Thiên 11 — Phụ lục Chỉ nam tổng luận, quyển thượng — cách bào chế thuốc

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận (phần bàn chung, hướng dẫn cách dùng thuốc)

 Quyển thượng

 Hứa Hồng biên soạn. Ông được vua ban chức Thái y trợ giáo (chức phụ giảng ở Thái y cục, cơ quan y tế của triều đình). Trước đó ông được sai giữ việc kiểm sát (kiểm tra, giám sát) Huệ dân cục (cục thuốc của nhà nước, bán thuốc giá rẻ cho dân) thuộc Tứ Xuyên tổng lĩnh sở (cơ quan tổng quản tiền lương, quân lương vùng Tứ Xuyên).

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về cách kê đơn

 Kê đơn chữa bệnh thì trước hết phải chẩn đoán để biết gốc bệnh. Phải xét chỗ thừa, chỗ thiếu trong người bệnh rồi mới dùng phép bổ (bồi đắp phần thiếu hụt) hay phép tả (đẩy bỏ phần thừa, phần tà khí gây bệnh).

 Phải phân biệt vùng đất lạnh hay nóng, xem nam hay nữ, khoẻ hay yếu. Phải hiểu tường tận vị ngọt, vị cay và các chi tiết khác của từng vị thuốc cây cỏ, khoáng vật. Phải biết vai trò quân, thần của từng vị (trong một bài thuốc: quân là vị chủ đạo, trị bệnh chính; thần là vị phụ giúp vị quân), biết vị nào tính lạnh, vị nào tính nóng.

 Lại phải biết bệnh do chính kinh tự sinh ra (kinh là các đường vận hành khí huyết trong cơ thể; "chính kinh tự bệnh" là kinh mạch tự phát bệnh từ bên trong) hay do ngoại tà làm hại (ngoại tà là các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài như gió, lạnh, nóng, ẩm). Bệnh ở phần âm hay phần dương (âm, dương là hai mặt đối lập của cơ thể và của bệnh; nói chung âm thuộc bên trong, lạnh, tĩnh; dương thuộc bên ngoài, nóng, động). Bệnh ở biểu hay ở lý (biểu là phần ngoài như da, lông, cơ bắp; lý là phần trong như tạng phủ).

 Phải xét kỹ hình dạng và triệu chứng khác nhau, hư thực không giống nhau (hư là chính khí trong người suy yếu; thực là tà khí gây bệnh đang mạnh). Phải tìm ra nguyên do của tà khí, biết bệnh khởi từ đâu.

 Biểu thực thì tả ở biểu, lý thực thì tả ở lý. Bệnh ở dương thì chữa phần dương, bệnh ở âm thì chữa phần âm. Dùng những vị thuốc mà ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, lách, phổi, thận) tiếp nhận, theo cách dùng thích hợp với bốn mùa. Thêm bớt vừa phải, cho đi ngoài hay cho ra mồ hôi đều không sai, thì không bệnh nào không khỏi.

 Nếu không hiểu rõ nên thêm hay nên bớt, cứ làm theo ý riêng, không phân biệt điều phải kiêng kỵ, đem những vị tương phản (hai vị kỵ nhau, dùng chung sinh độc hại) và tương ố (vị này làm giảm tác dụng vị kia) dùng chung với nhau thì hỏng. Hoặc bệnh ở biểu mà lại tả lý, bệnh ở lý mà lại tuyên biểu (làm thông phần ngoài cho tà khí thoát ra, như làm ra mồ hôi). Hoặc bệnh ở âm thì tả dương, bệnh ở dương thì tả âm. Không hiểu rõ, tự mình mù mờ về đầu mối, bệnh đã không khỏi lại còn làm hại người bệnh. Điều ấy phải hết sức răn ngừa.

 Cho nên người làm thầy thuốc phải lắng lòng, chuyên tâm, tìm đến chỗ sâu kín, tinh vi. Phải xét bệnh nông hay sâu, hiểu tính thuốc mạnh hay hoà hoãn. Lập phương phải có căn cứ, thuốc phải hợp với bệnh. Đầu mối của chỗ cốt yếu, nhiệm màu là ở đó.

 Phàm chữa các bệnh, trước hết nên dùng thang (thuốc sắc, nấu thuốc với nước rồi uống nước). Thang có tác dụng gột rửa ngũ tạng lục phủ (lục phủ là sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, túi mật, bàng quang, tam tiêu), khai thông các mạch, điều hoà âm dương, phá tà khí ở bên trong, làm thấm nhuần chỗ khô héo, làm da dẻ tươi đẹp, tăng thêm khí lực. Nước làm sạch được muôn vật, vì vậy mới dùng thang.

