Thiên 12 — Phụ lục Chỉ nam tổng luận, quyển trung

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận (phần bàn chung, hướng dẫn cách dùng thuốc) — Quyển giữa

 Bàn về các chứng trúng phong

 Bàn chung về trúng phong (trúng phong: bệnh đột ngột ngã gục, hôn mê, méo miệng, liệt nửa người; y học cổ cho là do "phong", tức một loại khí độc từ bên ngoài, xâm vào người). Phong vốn là luồng khí mênh mông của trời đất. Khi thuận và đúng mùa thì nuôi lớn muôn vật. Khi lệch lạc, sai mùa thì thành tà khí (khí độc gây bệnh), làm hại muôn loài. Người nào bị tà khí ấy xâm vào thì ít ai tránh khỏi chết. Vì vậy, nếu phong vào đến tạng (các cơ quan bên trong như tim, gan, tỳ, phổi, thận) thì khó chữa khỏi. Nếu kinh lạc (hệ thống đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể) trống rỗng, yếu ớt mà bị phong làm hại, thì sinh ra liệt nửa người; tay chân bại liệt; đờm dãi trào lên, mê man tắc nghẽn; miệng méo mắt lệch; da thịt tê dại không biết đau ngứa; tê nhức, gầy yếu, co rút, cong vẹo.

 Tuỳ theo khí của từng tạng mà biểu hiện khác nhau, khi bên trái, khi bên phải. Bên bị tà khí thì lại chùng lỏng, bên có chính khí (sức chống bệnh vốn có của cơ thể) thì lại co căng. Chính khí kéo bên tà khí về phía mình, nên miệng mắt méo lệch, chân tay không cử động theo ý. Tính của phong là gấp gáp, dữ dội, hay di chuyển và biến đổi nhanh. Nó làm người ta bệnh rất đột ngột, gây choáng váng, làm đờm dãi trào lên, làm tinh thần mê loạn. Vì thế người xưa coi phong là đứng đầu trăm bệnh. Thánh nhân nêu nó lên trước để dạy người. Các thái y (thầy thuốc trong cung vua) khi biên soạn sách cũng vì thế mà bàn về trúng phong đầu tiên.

 Bàn về nguyên nhân các chứng phong. Trúng phong đều do âm dương không điều hoà, khí của tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể) lệch lạc, vinh vệ (vinh là phần dinh dưỡng chạy trong mạch, vệ là khí bảo vệ chạy ngoài mạch) mất điều độ, khí huyết rối loạn. Người bệnh lại vui giận quá mức, ăn uống không chừng mực, buông thả theo ham muốn, khiến các đường kinh hoặc hư yếu hoặc bế tắc. Cơ thể hư yếu thì tấu lý (thớ da, lỗ chân lông) không kín. Khi tà khí của phong xâm vào người, bệnh phát rất bất ngờ: người bệnh bất tỉnh, đờm dãi trào lên, mê man tắc nghẽn, lưỡi cứng không nói được.

 Gặp trường hợp ấy, trước hết dùng Thông quan tán thổi vào mũi cho hắt hơi để khai thông. (Về tên thuốc: "tán" là thuốc bột, "hoàn" là thuốc viên, "thang" là thuốc sắc nước uống, "đan" là thuốc viên luyện quý, "ẩm" là thuốc uống.) Sau đó cho uống Chí bảo đan. Thuốc này tính mát, người còn khá khoẻ thì cho dùng. Người khí hư và người cao tuổi thì không được cho uống, chỉ dùng các thuốc nói sau. Trúng phong đột ngột mà gân co rút, đầu choáng váng thì cho Thất bảo đan. Trúng phong liệt nửa người, miệng méo mắt lệch, gân co rút, xương đau thì cho Tiểu tục mệnh thang và Truy phong ứng thống hoàn. Trúng phong mà tà khí vào đến tạng, nói năng điên cuồng, tinh thần hoảng hốt thì cho Bài phong thang. Trúng phong tay chân bại liệt thì phần nhiều dùng Thanh Châu bạch hoàn tử. Trúng phong cổ gáy và lưng co cứng, hai hàm răng cắn chặt thì cho Tam ngũ thất tán. Trúng phong tay chân run rẩy, lưng và chân lỏng lẻo yếu ớt thì cho Hoạt lạc đan, Thất bảo đan. Người cao tuổi chân yếu thì cho Hoàng kỳ hoàn.

 Bàn về các chứng trúng khí (khí uất nghịch lên làm người ngã gục, giống trúng phong). Bệnh này phần nhiều gặp ở người giàu sang, quen được chiều chuộng. Họ gặp việc trái ý, tức giận mà không giải toả được, khí nghịch dâng lên, bỗng nhiên ngã vật, mê man bất tỉnh, hai hàm răng cắn chặt, tay chân co quắp. Dáng bệnh không khác gì trúng phong, chỉ có điều trong miệng không có tiếng đờm dãi khò khè. Chứng này chỉ là trúng khí, không được tuỳ tiện cho uống các thuốc gây nôn đờm dãi hay làm ra mồ hôi, kẻo lại sinh bệnh khác. Chỉ nên cho Thất khí thang để làm tan khí, giải chỗ khí ùn tắc, thì khí tự nhiên bình lại. Uống Thất khí thang liên tiếp sẽ có hiệu quả nhanh; có thể cho thêm Tô hợp hương hoàn.

 Bàn về trúng phong liệt nửa người. Đều do tà khí của phong xâm vào kinh lạc, khí huyết lưu thông chậm, các khớp cử động lỏng lẻo, nên tay chân không cử động theo ý, miệng méo mắt lệch; có thể cho Thất bảo đan. Thiên phong (phong làm hại một bên người) mà nói năng ngọng nghịu khó khăn thì cho Tiểu tục mệnh thang. Thiên phong mà đau chạy chỗ này chỗ kia, người tê bì thì cho Hoạt lạc đan. Thiên phong mà tinh thần hoảng hốt bất định thì cho Bài phong thang. Thiên phong mà đờm dãi nhiều thì cho Thanh Châu bạch hoàn tử. Co cứng, chân yếu, miệng cắn chặt thì cho Long hổ đan.

 Bại liệt tay chân không cử động được thì cho Thấu băng đan. Thiên phong mà gân mạch co rút thì cho Khu phong hoàn, Nhũ hương sấn thống tán, Nhũ hương hoàn, Thất bảo đan.

 Bàn về các chứng phong làm đau khớp xương. Đều do khí phong vào gân, lạc và khớp xương gây đau; hoặc đau chạy xuống chân tay; hoặc co quắp không co duỗi được. Có thể dùng Nhũ hương sấn thống tán, Truy phong ứng thống hoàn, Hoạt lạc đan, Nhũ hương hoàn, Một dược hoàn, Thái nhạc hoạt huyết đan, đều uống được. Nên dùng Ngũ hương tán nấu nước dội rửa chỗ đau trước, sau đó lấy Hoạt huyết đan bôi lên.

