho nôn hoặc xổ. Cũng không được uống thuốc quá khô nóng để bổ. Chỉ nên dùng thuốc ôn hòa, thêm bớt dần dần mà điều lý. Không được cốt chữa cái gấp trước mắt mà dùng thuốc bừa bãi, trái lại sinh thêm bệnh khác; tội hay phúc đều không nhỏ, rất nên răn giữ.
Mới sinh, huyết và khí đều hư, không được bổ quá, sợ thêm chứng lúc rét lúc sốt. Nên làm cho ác lộ (sản dịch, máu và dịch ra sau khi sinh) ra hết là tốt. Có thể cho dùng Hắc thần tán, Đại thánh tán, Trạch lan tán, Bồ hoàng tán. Sau khi sinh mất máu quá nhiều, mê man choáng ngất, tinh thần rối loạn, đều do mất máu nhiều quá, khí huyết không có chỗ làm chủ. Có thể cho dùng Khung [cùng] thang (?), Đại thánh tán, hòa với nước cơm mà uống. Không hiệu quả thì cho dùng Hoa nhị thạch tán, Bảo an cao. Sản phụ thường nên ngửi hơi giấm tưới lên than hồng là tốt.
Sau khi sinh bỗng nhiên phát sốt, khắp người co cứng, có thể cho dùng Tứ vật thang, dùng kèm Nhân sâm đương quy tán, Tiêu dao tán. Sau khi sinh, trong bụng có khối chạy lên xuống gây đau, đều do ác lộ chưa ra hết, máu mới và máu hư giằng co nhau. Có thể cho dùng Hắc thần tán, Bồ hoàng tán sắc như cách trước, kèm Bồng tiễn hoàn, Hổ phách hoàn.
Sau khi sinh, ác lộ vừa ra thì bỗng nhiên dứt hẳn, lúc rét lúc sốt, ban ngày yên, chiều tối nặng, nói năng cuồng loạn như thấy ma quỷ. Đó là do nhiệt nhập huyết thất (nhiệt tà vào tử cung, vào phần huyết). Có thể cho dùng Hổ phách hoàn, Tứ vật thang, thêm sài hồ (lấy phần sạch) nặng một tiền (khoảng 3 đến 4 gam) mà sắc uống. Nếu không lui, dùng Tiểu sài hồ thang thêm hai ba cây sinh địa hoàng, đập dập, sắc chung mà uống.
Sau khi sinh mất máu nhiều, tân dịch ít, âm dương đều hư. Phàm mắc thương hàn hay bệnh thời khí (bệnh dịch theo mùa), dù đáng phải làm ra mồ hôi, cũng tuyệt đối không được làm quá. Chỉ nên cho dùng Khinh cốt tán, Ngũ tích tán, Bại độc tán, Thần truật tán, Hòa giải tán, Đại thánh tán và các bài tương tự. Sau khi sinh sáu bảy ngày, bỗng nhiên vùng rốn bụng đau, đều do trong lúc hít thở, hơi lạnh nhân lúc hư mà vào. Có thể cho dùng Đương quy kiến trung thang, Lý trung hoàn, Thông chân hoàn, Ôn kinh thang, Đại trầm hương hoàn, Diêm tiễn tán. Không lui thì cho uống nước Bình vị tán để nuốt Hồi hương hoàn. Sau khi sinh đau bụng dữ, có thể cho dùng Hoa nhị thạch tán, Thái nhạc hoạt huyết đan.
Sau khi sinh bứt rứt, khát, muốn uống nước lạnh, đều do mất máu quá nhiều, âm khí suy ít, dương tà từ ngoài nhân đó lấn vào. Nên giúp phần bên trong, có thể cho dùng Tứ vật thang, mỗi lần thêm hai quả ô mai sắc chung. Khát không dứt thì cho dùng Ngũ linh tán, hòa với nước đun sôi mà uống. Sau khi sinh bị kinh phong (co giật, mê sảng), nói cuồng nói loạn như đang nói với ma quỷ, tinh thần không định, có thể cho dùng Long hổ đan, ba viên làm một lần uống, nghiền chu sa tốt, hòa với rượu ấm mà uống, kèm uống Hổ phách hoàn.
Sau khi sinh huyết phong ngày càng tăng, mê man không tỉnh, người như kim châm, tóc rụng theo lược chải, hoặc khắp người phù bủng, có thể cho dùng Long hổ đan, ba viên làm một lần uống, lấy rượu sắc với đương quy để nhai nuốt. Nếu ngứa ngáy thì uống kèm Nhân sâm kinh giới tán.
Sau khi sinh không có sữa, không được uống các thuốc hành huyết (làm máu lưu thông mạnh), kẻo sinh bệnh khác. Chỉ nên uống thuốc nuôi dưỡng huyết khí, tự nhiên huyết mạch dồi dào, sữa tự điều hòa. Có thể cho dùng Tứ vật thang, Thục can địa hoàng hoàn, Bạch vi hoàn, Nội bổ đương quy hoàn, Ích âm đan, Đại thuận tán, Trạch lan tán và các bài tương tự. Sau khi sinh đại tiện không thông, hoặc táo rít, là do bên trong không có tân dịch, ruột và dạ dày khô ráo. Tuyệt đối không được dùng thuốc mạnh dữ để xổ, sợ sinh bệnh khác. Có thể cho dùng Tứ vật thang, thêm thanh bì (vỏ quýt xanh) bỏ phần trắng, mỗi lần cho nửa tiền, trộn đều sắc chung mà uống. Nếu vẫn không thông, có thể cho dùng Ma nhân hoàn, Tam hòa tán.
Phụ lục: Chỉ nam tổng luận, quyển hạ.
Bàn về các bệnh của trẻ em.
Bàn về chứng sởi, đậu ở trẻ em. Trẻ em mắc sang chẩn (bệnh phát ban, mọc nốt như đậu, sởi), chứng của nó là chợt nóng chợt mát, ngáp, bứt rứt, ho, hắt hơi, tai mũi lạnh và chân lạnh. Trẻ chỉ sợ nóng, không sợ gió, khắp người nóng nhiều, hoặc co giật hoặc không co giật, cứ phát sốt mãi, đó là bệnh đậu, sởi. Có thể cho dùng Thăng ma cát căn thang, Tinh tinh tán, Tiêu độc tê giác ẩm. Nếu đã tiêu chảy thì không được cho thuốc khác, chỉ uống Tinh tinh tán.
Bàn về chứng lở, hắc lào ở trẻ em. Khắp người ghẻ lở và chàm sữa thể ướt (chàm ở trẻ còn bú) — có thể cho dùng Thanh tâm ẩm — lở đầu và các bệnh tương tự, dùng chung Tiêu độc ẩm, Hóa độc đan; kế đó dùng... (văn gốc đứt đoạn, thứ tự lộn xộn) (?).
Bàn về chứng tước mục ở trẻ em (quáng gà). Ban ngày không sao, đến tối thì không nhìn thấy vật, đó là quáng gà. Có thể thường cho dùng Ngũ phúc hóa độc đan, lúc sắp đi ngủ hòa với nước cháo kê mà uống.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video