 Nếu tay chân bệnh đã lâu, phong lãnh (khí gió và khí lạnh gây bệnh) phát động, thì kế đến nên dùng tán (thuốc bột). Tán đuổi được tà khí. Phong khí và thấp tý (chứng đau nhức, tê bại do khí ẩm làm tắc nghẽn) di chuyển giữa biểu và lý, không ở yên một chỗ, thì nên dùng tán để dẹp đi.

 Kế đến nên dùng hoàn. Thuốc hoàn (thuốc viên) đuổi được phong lãnh, phá được tích tụ (các khối u cục kết lại trong bụng), làm tiêu các chứng có khối cứng, giúp ăn uống ngon miệng, điều hoà vinh vệ (vinh là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch; vệ là khí bảo vệ chạy ngoài mạch, chống tà khí).

 Người biết phối hợp ba cách ấy mà dùng thì có thể gọi là thượng công (thầy thuốc bậc giỏi nhất). Cho nên nói: "Y là ý" (nghề thuốc cốt ở sự suy xét, liệu định linh hoạt). Đại khái, thuốc nuôi dưỡng sinh mệnh phần nhiều là vị quân; thuốc nuôi dưỡng tính khí phần nhiều là vị thần; thuốc chữa bệnh phần nhiều là vị sứ (vị dẫn thuốc đến chỗ bệnh và điều hoà các vị khác). Xét kỹ mà dùng thì trăm lần không sai một.

 Chữa bệnh hàn (lạnh) thì dùng thuốc nhiệt (nóng); chữa bệnh nhiệt thì dùng thuốc hàn. Ăn uống không tiêu thì dùng thuốc gây nôn hoặc thuốc xổ. Bệnh quỷ chú (bệnh lây lan, kéo dài, người xưa cho là do ma quỷ) và cổ độc (bệnh do chất độc từ loài trùng độc người ta nuôi để hại nhau, hoặc do giun sán) thì dùng thuốc trị cổ độc. Ung nhọt, sưng, lở loét, bướu thì dùng thuốc trị lở loét, bướu. Phong thấp (bệnh do gió và ẩm gây đau nhức) thì dùng thuốc trị phong thấp. Mỗi bệnh theo thứ thuốc thích hợp.

 Lôi Công (danh y tương truyền thời Hoàng Đế) nói: "Thuốc có ba phẩm (ba hạng: thượng, trung, hạ), bệnh có ba bậc. Thuốc có vị ngọt, vị đắng, có thứ nhẹ, thứ nặng, không giống nhau. Bệnh có mới, có lâu, hàn ôn (lạnh, ấm) cũng khác nhau.

 Các loại thuốc khoáng vật và đồ ăn uống có tính nặng, nóng, béo ngậy, chua, mặn thì dùng trị phong bệnh (bệnh do gió); với bệnh khác thì không hợp. Các loại thuốc cây cỏ, khoáng vật và đồ ăn uống có tính nhẹ, lạnh, ngọt, đắng, chát thì dùng trị bệnh nhiệt; với bệnh khác thì không hợp. Các loại thuốc và đồ ăn uống có tính nhẹ, nóng, cay, đắng, nhạt thì dùng trị bệnh lạnh; với bệnh khác thì không hợp.

 Ở đây chỉ nêu đại cương, cho thấy sơ lược nguồn gốc. Những điều khác cứ xem triệu chứng bệnh mà biết. Khi gặp việc thì tuỳ nghi xử trí, nhưng phải nắm được chỗ cốt yếu này."

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về cách pha chế thuốc

 Phàm pha chế thang thuốc, cốt phải tinh và chuyên. Phải phân biệt thuốc mới hay cũ, xác định rõ nơi sản xuất, chế biến đúng phép, cân lượng không sai. Dùng đúng chỗ thì bệnh không gì không khỏi.

 Nếu thuốc thật giả lẫn lộn, không đúng loại, lạnh nóng trái nhau; thuốc cây cỏ, khoáng vật không biết vị ngọt, vị cay; bào chích (chế biến thuốc bằng lửa như nướng, vùi tro, sao) làm mất tính chất vốn có; rây lọc thô xấu; liều lượng sai lệch, thì dù mang tiếng chữa bệnh cũng không bao giờ có hiệu quả chắc khỏi. Vì vậy thầy thuốc phải hết sức chú ý, để tâm nhiều lần, không được giao cho người khác chế biến, pha trộn.

 Giao cho người khác thì không những liều lượng nhiều ít không đều, mà còn làm sai ý của bài thuốc gốc. Sau khi giã trộn rồi thì tốt xấu khó mà biết được. Lại còn bị nhiều miệng nếm thử, nhiều mũi ngửi thử, tinh khí của thuốc mất sạch, đem chữa bệnh thì khó mà có hiệu quả. Đó là lỗi của khâu pha chế làm thừa thiếu, không thể trách bài thuốc nông cạn vụng về. Cần phải xét kỹ.