 Bàn về các chứng phong thấp (phong kết hợp với khí ẩm thấp gây bệnh). Đều do tấu lý hư yếu, phong cùng khí lạnh, khí ẩm làm hại. Cứ đến ban đêm, khoảng canh ba, canh tư (khoảng nửa đêm đến gần sáng) thì lưng mỏi đau, không trở mình được, hoặc toàn thân mỏi đau, đó là có hàn thấp (khí lạnh và ẩm); cho Tiểu tục mệnh thang. Đại tiện táo bón, tiểu tiện nhiều, người đau nhức thì cho Truật phụ thang. Nếu các khớp xương đau nhức bứt rứt thì cho Nhũ hương sấn thống tán. Nếu người tê bì, cẳng chân yếu thì cho Truy phong ứng thống hoàn, Hoàng kỳ hoàn. Đau lưng nặng thì cho Thanh nga hoàn.

 Bàn về các chứng phong gây đại tiện không thông. Đều do tà khí của phong cùng nhiệt ứ đọng, chất dịch trong ruột và dạ dày khô kiệt, phân khô rít. Có thể cho Ma nhân hoàn, Tam hoà tán. Nếu vẫn chưa thông thì cho Tạo giáp hoàn; hễ thông rồi thì ngừng ngay, không được uống lâu. Người khí hư và người già không được cho Tạo giáp hoàn, chỉ cho Ma nhân hoàn, Tam hoà tán, hoặc Tứ vật thang thêm thanh bì đã bỏ phần cùi trắng, lượng bằng nhau, sắc chung. Táo bón nặng thì cho Thần công hoàn, nhưng không được cho người hư yếu và người già uống.

 Bàn về các chứng phong gây tiểu tiện không thông. Đều do nhiệt tích lại ở tiểu trường (ruột non), bàng quang ùn tắc không thông. Có thể cho Đạo xích tán, Kê tô hoàn, Tam hoàng hoàn, Tam hoà tán. Bí tiểu nặng thì cho Thần công hoàn, Ngũ linh tán.

 Bàn về chứng phong thấp cước khí (bệnh ở chân: chân sưng, đau, tê, yếu, có khi khí bệnh xông lên ngực). Đều do khí độc của phong thấp vào khoảng chân và đầu gối. Biểu hiện: có khi sưng đỏ, có khi lạnh đau, có khi tê dại không biết đau ngứa, có khi chân mềm yếu lỏng lẻo, có khi sợ lạnh, sốt cao, khát nước, gân mạch co rút. Có thể cho Du sơn nhân giáng khí thang, Bài phong thang, Tiểu tục mệnh thang, Tiểu giáng khí thang.

 Đau thì cho Thạch nam hoàn, Truy phong ứng thống hoàn, Nhũ hương sấn thống tán. Chân mềm yếu không đi được thì cho Hoàng kỳ hoàn, Mộc qua hoàn. Tiểu tiện bí, rít thì cho Đạo xích hoàn, Ngũ lâm tán, Tam hoà tán. Đại tiện táo bón thì cho Ma nhân hoàn; táo bón nặng thì cho Thần công hoàn. Khí xông lên tim gây bức bối thì cho Tam hoà tán. Khí xông lên lưng gây đau thì cho Đại ô trầm thang. Bất kể bệnh nhẹ hay nặng đều dùng Ngũ hương tán nấu nước dội rửa. Nếu chân sưng, mọc mụn lở thì cho Thấu băng đan.

 Bàn về các chứng phong làm đầu óc, mắt mờ choáng váng. Đều do đờm ùn tắc dồn lên trên; có thể cho Thanh Châu bạch hoàn tử. Đầu mắt choáng váng mà nhiều đờm thì cho Thần sa hoá đàm hoàn. Đờm nhiều mà choáng váng thì cho Bán hạ hoàn, Thiên nam tinh hoàn. Tim và phổi có nhiệt thì cho Long não khung tê hoàn. Đờm nhiều, cổ gáy cứng thì gấp rút cho Kim phí thảo tán. Đờm nhiều, vùng ngực có nhiệt thì cho Xuyên khung hoàn. Trong ngực khó chịu, miệng đắng, lưỡi khô thì cho Thấu băng đan, Khương hoạt hoàn, Phòng phong hoàn. Đờm nhiều, tim hồi hộp, chao đảo (?) thì cho Ngưu hoàng thanh tâm hoàn. Đờm nhiều, khát nước, buồn nôn thì cho Thiên nam tinh hoàn.

 Bàn về các chứng phong gây ngứa ngáy, nổi mẩn. Đều do khí huyết không thuận, trên mặt như có sâu bọ bò, máy động (?). Khí huyết ngưng trệ thì có thể cho Bài phong thang, Hồ ma tán, Tiêu phong tán, Tứ sinh hoàn. Nặng thì uống nhiều Tạo giáp tiễn hoàn, Hà thủ ô hoàn.

 Bàn về các chứng phong gây đau đầu, hoa mắt. Đều do phong làm cơ thể hư, khí xông ngược lên đầu và mắt. Có thể cho Thái dương đan, Bạch long hoàn, Trà điều tán, Xuyên khung hoàn. Đau ở huyệt Thái dương (chỗ lõm hai bên thái dương, cạnh đuôi mắt) thì lấy Cấp phong tán bôi chỗ đau. Mắt mờ, đau đầu thì cho Tiêu phong tán, Truy phong tán. Đau đầu do đờm nhiệt thì cho Phòng phong hoàn. Người cao tuổi đau xương, đau lan đến làm hai mắt mờ tối thì cho Ngộ tiên tán.

 Bàn về các chứng phong nhiệt xông lên làm mặt mọc mụn nhọt nóng: có thể cho Khu phong hoàn, Long hổ đan, Bài phong thang, Hồ ma tán, Hà thủ ô tán, Khương hoạt hoàn, Xuyên khung hoàn, Bạch long hoàn, Khung tê hoàn. Nếu thấy như có sâu bọ bò trên da thì cho Truy phong tán.

 Bàn về các chứng phong gây hoảng hốt, hay giật mình, tim đập sợ hãi. Đều do cơ thể hư yếu bị tà khí của phong xâm vào, tâm khí (khí của tim, chủ về tinh thần) không đủ, tà khí vào tâm kinh (đường kinh thuộc tim). Cho Định chí hoàn, Giáng tâm đan, Bình bổ trấn tâm đan, Thần sa diệu hương tán. Có nhiệt thì cho Ngưu hoàng thanh tâm hoàn.

 Bàn về các chứng phong gây sái cổ do gối đầu sai thế và chuột rút. Đều do khí hư, gân cổ không xoay trở được, gân và lạc không thuận nên đau. Cho Thông quan tán, Tiêu phong tán, Đại tam ngũ thất tán hoặc Truy phong tán. Đờm dãi nhiều thì cho Bạch hoàn tử.

 Bàn về các chứng phong có đờm nghịch lên gây nôn mửa. Khi các chứng phong mới phát mà đờm nghịch lên gây nôn mửa, có thể cho Ôn trung hoá đàm hoàn, Quất bì bán hạ thang, Hoắc hương thang, Bán hạ tán. Nôn mửa sẽ dứt ngay; có thể uống thường xuyên.

 Bàn về các chứng phong làm chân và đầu gối lỏng lẻo yếu ớt. Đều do vốn hư yếu từ lâu, khí huyết suy kém, đi đứng không có sức. Có thể cho Hoàng kỳ hoàn, Mộc qua hoàn, Du sơn nhân giáng khí thang. Không đỏ không sưng mà đau thì lấy Tẩy phong thang dội rửa.

 Bàn về chứng phá thương phong (bệnh uốn ván: sau khi bị thương, phong độc vào vết thương làm co giật, cứng hàm). Đều do bị đánh, ngã, trầy rách, phong vào làm sưng. Có thể lấy Thượng viên tán (?) hoà với nước gừng tươi giã vắt, đắp lên chỗ bệnh. Bị tổn thương bên trong thì cho Thái nhạc hoạt huyết đan. Máu chảy không cầm thì cho Hoa nhị thạch tán.

 Bàn về chứng triền hầu phong (bệnh họng sưng nghẹt như bị quấn chặt, khó thở, không nuốt được). Đều do nhiệt tích lâu ngày cùng đờm dãi xông lên họng, miệng không há ra được, nước cháo không nuốt xuống được. Cho Bích tuyết, dùng ống trúc thổi vào trong họng. Nặng thì cho Hùng hoàng giải độc hoàn, Ngọc tiết vô ưu tán.

 Bàn về các chứng thương hàn (bệnh do khí lạnh bên ngoài xâm vào, thường bắt đầu bằng sốt, sợ lạnh, đau đầu, đau mình; nghĩa rộng chỉ các bệnh sốt cấp do ngoại cảm). Bàn chung về thương hàn. Sách Hoạt nhân thư (sách về thương hàn của Chu Quăng đời Tống) viết: "Thương hàn, nếu kể tên đúng thì có mười sáu loại: thương hàn (bị lạnh), thương phong (bị gió), thương hàn kiến phong (bị lạnh lại gặp gió), thương phong kiến hàn (bị gió lại gặp lạnh), phong thấp (gió và ẩm), trúng thấp (bị khí ẩm xâm vào), phong ôn (gió kèm khí nóng), thấp ôn (ẩm kèm khí nóng), ôn độc (khí nóng độc), trúng yết (trúng nắng nóng), nhiệt bệnh (bệnh sốt nóng phát vào mùa hè), ôn bệnh (bệnh sốt nóng phát vào mùa xuân), kính bệnh (bệnh co cứng gáy lưng, uốn người), ôn ngược (sốt rét thể nóng nhiều), vãn phát (bệnh phát muộn), dịch lệ (bệnh dịch lây lan). Biểu hiện bên ngoài là mười sáu loại. Ngoài ra còn sáu chứng giống thương hàn: trúng thử (trúng nắng), thương đàm (bệnh do đờm), thực tích (thức ăn tích trệ), hư lao (suy kiệt lâu ngày), chướng ngược (sốt rét do khí độc rừng núi), cước khí (bệnh chân sưng yếu). Những chứng này giống thương hàn nhưng thực ra không phải thương hàn. Người ta không hiểu, đều bảo đó là thương hàn." Nếu không phân biệt kỹ chứng bệnh hư hay thực (hư: cơ thể suy yếu; thực: tà khí mạnh, bệnh ứ đọng) mà dùng thuốc, thì giết người dễ như trở bàn tay. Không thể không biết điều này.

 Bàn về nguyên nhân mắc thương hàn. Phàm khi mới mắc thương hàn, người bệnh liền không ăn uống được, sốt liên tục không dứt, đau đầu hoặc đau khắp người, hoặc tự ra mồ hôi và sợ gió, hoặc sợ lạnh mà sốt cao, đó là chứng thương phong, thương hàn. Phải hỏi ngay: bệnh đã mấy ngày, có mồ hôi hay không, có sợ gió hay không, có khát hay không, có nôn ọe hay không, tiểu tiện thông hay không, đã được mấy ngày. Phải hỏi han cặn kẽ rồi mới dùng thuốc. Chứng thương hàn khác với các bệnh lặt vặt khác; nếu không đúng bệnh mà cho thuốc bừa bãi thì tội không nhỏ, làm hại người nhiều lắm.

 Bàn về chứng thương hàn và thương phong. Phàm thương phong đều do cởi áo mà bị nhiễm, bị gió thổi qua liền thấy rùng mình lạnh đến xương, sởn gai ốc, sợ gió, tự ra mồ hôi, đó là chứng thương phong. Còn hễ gió thổi qua thì người tự thấy lạnh, sợ gió mà không có mồ hôi, đó là chứng thương hàn.

 Bàn về biểu chứng thương hàn (bệnh còn ở phần ngoài cơ thể: da, cơ, chưa vào sâu bên trong). Thương hàn mới mắc được một, hai ngày, đau đầu, đau mình, sợ lạnh hoặc hơi thở gấp: người hư yếu và người già có thể cho Ngũ tích tán, Thánh tán tử. Hai thuốc này, nếu bệnh đã nhiều ngày hoặc không sợ gió thì không được uống; vào khoảng mùa hè, mùa thu cũng không được uống bừa. Bởi trúng nắng trông giống thương hàn, nếu người trúng nắng uống nhầm hai thuốc này thì như ôm củi đi chữa cháy (càng làm bệnh nặng thêm), tác hại không nhỏ; phải xét kỹ đúng bệnh rồi mới dùng thuốc. Người trẻ khoẻ, vào mùa hè, mùa thu nên dùng các thuốc như Kim phí thảo tán, Lai tô tán, Nhân sâm khinh cốt tán, Thông bạch tán, Hoà giải tán, Thần truật tán.

 Mới mắc bệnh một, hai ngày, đau đầu, sốt, đau mình, sợ lạnh, không có mồ hôi thì có thể cho Thông bạch tán, Bát giải tán, Kim phí thảo tán, Nhân sâm khinh cốt tán. Mới mắc bệnh một, hai hoặc ba ngày, tự ra mồ hôi, đau đầu, sợ gió hoặc buồn nôn thì có thể dùng các thuốc như Thăng ma cát căn thang, Bại độc tán, Hương tô tán, Thông bạch tán, Nhân sâm khinh cốt tán, Hoà giải tán, Thần truật tán. Nếu sau khi cho ra mồ hôi mà đã hết sốt thì cho thuốc điều hoà khí là Gia hoà tán, Chính khí tán.