 Lại nữa, các vị thuốc trong bài thuốc cổ phần nhiều tính bằng thù (đơn vị trọng lượng cổ, bằng một phần hai mươi bốn lạng) và lạng; nước dùng thì đều nói bằng thăng (đơn vị đo dung tích cổ). Năm tháng trôi qua đã lâu xa, chép đi chép lại thành sai lệch. Có chỗ lượng thuốc ít mà lượng nước nhiều, có chỗ lượng nước nhiều mà lượng thuốc ít; nặng nhẹ không đều, đồ đong đo hoàn toàn khác nhau. Nếu không phân biệt chỗ tinh, chỗ thô thì làm sao biết nên lấy hay nên bỏ?

 Nay đã thêm bớt cho vừa phép, cân lượng cho đúng mức, gọt bỏ chỗ chênh lệch của bài thuốc cũ cho hợp với cách dùng thời nay. Trong bài thuốc hễ nói "phân" thì hai tiền rưỡi là một phân (tiền là đồng cân, bằng một phần mười lạng). Hễ nói "lạng" thì bốn phân là một lạng. Hễ nói "cân" thì mười sáu lạng là một cân. Hễ nói "đẳng phân" thì chữ "phân" ấy không phải là phân trong cân lạng, mà là các vị thuốc dùng bằng nhau về số cân lạng.

 Phàm nấu thang, nói dùng "một chén lớn nước" thì ước một thăng; "một chén vừa" thì ước năm hợp (hợp bằng một phần mười thăng); "một chén nhỏ" thì ước ba hợp. Cốt làm cho đơn giản, dễ dàng, mong tránh sai lệch, để khi chế biến, sắc nấu, khi gặp bệnh cần cứu gấp thì không còn rườm rà, dễ hiểu rõ.

 Cây cỏ có rễ, thân, cành, lá, vỏ, lõi, hoa, quả. Các loài sâu bọ có lông, cánh, da, vỏ cứng, đầu, chân, đuôi, xương. Có thứ phải đốt, phải bào (vùi vào tro nóng hoặc sao lửa to cho nứt phồng), phải chích (nướng hoặc sao, có khi tẩm mật, rượu...). Dùng sống hay dùng chín đều có quy định, phải làm đúng theo phép. Thuận theo bài thuốc thì được phúc, trái với bài thuốc thì gặp hoạ.

 Có thứ phải lấy thịt bỏ vỏ, có thứ phải lấy vỏ bỏ thịt; có thứ dùng rễ, thân, có thứ dùng hoa, quả. Phải theo bài thuốc mà chọn lựa, chế luyện; việc gì cần bóc thì bóc, cần gọt thì gọt, làm cho thật sạch sẽ, rồi mới cân cho đúng lượng, không được sai lệch.

 Thuốc có tương sinh (vị này giúp vị kia), tương sát (vị này khử độc vị kia). Sức thuốc có mạnh có yếu. Các vị quân, thần dẫn dắt lẫn nhau. Nếu không thông hiểu rộng các sách kinh điển thì không biết vị nào hợp, vị nào kỵ nhau. Có khi thầy thuốc tự ý thêm bớt, không theo đúng liều lượng của bài thuốc, khiến các vị thuốc mạnh yếu lấn át nhau. Vào bụng người rồi thì không chữa được bệnh mà lại đánh lẫn nhau. Thuốc cây cỏ, thuốc khoáng vật tương phản nhau làm người mê loạn, sức hại còn hơn dao kiếm. Nếu điều hoà đúng ý thì dù chưa trừ được bệnh cũng còn làm yên hoà ngũ tạng, bệnh không nặng thêm.

 Phàm nấu thang thuốc thì nên dùng tỉnh hoa thuỷ (nước giếng múc lên đầu tiên lúc sáng sớm), phải thật sạch. Lượng nước nhiều ít không được sai lệch. Thường để văn hoả (lửa nhỏ, liu riu), cho sôi lăn tăn để vị thuốc ra hết. Nấu cho điều hoà, phải hết sức để ý. Thang lợi (thang có tác dụng xổ, làm thông) thì nên còn sống, ít nước mà lấy được nhiều. Thang bổ thì nên thật chín, nhiều nước mà lấy được ít. Dùng vải mới vắt lấy nước.

 Uống thang thà hơi nóng một chút thì dễ tiêu xuống; nếu nguội thì khiến người ta nôn ọe. Bài thuốc nói chia làm hai lần hay ba lần uống là muốn cho sức thuốc nối tiếp nhau. Lại phải xem người khoẻ hay yếu, bệnh nhẹ hay nặng mà tăng giảm, không nhất thiết phải theo đúng hết lời trong bài thuốc.