 Bàn về chứng thương hàn nặng. Người bệnh từ ngày thứ tư, thứ năm đến ngày thứ sáu, thứ bảy, không còn sợ gió, sợ lạnh, mà sốt, bứt rứt, khát, nôn ọe, trong lòng bàn tay và dưới nách hơi rịn mồ hôi, đại tiện không thông, nước tiểu đỏ. Kéo thêm ba, bốn ngày thì bụng đầy chướng, hơi thở gấp, nói nhảm, nói mê. Tuyệt đối không được cho bừa thuốc nóng, chỉ nên cho một thang Tiểu sài hồ thang, trước hết uống một lần. Nếu sau khoảng thời gian người đi bộ hơn mười dặm mà vẫn chưa thông, đợi chừng nửa ngày thì cho uống thêm một lần. Khi đại tiện ra được phân khô cứng thì khỏi. Đây là lý chứng (bệnh đã vào phần bên trong cơ thể). Bứt rứt, khát nước thì cho Ngũ linh tán. Nếu tay chân lạnh, nôn và tiêu chảy thì không được cho Tiểu sài hồ thang, chỉ uống các thuốc như Sâm linh bạch truật tán, Tứ quân tử thang. Sau khi đã điều trị cho thông rồi, sợ người hư yếu, người già bị suy thì phải dùng thuốc bổ nhẹ nhàng, có thể cho Gia hoà tán, Tứ quân tử thang, Sâm linh bạch truật tán.

 Bàn về các chứng cần hoà giải (cách chữa điều hoà, dùng khi bệnh ở lưng chừng giữa ngoài và trong, không cho ra mồ hôi cũng không cho tẩy). Thương hàn, thương phong mà lúc lạnh lúc nóng xen nhau, đau vùng ngực sườn, nôn khan và đại tiện táo bón, có thể dùng một thang Tiểu sài hồ thang; bệnh nặng thì uống thêm nửa thang mới có hiệu quả. Nếu kêu khát hoặc tiểu tiện rít thì uống kèm Ngũ linh tán. Thương phong đến ngày thứ tư, thứ năm, người sốt, sợ lạnh, cổ gáy cứng mà tay chân ấm, đại tiện không thông, phần nhiều dùng các thuốc như Tiểu sài hồ thang, Bại độc tán, Tần giao miết giáp tán.

 Phụ nữ bị thương hàn từ ngày thứ ba, thứ năm đến ngày thứ bảy, thứ tám, đúng lúc đến kỳ kinh nguyệt, hoặc kinh vừa sạch, mà phát lạnh phát nóng, bỗng nhiên nói mê sảng như thấy ma quỷ, ban ngày còn đỡ, ban đêm thì nặng, đó là nhiệt nhập huyết thất (nhiệt tà vào tử cung và đường kinh nguyệt, nơi chứa huyết). Dùng Tứ vật thang, các vị lượng bằng nhau, thêm sài hồ, sắc uống. Nếu không lui thì dùng Tiểu sài hồ thang, cho thêm sinh địa hoàng giã dập vào cùng sắc. Thương hàn thể dương chứng (thể bệnh nóng, mạnh, thuộc dương) mà nôn ọe, sốt, thì cho kèm các thuốc như Sâm linh bạch truật tán, Hoà giải tán; đó là chứng cần hoà giải.

 Bàn về dương chứng thương hàn. Thương hàn dương chứng: mặt đỏ, nóng, khát, đến ngày thứ năm, thứ sáu vẫn không dứt; hoặc uống thuốc nóng quá nhiều, nóng dữ đến phát cuồng, vật vã bứt rứt; hoặc đi ngoài ra nước đỏ lẫn mủ máu: có thể uống Tam hoàng hoàn, Tứ thuận ẩm, Tẩy tâm tán. Nếu đại tiện táo kết thì cho các thuốc như Tiểu sài hồ thang.

 Bàn về âm chứng thương hàn (thể bệnh lạnh, suy, thuộc âm). Thương hàn đã hai, ba ngày hoặc năm, bảy ngày, người đau nhức không trở mình được, tự ra mồ hôi, tay chân giá lạnh, đi tả mà không khát; hoặc nôn ọe tiêu chảy, đau quanh rốn và bụng; hoặc có đau họng: có thể cho Lý trung hoàn, Lý trung thang. Tay chân lạnh nhiều, đau bụng, thở gấp thì cho Khương phụ thang, cho thêm nhiều cam thảo mà sắc, uống kèm Phụ tử lý trung hoàn. Nặng hơn nữa thì dùng các thuốc như Hắc tích đan luyện đúng phép, Kim dịch đan, Nhị khí đan, tuỳ bệnh nhẹ nặng mà dùng. Khi tiêu chảy đã dứt, tay chân đã ấm mà còn lúc lạnh lúc nóng, thì lại dùng các thuốc như Ngũ tích tán, Thánh tán tử, Thập hoa tán, cho ra chút mồ hôi là khỏi. Nếu không, độc khí sẽ quay lại, khi ấy khó chữa.

 Bàn về hai chứng âm và dương của thương hàn. Có âm quyết, có dương quyết (quyết: chứng tay chân giá lạnh; âm quyết do hàn lạnh bên trong, dương quyết do nhiệt cực độ bên trong mà tay chân lại lạnh), phải hỏi xét thật kỹ. Thương hàn thể dương chứng, khi nhiệt vào sâu thì ngược lại sinh ra quyết lạnh. Nếu chỉ thấy tay chân giá lạnh mà cho ngay thuốc nóng thì hại tính mạng người trong chốc lát. Người cho thuốc phải hết sức cẩn thận hỏi xét. Nếu chính mình còn nghi ngờ thì thà không cho thuốc, bảo người nhà mời thầy thuốc khác đến xem, chứ không được cho thuốc bừa.

 Bàn về chứng âm quyết thương hàn. Nếu mới mắc bệnh mà tay chân giá lạnh, da nổi gai ốc, đại tiện không đều, hoặc tiêu chảy hoặc nôn, đó là hàn quyết (quyết do lạnh). Có thể cho các thuốc như Lý trung hoàn, Lý trung thang.

 Bàn về chứng dương quyết thương hàn. Nếu mới mắc bệnh, người đã nóng, đau đầu, đại tiện không thông; đến ngày thứ sáu, thứ bảy thì khát dữ, nói cuồng, tung áo chăn ra, vật vã không yên, tay chân giá lạnh. Đó là nóng đến cực độ mà sinh ra quyết lạnh; rốt cuộc chỉ lát sau lại nóng ấm trở lại. Tuyệt đối không được cho ngay thuốc nóng, hãy cho các thuốc như Tiểu sài hồ thang. Xưa có quốc y (thầy thuốc phục vụ triều đình) Tôn Dụng Hoà có một cách thăm dò: phải xem xét kỹ các biểu hiện bên ngoài rồi mới dùng thuốc. Phàm thương hàn mà tay chân giá lạnh, phải hỏi xét nguyên nhân bệnh. Nếu chứng chưa rõ, chưa phân biệt được âm hay dương, thì hãy lấy Tứ vị lý trung hoàn thêm cam thảo trộn đều lại, làm thành Tứ thuận lý trung hoàn cho uống để thăm dò. Nếu là âm quyết thì uống thuốc xong người nằm yên, không nóng, không vật vã, thì nên dần dần cho thêm các thuốc như Lý trung thang kể trên. Nếu uống Tứ thuận lý trung hoàn rồi mà bứt rứt… (?) (đoạn sau bị mất chữ)

 Bàn về chứng sốt cơn theo giờ (triều nhiệt: sốt lên đều đặn vào một giờ nhất định như nước triều) trong thương hàn. Thương hàn từ ngày thứ năm, thứ bảy đến hơn mười ngày, buổi sáng người hơi tỉnh táo, đến khoảng giờ Thân, giờ Dậu (khoảng 3 giờ chiều đến 7 giờ tối) thì sốt mà không sợ lạnh, hơi có mồ hôi, đại tiện không thông đã hai, ba ngày, hoặc nói mê sảng mà khát: cho Tiểu sài hồ thang ba đến năm lần uống, nặng thì năm đến bảy lần, đến khi đại tiện hơi thông thì sốt ắt lui. Có khát thì cho Ngũ linh tán. Nếu còn bứt rứt và sốt chưa lui, nên thêm Thất bảo tẩy tâm tán, hoặc cho Tần giao miết giáp tán để điều dưỡng.

 Bàn về đau đầu trong thương hàn. Thương hàn tuy đã lui mà đau đầu không dứt, vì đầu là nơi các đường kinh dương hội tụ, khí nhiệt độc xông lên. Đau đầu không dứt thì có thể cho các thuốc như Long não khung tê hoàn, Thái dương đan, Bạch long hoàn, Xuyên khung hoàn.

 Bàn về khát nước trong thương hàn. Thương hàn đến ngày thứ năm, thứ bảy, khát dữ, hoặc sốt mà không sợ lạnh, đại tiện bình thường, nước tiểu đỏ, đó là trong dạ dày hư mà khô nóng. Có thể cho Ngũ linh tán; nặng thì cho Trúc diệp thang. Sốt mà khát thì cho Sài hồ thang, thêm quát lâu vào cùng sắc.

 Bàn về nôn ọe trong thương hàn. Nôn ọe trong thương hàn có ba chứng. Trong dạ dày có hàn (lạnh) mà nôn ọe thì cho Sâm linh bạch truật tán, Ngũ linh tán, Tứ quân tử thang. Trong dạ dày cũng có khi có nhiệt, hoặc khát, khô miệng, hoặc nước tiểu đỏ và rít, thì cho Tiểu sài hồ thang hoặc Ngũ linh tán; Tiểu sài hồ thang rất cầm được nôn do nhiệt. Nếu hơi thở yếu, ngắn mà nôn ọe thì dùng Trúc diệp thang, hiệu quả ngay.

 Bàn về nôn mửa trong thương hàn. Thương hàn mà nôn mửa là do dạ dày lạnh. Nôn mà người lạnh, hoặc do uống quá nhiều thuốc mát, không khát, đại tiện bình thường, hoặc tự đi tả, hoặc nôn ra giun đũa, đó là trong dạ dày lạnh. Có thể cho Nhân sâm đinh hương tán, Sâm linh bạch truật tán, Tứ quân tử thang, Lý trung hoàn, Nhân sâm hoàn, Gia hoà tán.

 Bàn về thở gấp trong thương hàn. Thương hàn mà thở gấp gáp đều do phong hàn (gió lạnh), tà khí nhân chỗ yếu xâm vào phổi, khí trong kinh dồn lên nhiều mà phát suyễn. Có thể cho Ma hoàng thang, Hoa cái tán, Khoản đông hoa tán, Nhân sâm nhuận phế hoàn, Dưỡng phế hoàn, hoặc Nhuận kim tán, Khoản phế (?), đều uống được.

 Bàn về ho trong thương hàn. Thương hàn mà ho là do hàn tà nhân chỗ hư yếu vào phế kinh (đường kinh thuộc phổi), hoặc do uống nước quá nhiều, nước đọng lại gây ho, hơi thở gấp, sốt mà khát… (?) (đoạn này chữ bị hỏng, mất phần sau)

 Bàn về nôn ra máu, chảy máu cam trong thương hàn. Thương hàn đến ngày thứ năm, thứ bảy mà chảy máu cam hoặc nôn ra máu, là do nhiệt mạnh, khí ùn tắc nên chảy máu cam hoặc nôn ra máu. Tuyệt đối không được cho bừa thuốc nóng. Có thể cho Kê tô hoàn, Bạc hà tiễn, uống với nước sắc rễ cỏ tranh để nguội hoặc nước cốt hoa cỏ tranh để nguội. Nặng thì có thể cho Tam hoàng hoàn. Nếu khát thì uống kèm Ngũ linh tán, Thanh tâm tán thêm bồ hoàng loại thật, sắc uống.

 Bàn về đau họng trong thương hàn. Thương hàn mà đau họng đều do nhiệt bên trong làm khí bế tắc, độc của dương nhiệt hun lên nên họng đau. Đờm nhiều thì có thể cho Như thánh thang. Nặng thì có thể cho Tứ thuận ẩm, Tê giác ẩm, Tẩy tâm tán, đều uống được.

 Bàn về đau bụng trong thương hàn. Thương hàn có loại đau bụng do nhiệt: ba, bốn ngày đại tiện không thông, đau quanh rốn và bụng, hoặc sốt mà không sợ lạnh, hoặc khát, đó là trong dạ dày ruột có phân khô cứng nên đau. Tuyệt đối không được dùng thuốc nóng. Ngay cả Chính khí tán, Lý trung thang và các thuốc tẩy tích tính nóng đều không được dùng, sẽ hại tính mạng người. Chỉ nên cho Tiểu sài hồ thang thêm chút thược dược cùng sắc; uống một, hai lần chưa hiệu quả thì có thể uống đến ba, bốn lần, lấy việc đại tiện thông làm mức.

 Đau bụng trong thương hàn cũng có chứng do hàn: vì uống thuốc mát quá nhiều, đại tiện tự đi lỏng, trong bụng đau, tay chân lạnh; có thể cho Lý trung hoàn, nặng thì cho Phụ tử lý trung hoàn, Lý trung thang. Chưa hiệu quả thì dùng Khương phụ thang cho thêm nhiều cam thảo mà sắc; dùng các thuốc nóng thì sẽ dứt. Người khí hư và người già, sau thương hàn mà đau bụng, đại tiện bình thường, không có nhiệt, chỉ đau bụng mà thôi, thì cho Hoàng kỳ kiến trung thang, uống nhiều sẽ có hiệu quả.