 Phàm giã, rây thuốc hoàn thì dùng lụa dày mịn để thuốc được nhỏ mịn, trộn với mật thì dễ nhuyễn. Nếu rây thuốc cây cỏ làm tán thì dùng lụa mỏng mịn, khuấy với rượu uống thì không bị vón dính. Thuốc khoáng vật cũng rây bằng lụa mịn, rồi nghiền đi nghiền lại vài trăm lượt, thấy màu sắc và thớ bột đều nhau là tốt.

 Phàm dùng thuốc khoáng vật trong thang hoặc trong rượu thuốc thì đều giã nhỏ, rây cho bằng hạt kê. Cũng có thể dùng rây bằng vải sợi sắn dây cho đều, rồi gói vào bông mới, cho vào thang hoặc rượu cùng nấu.

 Phàm làm thuốc hoàn, thuốc tán thì trước hết thái nhỏ, phơi khô rồi mới giã. Có thứ giã riêng, có thứ giã chung, đều theo lời bài thuốc. Những thuốc có nhiều nhựa ẩm như thiên môn đông, can địa hoàng thì đều thái nhỏ, phơi, giã riêng cho nát hết, lại lấy ra xé nhỏ, phơi khô. Nếu gặp trời mưa dầm thì cũng có thể hơ lửa nhỏ. Khô rồi thì để một lúc, nguội mới giã.

 Phàm thuốc ẩm ướt, khi khô đều hao đi nhiều, nên trước hết phải tăng lượng lên. Phải có được bột rồi mới cân, lấy đó làm chuẩn. Dùng trong thang và rượu thuốc thì không cần làm như thế.

 Phàm ngâm rượu thuốc thì đều phải băm nhỏ, đựng trong túi lụa sống, rồi cho vào rượu, đậy kín. Tuỳ trời lạnh hay nóng mà tính số ngày, thấy rượu đã đậm nồng thì có thể lọc lấy ra, không cần đợi uống đến hết rượu. Bã thuốc có thể phơi khô, giã sơ, lại ngâm mà uống, cũng có thể làm thuốc tán mà uống.

 Phàm nấu thuốc cao, trước hết ngâm thuốc trong rượu hoặc giấm cho ngập thấm đều, không cần nhiều nước, đậy kín đừng để hở hơi, từ sáng nay đến sáng mai; cũng có khi chỉ ngâm một đêm. Rồi đun lửa nhỏ, nhấc lên đặt xuống ba lần để bớt sức nóng, cho vị thuốc ra được. Đặt lên bếp cho sôi đều khắp, rồi nhấc xuống, đợi hết sôi một hồi lâu mới thôi. Thà để hơi sống một chút. Trong thuốc có giới bạch (củ kiệu) thì lấy hai đầu củ hơi vàng sém làm mức. Có bạch chỉ, phụ tử thì cũng nấu cho hơi ngả màu vàng.

 Mỡ lợn đều không được để dính nước; mỡ tháng chạp càng tốt. Vắt cao thì dùng vải mới mà vắt. Nếu là loại cao uống được thì bã cao cũng có thể nấu với rượu mà uống.

 Loại cao dùng để xoa thì bã cao nên đắp lên chỗ bệnh, vì muốn tận dụng hết sức thuốc. Trong cao có dùng các thứ như hùng hoàng, chu sa, xạ hương, nhũ hương, diên đơn thì đều nghiền riêng như bột, đợi nấu cao xong mới cho vào, lấy vật khuấy nhanh cho đến khi đông cứng, đừng để lắng đọng ở đáy không đều. Có thuỷ ngân, hồ phấn (phấn chì trắng) thì nghiền trong cao cho thật mịn.

 Phàm chế luyện các thuốc hoàn, thuốc tán thần tiên kéo dài tuổi thọ, đều phải dọn sạch phòng trước, đốt hương, quét tước, rảy nước, không được nói năng bậy bạ. Nên để trẻ nhỏ giã thuốc, cốt cho nhỏ mịn, nhuyễn kỹ; số lần chày giã có thể đến nghìn vạn lượt, càng nhiều càng tốt. Không được để đàn bà, trẻ con, người đang để tang, sản phụ, người có bệnh nan y lâu năm, người không đủ sáu căn (người khuyết tật về mắt, tai, mũi, lưỡi, thân thể hoặc trí óc), cùng sáu loài gia súc nhìn thấy; nếu không thì thuốc đều không hiệu nghiệm. Còn các thang thuốc nhỏ dùng để cứu gấp thì không theo lệ này.