 Bàn về bí đại tiện, tiểu tiện trong thương hàn. Thương hàn mà đại tiện táo bón thì có thể cho Ma nhân hoàn. Chưa thông thì cho Thần công hoàn, Tam hoàng hoàn. Có nhiệt thì cho Tứ thuận thanh lương ẩm. Sau đó dùng Sâm linh bạch truật tán, Gia hoà tán để bồi bổ. Tiểu tiện bí tắc thì cho Ngũ linh tán, Đạo xích tán, Ngũ lâm tán, đều có thể dùng.

 Bàn về tự ra mồ hôi sau thương hàn. Sau thương hàn mà tự ra mồ hôi thì có thể uống Mẫu lệ tán, Chỉ hãn tán, kèm Gia hoà tán, Hoàng kỳ kiến trung thang thêm nhân sâm sắc uống; lại có thể dùng Nhân sâm đương quy tán thêm lúa mì cùng sắc.

 Bàn về tự đi tả sau thương hàn. Sau thương hàn mà đau bụng, đại tiện tự đi lỏng, tay chân lạnh, có thể uống các thuốc như Lý trung hoàn; xem ở mục đau bụng.

 Bàn về hoàng đản (bệnh vàng da, vàng mắt) sau thương hàn. Thương hàn mà tròng mắt và khắp người vàng, tiểu tiện không thông lợi, hoặc trên đầu ra mồ hôi, có thể cho Ngũ linh tán. Lấy sơn nhân trần, sơn chi tử mỗi thứ một ít, thái vụn, chừng hai tiền (tiền: đơn vị cân thời xưa, khoảng 4 gam), sắc nước để hoà thuốc mà uống; uống nhiều sẽ có hiệu quả.

 Bàn về bụng đầy sau thương hàn. Sau thương hàn mà bụng đầy, không muốn ăn uống, hoặc ăn xong không tiêu, bụng và sườn căng đầy, có thể cho Quân khí tán, Trầm hương giáng khí thang, Bồng tiễn hoàn, Tư thực hoàn, Sâm linh bạch truật tán. Nặng thì cho Thanh mộc hương hoàn, kèm Gia hoà tán, Tứ quân tử thang, Mộc hương phân khí hoàn, Mộc hương tán, Mộc hương lưu khí ẩm; xem người bệnh hư hay thực mà dùng.

 Bàn về mắc lỵ sau thương hàn. Sau thương hàn mà mắc lỵ phần nhiều là chứng nhiệt, hoặc đi ra toàn mủ, hoặc đi ra toàn máu. Có thể cho Hoàng liên a giao hoàn, Trú xa hoàn. Máu nhiều thì cho Địa du tán, uống kèm Vị phong thang.

 Bàn về chứng trúng thấp trong thương hàn. Thương hàn mà toàn thân đều đau, không trở mình được, các khớp xương đau nhức bứt rứt, tiểu tiện không thông lợi, đại tiện lại dễ đi, trên trán ra mồ hôi, đó là bị khí ẩm thấp xâm vào. Có thể uống nhiều Ngũ linh tán cho tiểu tiện thông lợi, sau đó dùng thêm Truật phụ thang uống kèm.

 Bàn về điều dưỡng sau thương hàn. Thương hàn vốn không có phép bồi bổ, không được dùng thuốc quá ấm nóng để bổ. Nếu bổ quá thì sốt lại. Chỉ nên dùng thuốc hơi ấm để điều dưỡng, chỉ có thể cho Sâm linh bạch truật tán. Người hư yếu, người già thì dùng các thuốc như Gia hoà tán để điều dưỡng.

 Bàn về các chứng thương thử (bệnh do nắng nóng mùa hè). Tháng hè bị nắng nóng làm hại, cũng gọi là phục thử (khí nóng ẩn nấp trong người). Nghĩa là người ấy từ chỗ nóng đi vào, liền ngồi nằm ngay ở chỗ mát, không biết rằng khí mát lạnh bên ngoài đã bít lại, khí nóng bị giữ ẩn trong tấu lý, không thoát ra được, nên gọi là phục thử. Biểu hiện: tự ra mồ hôi, sợ lạnh, hoặc lưng sợ lạnh mà khát, hoặc mặt cáu bẩn như người chưa rửa mặt, hoặc răng cửa khô, hai răng cửa giữa khô ráo, đó là phục thử. Nôn ọe mà khát, cùng với nằm không yên trên chiếu (?), cũng là thương thử. Có thể cho Ngũ linh tán, Quế hoa hoàn (?), Đại thuận tán, Hương nhu tán. Sốt cao thì có thể cho Hương nhu tán, Trúc diệp thang, Tỳ bà diệp tán, Tiểu sài hồ thang, uống nguội, hiệu quả ngay.

 Bàn về nôn và tiêu chảy do thương thử. Trúng nắng mà nôn mửa, sốt, bức bối rối loạn, hoặc mắc hoắc loạn (bệnh đột ngột vừa nôn vừa tả dữ dội, bụng quặn đau), có thể cho các thuốc như Tiêu thử hoàn, Ngũ linh tán, Quế linh hoàn, Hương nhu tán.

 Bàn về chứng đờm đọng. Có đờm nằm trong vùng ngực và hoành cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng), cũng có thể làm sợ lạnh, sốt cao, sợ gió, tự ra mồ hôi, họng khó chịu, chỉ có điều đầu không đau, mình không đau. Có thể cho các thuốc như Kim phí thảo tán, Tiêu ẩm hoàn, Thần sa hoá đàm hoàn, Bội truật hoàn, đều dùng được.

 Bàn về chứng thương thực (bệnh do ăn uống bị tổn thương, thức ăn không tiêu). Bệnh có đau đầu, sốt, sợ lạnh, hoặc bụng đầy, nôn ọe, người không đau, chỉ có tay chân mỏi mệt, thì không phải thương hàn. Đó là thương thực, bệnh ở trong ruột và dạ dày. Có thể cho Cảm ứng hoàn, Độc thánh hoàn, Bồng tiễn hoàn, Gia hoà tán, Tư thực hoàn; các thuốc chữa thương thực đều uống được. Người khí hư, người già thì có thể uống Ngũ tích tán để chiêu các thuốc như Thanh mộc hương hoàn, Thuận khí tán.