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về cách uống thuốc

 Thuốc có quân, thần, tá, sứ (tá là vị giúp vị quân, hoặc chế bớt độc tính, hoặc trị triệu chứng phụ). Người có khoẻ, có yếu, có hư, có thực. Cách uống thuốc nặng nhẹ không giống nhau; già trẻ khác đường, khoẻ yếu khác cách. Có người nên bổ, có người nên tả; có lúc dùng thang được, có lúc dùng hoàn được. Thêm bớt đúng mức, thuốc hợp với bệnh thì ắt khỏi.

 Nếu bệnh ở từ ngực và hoành cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng) trở lên thì ăn trước rồi mới uống thuốc. Bệnh ở từ tim bụng trở xuống thì uống thuốc trước rồi mới ăn. Bệnh ở tay chân, huyết mạch thì nên uống lúc bụng đói, vào buổi sáng. Bệnh ở xương tuỷ thì nên uống lúc no, vào ban đêm.

 Phàm sức thuốc và hơi đồ ăn không nên gặp nhau. Hơi đồ ăn tiêu rồi mới uống thuốc, hơi thuốc tan rồi mới ăn. Điều chỉnh như thế thì ngũ tạng được yên hoà. Không chỉ tính thuốc có nhiều cách, mà việc liệu sớm muộn cho thích hợp cũng phải điều chỉnh. Nay nói ăn trước, ăn sau chính là ý ấy.

 Phàm uống thang nên uống hơi nóng thì dễ tiêu xuống. Nếu nguội thì nôn mửa, không xuống. Nếu quá nóng thì làm hại cổ họng. Cốt phải để ý. Thang thuốc phải gạn cho trong; nếu đục thì khiến người ta bứt rứt trong lòng không khỏi.

 Giữa hai lần uống cách nhau chừng thời gian đi bộ mười dặm thì uống lần nữa. Nếu quá gấp thì thang trước chưa tiêu, thang sau đã xông tới, ắt sẽ nôn ọe. Lại phải hỏi người bệnh thuốc trong bụng đã tiêu tan chưa rồi mới uống tiếp.

 Phàm uống thuốc hoàn có tác dụng bổ thì viên đều bằng hạt ngô đồng. Bắt đầu từ hai mươi viên, mỗi lần uống tăng dần, tối đa đến bốn mươi viên; quá nhiều cũng hại người. Nói "một ngày uống hai lần" là muốn uống kéo dài nhiều ngày không gián đoạn, để sức thuốc dần dần tích lại, hun thấm ngũ tạng; càng lâu càng tốt. Không nên uống dồn một lần là hay. Uống suông thuốc quý mà được lợi rất ít.

 Phàm uống rượu thuốc ngâm thì muốn hơi rượu nối tiếp nhau, không được để đứt quãng; đứt quãng thì không được sức thuốc. Uống nhiều ít đều tuỳ tửu lượng, lấy chỗ thấy có hiệu quả làm mức. Không được uống say mèm đến nôn mửa, rất hại người.

 Phàm uống thuốc độc để chữa bệnh, lúc đầu dùng lượng nhỏ như hạt kê; bệnh hết thì thôi. Không hết thì gấp đôi; vẫn không hết thì gấp mười; lấy chỗ bệnh hết làm mức. Nay trong thuốc chỉ dùng riêng một hai vị có độc, như ba đậu, cam toại, thì không được uống hết cả liều.

 Như Kinh (Thần Nông bản thảo kinh, sách thuốc cổ nhất) nói: một vị có một độc thì uống một viên bằng hạt vừng nhỏ; hai vị có một độc thì uống hai viên bằng hạt gai lớn; ba vị có một độc thì uống ba viên bằng hạt đậu Hồ; bốn vị có một độc thì uống bốn viên bằng hạt đậu nhỏ; năm vị có một độc thì uống năm viên bằng hạt đậu nành; sáu vị có một độc thì uống sáu viên bằng hạt ngô đồng. Lấy số vị mà định số viên. Nhưng trong các thuốc độc lại có thứ độc nặng, thứ độc nhẹ; như lang độc, câu vẫn (lá ngón) há lại giống như phụ tử, nguyên hoa sao! Những loại như thế đều phải cân nhắc mà dùng.

 Phàm uống thang thuốc rồi thì cháo, cơm, thịt, rau đều phải nấu thật chín. Thật chín thì dễ tiêu, hợp với thuốc. Nếu sống thì khó tiêu, lại làm giảm sức thuốc. Vẫn nên ăn ít rau thì tốt cho thuốc. Cũng nên ăn ít muối, giấm thì tốt. Cũng không được lo nghĩ, gắng sức, hoặc vui giận quá độ.