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển giữa

 Bàn về các chứng chướng ngược

 Bàn về chứng chướng ngược lạnh nóng (chướng ngược: bệnh sốt rét do khí độc ẩm thấp vùng rừng núi phương nam gây ra, lúc rét lúc sốt). Phàm bệnh chướng ngược tuy là bệnh theo mùa, lây lan, nhưng người già hay trẻ, hư hay thực thì mắc bệnh nông sâu khác nhau, đại thể không giống nhau. Có người sốt mà không rét, toàn thân nóng như lửa, đau đầu, bứt rứt, khát, nói mê sảng. Có người rét mà không sốt, lặng lẽ mê mệt, tay chân giá lạnh, đau quanh rốn và bụng. Có người ngoài lạnh trong nóng; có người ngoài nóng trong lạnh; có người rét và sốt ngang nhau; có người câm không nói được; có người nôn, có người tả, có người vừa nôn vừa tả. Phải tuỳ chứng mà dùng thuốc. Nếu chỉ gọi chung là bệnh chướng mà chữa một kiểu như nhau thì không cách gì có hiệu quả.

 Nếu khi lên cơn sốt nhiều rét ít, hoặc trong nóng ngoài lạnh, hoặc chỉ sốt không rét, toàn thân như lửa, đau đầu, bứt rứt, khát, trong ngực bồn chồn bức bối, nói mê nói nhảm, đại tiểu tiện bí rít, lên cơn không theo giờ nào, thì có thể cho Tiểu sài hồ thang, Bại độc tán, Thăng ma cát căn thang, Lai tô tán, Thông bạch tán, Thần truật tán. Bứt rứt, khát thì cho Ngũ linh tán, Trúc diệp thang. Nói mê sảng, trong lòng bức bối thì cho Ngũ linh tán, cho thêm thần sa (chu sa) nghiền nhỏ trộn đều, hoà với nước nguội hoặc nước ấm mà uống; kèm theo cho Đại chí bảo đan và Tiểu nhi kim bạc hoàn, hai ba viên làm một lần uống. Đau đầu thì cho các thuốc như Thái dương đan, Bạch long hoàn, Trà điều tán.

 Nếu sốt ít rét nhiều, hoặc trong lạnh ngoài nóng, hoặc rét sốt ngang nhau, hoặc các khớp xương mỏi đau, đau quanh rốn và bụng, thì có thể cho các thuốc như Bất hoán kim chính khí tán, Nhân sâm khinh cốt tán, Chính khí tán, Thánh tán tử, Ngũ tích tán, Hương tô tán, Kiến trung tán, Thảo quả ẩm, Gia hoà tán hoặc Lai tô tán. Nếu không sốt mà chỉ rét, hoặc nôn, hoặc tả, hoặc vừa nôn vừa tả, tay chân giá lạnh, mồ hôi ra như mưa, lặng lẽ mê mệt, thì có thể cho Truật phụ thang, Tứ trụ tán, Gia hoà tán hoặc Lộc nhung hoàn, Nhị khương hoàn, Thập hoa tán. Nếu uống các thuốc trên mà vẫn nôn tả không dứt, tay chân giá lạnh, tự ra mồ hôi như mưa, đi tiểu nhiều lần, thì cho Sâm linh bạch truật tán để chiêu Lai phục đan từ ba mươi đến năm mươi viên; nặng thì lấy Khương phụ thang hợp với Ngũ linh tán cùng sắc uống. Khát thì cho Sâm linh bạch truật tán. Chứng này ở vùng Nhị Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây) và vùng giáp ranh Chương Châu (thuộc Phúc Kiến) thì nhiều, nơi khác không có. Cho thuốc chứa chứng này phải hỏi han kỹ cho đúng thực, không được dùng thuốc dễ dãi, làm hại tính mạng người. Nhớ kỹ: không được dễ dàng cho thuốc nóng.

 Nếu lên cơn có giờ nhất định, hoặc ngày nào cũng lên, hoặc cách một ngày, hoặc ba, năm ngày lên một lần, lên cơn thì sốt nhiều rét ít, hoặc chỉ sốt không rét, thì trước khi lên cơn cho uống trước các thuốc như Tiểu sài hồ thang, Bại độc tán. Đến ngày lên cơn thì lại uống Lộ thiên ẩm (?) hoặc Thánh ẩm tử, Thắng kim hoàn. Nôn ọe, có đờm dãi thì dùng các thuốc như Thường sơn ẩm, Tiêu thử hoàn, hiệu nghiệm như thần. Nếu sốt ít rét nhiều, hoặc chỉ rét không sốt, hoặc rét sốt ngang nhau, thì trước khi lên cơn có thể cho nhiều các thuốc như Bất hoán kim chính khí tán, Kiến trung thang, Chính khí tán, Bình vị tán, Hoà tỳ tán, Gia hoà tán. Đến ngày lên cơn, vào đầu canh năm (khoảng 3 đến 5 giờ sáng), thì uống Thường sơn ẩm, Thảo quả ẩm. Bệnh kéo dài lâu thì dùng Khắc hiệu bính, Linh ngược đan; người già và người yếu ớt thì không được uống, tự mình nên cân nhắc. Phụ nữ có thai mắc sốt rét thì khó dùng thuốc, chỉ nên cho Thảo quả ẩm, kèm Bình vị tán thêm chút muối, hoà với rượu ấm mà uống. Chướng ngược khỏi rồi thì ăn cháo hoặc cơm nấu nhừ.

 Lại phải thường xuyên điều hoà tỳ vị (tỳ và dạ dày, bộ phận lo việc tiêu hoá). Có thể cho Hoàng kỳ kiến trung thang, Tứ quân tử thang, Gia hoà tán, Sâm linh bạch truật tán, Tào tỳ tán (?), Qua tỳ tán, Kiện tỳ thang, Bình vị tán, Hoà khí tán, Tư thực hoàn, Đại dưỡng tỳ hoàn, Tiểu dưỡng tỳ hoàn. Tuyệt đối kiêng đồ sống lạnh, rượu, hoa quả, chuyện vợ chồng, và kiêng tắm gội trong nửa tháng.

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển giữa

 Mười lời khuyên về thương hàn

 Một: Thương hàn mà đau đầu lại sốt nóng thì là dương chứng, không được uống thuốc nóng.

 Thương hàn truyền qua ba kinh âm, ba kinh dương, cộng là sáu kinh (sáu tầng, sáu giai đoạn bệnh theo đường kinh: thái dương, dương minh, thiếu dương thuộc dương; thái âm, thiếu âm, quyết âm thuộc âm). Trong đó, bệnh thái âm thì đầu không đau, người không sốt; bệnh thiếu âm có khi lại sốt nhưng không đau đầu; bệnh quyết âm có đau đầu nhưng không sốt. (Còn nếu vừa đau đầu vừa sốt) thì là dương chứng; nếu thầy thuốc cho bừa thuốc nóng thì chắc chắn dẫn đến chết.

 Một: Thương hàn phải đánh thẳng vào độc khí, không được bồi bổ.