 Vì thế chữa bệnh thì sức thuốc là đứng đầu; nhưng nếu chữa bằng ăn uống, nghỉ ngơi tĩnh dưỡng đúng cách thì công hiệu được quá nửa so với thuốc. Cho nên người bệnh cốt phải nghỉ ngơi tĩnh dưỡng. Giữ gìn, nuôi dưỡng đến cùng thì có thể sống lâu, há chỉ khỏi bệnh mà thôi đâu.

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về cách dùng thuốc

 Đạo giúp đời không gì lớn bằng nghề thuốc; công trừ bệnh không gì trước thuốc. Người sống giữa ngũ hành (năm yếu tố cấu thành vạn vật: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ) và tứ khí (khí hậu bốn mùa). Bệnh sinh ra từ nắng nóng, ẩm thấp, gió, lạnh. Thuốc chia làm ba phẩm và có thất tình (bảy quan hệ khi phối hợp các vị thuốc: dùng một mình, giúp nhau, dẫn nhau, sợ nhau, ghét nhau, khử nhau, chống nhau). Tính thuốc có ấm, bình (không nóng không lạnh), lạnh, nóng. Phàm khi dùng thì không được sai khác.

 Nếu muốn lập phương thì phải có căn cứ; chữa hợp lý thì bệnh không gì không khỏi. Nếu tự mình không rõ thuốc mới hay cũ, không phân biệt thật giả, dùng lệch lạc, dùng sơ sài; gọi thuốc bằng tên khác, tìm những thứ lạ lùng; chưa hiểu tính chất thuốc mà nói bừa công dụng; cứ làm theo ý riêng, thì thật là khinh suất.

 Vì thế mới có câu: "Thầy thuốc không đủ ba đời thì đừng uống thuốc của họ". Lời ấy quả là có lý, há chẳng nên suy nghĩ sâu xa sao!

 Lại không được dùng những thứ vùng mình không có, giá đắt khó mua, như châu ngọc, của báu, những thứ hiếm khi nghe tới. Người giàu sang cũng không có chỗ tìm, còn người nghèo hèn thì ít của không với tới được. Hoặc đi tìm thuốc ở phương xa, hoặc khư khư giữ bài thuốc cổ, không biết biến thông, chậm trễ trong việc phân biện; bệnh đã sâu rồi thì thuốc còn chữa sao được!

 Bởi vậy thầy thuốc phải bỏ chỗ dở, theo chỗ hay; bỏ phức tạp, theo giản dị; co duỗi tự chủ, thêm bớt tuỳ thời cơ; cân nhắc cho thích hợp, thêm bớt thoả đáng; xét bệnh nặng nhẹ, dùng thuốc tinh vi. Như thế mới có thể gọi là thượng công.

 Phàm thuốc có quân, thần, tá, sứ để dẫn dắt, kiềm chế và hoà hợp nhau. Nên dùng một quân, hai thần, ba tá, năm sứ; cũng có thể dùng một quân, ba thần, chín tá sứ.

 Lại có phép phối hợp âm dương. (Bọn Chưởng Vũ Tích — các nhà hiệu đính sách thuốc đời Tống — xét lời chú của Thục bản thảo (sách thuốc soạn ở nước Thục thời Ngũ Đại) rằng: "Phàm muôn vật trong trời đất đều có âm dương, lớn nhỏ đều có màu sắc, chủng loại. Tìm hiểu lẽ của nó thì đều có phép tượng (hình mẫu tương ứng). Cho nên loài có lông, có cánh đều sinh ra từ dương mà thuộc về âm; loài có vảy, có mai đều sinh ra từ âm mà thuộc về dương. Vì vậy không thanh theo tượng Mộc nên màu xanh mà chủ về gan; đan sa theo tượng Hoả nên màu đỏ mà chủ về tim; vân mẫu theo tượng Kim nên màu trắng mà chủ về phổi; thư hoàng theo tượng Thổ nên màu vàng mà chủ về lách; từ thạch theo tượng Thuỷ nên màu đen mà chủ về thận. Các thứ khác đều theo đó mà suy ra thì biết được.")

 Lại có quan hệ mẹ con, anh em. (Bọn Chưởng Vũ Tích xét lời chú của Thục bản thảo rằng: "Như vỏ cây du là mẹ, hậu phác là con, chính là loại đó.") Lại có rễ, thân, hoa, quả; có cây cỏ, xương thịt. Lại có thứ dùng một mình, có thứ cần nhau, xem dùng làm sứ để hoà hợp (?).

 Lại có năm vị chua, mặn, ngọt, đắng, cay; lại có bốn khí lạnh, nóng, ấm, mát; lại có thứ có độc, thứ không độc; thứ phơi trong râm, thứ phơi nắng; thời tiết, tháng hái, dùng sống hay chín; đất sản xuất, thật hay giả, mới hay cũ. Mỗi thứ đều có phép riêng.

 Phàm tháng hái thuốc nói đến đều lấy tháng Dần làm tháng đầu năm, tức là theo lịch ghi chép từ niên hiệu Thái Sơ đời Hán về sau. Các thuốc dùng rễ phần nhiều hái vào tháng hai và tháng tám. Vì đầu xuân nhựa sống bắt đầu nảy mầm, chưa lên cành lá, sức thuốc đậm đặc; đến mùa thu cành lá khô héo, nhựa sống chảy dồn xuống dưới. Nay lấy thực tế mà nghiệm thì mùa xuân thà hái sớm, mùa thu thà hái muộn. Hoa, quả, thân, lá thì tuỳ lúc chín mà hái. Năm tháng cũng có năm sớm, năm muộn, không cần theo hết lời trong sách gốc.

 Phàm sách bản thảo nói "âm can" (phơi trong râm cho khô), có người giải là phơi khô ở chỗ "âm trung" của lục giáp (cách tính ngày giờ theo Can Chi: chia sáu mươi ngày thành sáu tuần, mỗi tuần mười ngày bắt đầu bằng một ngày Giáp; "âm trung" là vị trí âm trong tuần). Lại theo phép Độn giáp (một thuật xem ngày giờ, phương hướng), "âm trung" của tuần Giáp Tý ở ngày Quý Dậu, nên đặt thuốc ở phương Dậu (hướng tây). Thật ra không cần như thế; chỉ là không để phơi ra nắng, mà phơi khô ở chỗ bóng râm thôi; vì vậy cũng có chỗ nói phơi nắng cho khô.

 (Nay xét: trong Bản thảo, thuốc hái về phơi trong râm phần nhiều bị hỏng. Như lộc nhung, Kinh nói phơi trong râm, nhưng làm vậy thì đều thối rữa hư hỏng; nay sấy lửa cho khô thì dễ làm mà lại tốt. Rễ và mầm cây cỏ đều dễ hỏng: thứ hái trước tháng chín thì nên phơi nắng; thứ hái sau tháng mười thì phơi trong râm mới tốt.) Nếu may mà dùng được thì càng nên… (?) (câu gốc bị đứt).

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về sự sợ, ghét, chống nhau của thuốc ba phẩm

 Xét tính của muôn vật, đều có chỗ xa nhau, chỗ hợp nhau. Hổ gầm thì gió nổi, rồng ngâm thì mây kéo; đá nam châm hút kim, hổ phách hút hạt cải; sơn sống gặp cua thì tan, gai gặp sơn thì trào lên; quế gặp hành thì mềm, cây gặp quế thì khô; muối Nhung (muối mỏ vùng tây bắc) làm trứng chồng lên nhau được (?), mật rái cá chia được rượu trong chén (?). Khí của chúng có sự cảm ứng với nhau, phần nhiều như thế, lẽ của nó không thể nghĩ mà biết được.

 Còn các vị thuốc thì càng có lợi hại lẫn nhau. Thánh nhân đời trước đã nói rõ, sao có thể không xét kỹ mà tránh? Người đời nay làm phương thuốc phần nhiều bỏ sót, sơ lược. Nếu bài thuốc cũ đã có các vị kỵ nhau thì với bệnh ấy cũng nên sửa bỏ. Giả sử hai vị ngang nhau thì xét nặng nhẹ mà chọn bỏ đi một vị.

 Như bài "Thương hàn xích tán" (thuốc bột đỏ trị bệnh thương hàn), tôi thường không dùng lê lô; bài "Đoạn hạ hoàng liên hoàn" (viên hoàng liên cầm tiêu chảy), tôi cũng bỏ can khương; mà dùng thì không lần nào không hiệu nghiệm. Cớ sao lại cứ bắt những vị ghét nhau phải làm việc chung?

 Tương phản thì hại hơn tương ố. Tương ố là: kia tuy ghét ta, nhưng ta không có lòng giận; như ngưu hoàng ghét long cốt, mà long cốt gặp ngưu hoàng lại càng tốt, vì có sự chế ngự nhau. Tương phản thì hai bên thù nhau, quyết không nên phối hợp. Nay thợ vẽ để thư hoàng và hồ phấn gần nhau thì tự nó sẽ xỉn đi, bột phấn gặp thư hoàng thì đen, thư hoàng gặp phấn cũng đổi màu; đó là chứng cứ của tương phản.

 Lý lẽ của thuốc đã mờ tối nên thuốc không hiệu nghiệm, người ta phần nhiều coi thường. Nay khi theo bài thuốc mà chữa, e rằng vội vàng khó tra cứu sách Bản thảo, nên chép riêng các điều ấy ra đây để xem lướt qua là dễ biết, dễ kiểm.