 Tà khí nằm trong kinh lạc, nếu theo chứng mà đánh đuổi thì ba, bốn ngày sẽ khỏi hẳn. Thầy thuốc lại cứ cho rằng muốn sống phải nhờ chính khí, rồi đem bồi bổ, làm độc khí lan tràn bùng lên, ắt phần nhiều đến chết người.

 Một: Thương hàn mà không muốn ăn uống thì không được uống thuốc ấm tỳ vị.

 Thương hàn mà không muốn ăn uống là chuyện thường, rốt cuộc không có lẽ nào chết đói. Các thuốc như Lý trung hoàn không được uống bừa. Nếu bệnh thuộc dương mà uống vào thì khí nóng tăng nặng, có khi đến mức không cứu được.

 Một: Thương hàn mà đau bụng cũng có khi là chứng nhiệt, không được uống bừa thuốc ấm nóng.

 Sách Nan kinh (sách y học cổ, bàn về những điểm khó trong y lý) nói: "Đau là thực." Cho nên Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách Thương hàn luận) khi bàn về chứng bụng đầy, có lúc đau, có nói: đau nhiều thì thêm đại hoàng (vị thuốc tính lạnh, dùng để tẩy xổ). Đau nhiều mà lại thêm đại hoàng, ý tứ đã rõ. Chỉ khi người lạnh, tay chân giá lạnh mà đau bụng mới là âm chứng, phải cân nhắc. Thường thấy thầy thuốc phần nhiều hễ thấy đau bụng là cho thuốc nóng mà làm chết người.

 Một: Thương hàn mà tự đi tả, phải xem là âm chứng hay dương chứng, không được cứ thế mà cho uống thuốc bổ và thuốc cầm tả.

 Tự đi tả, chỉ trừ trường hợp người không sốt mà tay chân ấm thì thuộc thái âm, người lạnh, tay chân giá lạnh thì thuộc thiếu âm, quyết âm; ngoài ra, những trường hợp người sốt mà đi tả đều là dương chứng, phải tuỳ chứng theo phép của Trọng Cảnh mà chữa. Thường thấy thầy thuốc phần nhiều hễ thấy đi tả là cho thuốc ấm và thuốc cầm tả mà làm chết người.

 Một: Thương hàn mà đau ngực sườn và đau bụng thì không được tuỳ tiện cứu ngải (đốt ngải cứu hơ lên huyệt).

 Thường thấy ở vùng thôn quê có chứng này, không có thuốc liền dùng ngải cứu đốt, phần nhiều khiến độc khí theo lửa mà bùng mạnh lên, bụng trướng, thở gấp mà chết. Họ không biết rằng đau ngực sườn vốn thuộc thiếu dương, bụng trướng đầy vốn thuộc thái âm; ngoài ra chỉ có âm chứng mới được cứu ngải.

 Một: Thương hàn mà tay chân giá lạnh, phải xem là âm hay dương, không được nhất loạt coi là âm chứng.

 Khi chữa, có dương quyết, có âm quyết, thầy thuốc ít ai phân biệt được. Dương quyết mà cho thuốc nóng thì giết người còn nhanh hơn dùng dao. Bởi bệnh dương không nóng đến cực độ thì không thể phát quyết; đó là điều Trọng Cảnh gọi là "nhiệt càng sâu thì quyết càng sâu". Nhiệt đã sâu mà còn cho thêm thuốc nóng, lẽ nào còn sống lại được? Chỉ cần xem: lúc mới mắc bệnh người sốt, đến sau ba, bốn ngày thì nhiệt đã vào sâu, đại tiện táo bón, nước tiểu đỏ, hoặc nói mê sảng, mê muội, cùng có các chứng nhiệt khác, mà lại phát quyết lạnh, thì ắt là dương quyết; nên gấp rút dùng Thừa khí thang tẩy xuống. Nếu lúc mới mắc bệnh người không sốt, đại tiện không táo, tự kéo áo đắp lên người, hoặc đi tả, hoặc đi tiểu nhiều lần, không thấy chứng nhiệt mà tay chân giá lạnh, thì là âm quyết; lúc ấy mới được dùng các thuốc như Tứ nghịch thang. Hai loại quyết này sở dĩ khiến người ta ngờ vực là vì mạch của cả hai đều trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy). Nhưng mạch dương quyết trầm mà yếu (?), lại thỉnh thoảng mạch hồi lại, đầu ngón tay ngón chân vẫn ấm; còn âm quyết thì luôn lạnh. Đó là chỗ để phân biệt.

 Một: Bệnh thương hàn đã vào bên trong thì không được dùng thuốc làm ra mồ hôi.

 Bệnh thương hàn phải xem ở ngoài hay ở trong. Như sốt mà sợ lạnh là bệnh ở ngoài, đúng nên làm cho ra mồ hôi. Như không sợ lạnh mà lại sợ nóng thì là lý chứng (bệnh đã ở bên trong). Nếu thầy thuốc nhất loạt cho ra mồ hôi thì mồ hôi ra không phải là tà khí mà toàn là chân khí (khí gốc, sinh lực thật của cơ thể). Tà khí chưa trừ mà chân khí đã cạn trước, người chết nhiều lắm. Lại có chứng nửa ở ngoài nửa ở trong, và chứng không ở ngoài cũng không ở trong; những chứng này không những không được tẩy xuống, mà cũng không được làm ra mồ hôi, phải tuỳ chứng mà chữa và cân nhắc.

 Một: Thương hàn mà muốn uống nước là dấu hiệu sắp khỏi, nhưng không được để người bệnh uống thả cửa quá mức.

 Người bệnh khát nhiều thì nên cho uống nước để làm tan khí nóng, cho nên Trọng Cảnh coi việc muốn uống nước là dấu hiệu sắp khỏi. Người ta nghe nói vậy liền để người bệnh uống thả cửa, vì thế mà sinh ra nôn, thở gấp, ho nấc, đi tả, phù thũng, tim hồi hộp, nước kết đọng, tiểu tiện không thông, nhiều lắm. Như người bệnh muốn uống một bát thì chỉ nên cho uống nửa bát, luôn để cho chưa đủ mới là tốt.

 Một: Bệnh thương hàn mới khỏi thì không được ăn quá no và làm việc nặng nhọc, hoặc ăn thịt dê, gần gũi vợ chồng, cùng ăn các loại nước hầm xương và uống rượu.

 Bệnh vừa khỏi, tỳ vị còn yếu, ăn quá no thì không tiêu hoá được, bệnh liền tái phát, gọi là thực phục (tái phát do ăn uống). Bệnh vừa khỏi, khí huyết còn hư, làm lụng sớm quá thì bệnh liền tái phát, gọi là lao phục (tái phát do lao lực). Lại nữa, thương hàn mà ăn thịt dê, gần gũi vợ chồng thì đều chết. Ăn các loại nước hầm xương, uống rượu thì bệnh lại phát.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video