 Trong Bản kinh có chỗ chỉ nói "thù du", "môn đông", không phân biệt được sơn thù du hay ngô thù du, thiên môn đông hay mạch môn đông; đều nên ghi riêng từng điều. Lại có chỗ rối, sai, như hải cáp với giáp (?) mà sự sợ, ghét lại giống hệt nhau. Lại có chỗ nói các loại chi (nấm linh chi) dùng thự dự (củ mài) làm sứ, mà thự dự lại dùng tử chi làm sứ; tính ra không lẽ nào như thế, không biết điều nào đúng, điều nào sai, nên cũng chép cả lại, sẽ nghiệm thêm rộng ra để sửa cho đúng.

 Lại nữa, trong Thần Nông bản kinh, quan hệ tương sử mỗi vị chỉ có một thứ; đem sách Dược đối (một sách cổ về sự phối hợp thuốc) đối chiếu thì có hai, ba thứ, về việc dùng cũng không có gì trở ngại.

 Còn những chỗ nói hai vị hợp nhau, cùng chữa một bệnh, vì không phải điều cấm cần tránh nên không chép ra nữa.

 Thượng dược (thuốc hạng trên) một trăm hai mươi vị là quân, chủ về nuôi dưỡng sinh mệnh, ứng với trời. Không độc, uống nhiều, uống lâu không hại người, dành cho người muốn thân thể nhẹ nhàng, thêm khí lực, không già, sống lâu. Tính của thuốc thượng phẩm cũng đều trừ được bệnh, nhưng thế thuốc rất ôn hoà, đậm đà, không cho hiệu quả nhanh chóng. Tuy vậy năm tháng thường uống thì ắt được lợi lớn.

 Bệnh đã khỏi mà mệnh cũng được kéo dài. Đạo trời nhân từ, nuôi dưỡng muôn vật, nên nói ứng với trời. Một trăm hai mươi vị là ứng với các tháng Dần, Mão, Thìn, Tỵ (tháng giêng đến tháng tư âm lịch), theo hình mẫu lúc muôn vật sinh sôi tươi tốt.

 Trung dược (thuốc hạng giữa) một trăm hai mươi vị là thần, chủ về nuôi dưỡng tính khí, ứng với người. Có thứ không độc, có thứ có độc, phải cân nhắc cho thích hợp. Dành cho người muốn chặn bệnh, bồi bổ chỗ hư nhược. Tính của thuốc trung phẩm: phần nói về chữa bệnh dần sâu hơn, phần nói về làm nhẹ mình thì mỏng hơn. Với người uống, trừ bệnh thì nhanh, kéo dài tuổi thọ thì chậm. Người có tính tình nên nói ứng với người. Một trăm hai mươi vị là ứng với các tháng Ngọ, Mùi, Thân, Dậu (tháng năm đến tháng tám âm lịch), theo hình mẫu lúc muôn vật chín muồi.

 Hạ dược (thuốc hạng dưới) một trăm hai mươi lăm vị là tá, sứ, chủ về chữa bệnh, ứng với đất. Phần nhiều có độc, không được uống lâu. Dành cho người muốn trừ tà khí gây nóng lạnh, phá tích tụ, chữa khỏi bệnh. Tính của thuốc hạ phẩm chuyên về công phá, khí độc mạnh làm tổn hại sự trung hoà trong người, không được uống thường xuyên, bệnh khỏi thì thôi ngay. Thể của đất là thu lại, giết đi, nên nói ứng với đất.

 Một trăm hai mươi lăm vị là ứng với các tháng Tuất, Hợi, Tý, Sửu (tháng chín đến tháng chạp âm lịch), theo hình mẫu lúc muôn vật khô héo; lại cộng thêm số dư của tháng nhuận. Thần Nông bản kinh gộp ba phẩm có ba trăm sáu mươi lăm vị, theo hình mẫu ba trăm sáu mươi lăm độ (độ là đơn vị chia vòng trời; mặt trời đi mỗi ngày một độ). Một độ ứng với một ngày, thành ra một năm. Nay nêu đại cương để làm rõ số phẩm loại của thuốc. Còn những vị thuốc do các danh y từng dùng, được thêm vào sách Bản thảo từ đời Đường, thì không thuộc lệ này.

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về những thức ăn phải kiêng khi uống thuốc

 Thuốc có truật thì không ăn đào, mận, thịt chim sẻ, rau mùi, tỏi, cá trắm đen, v.v.

 Có lê lô thì không ăn thịt cáo (?) (thịt chồn, mèo rừng).

 Có ba đậu thì không ăn canh măng lau và thịt lợn rừng.

 Có hoàng liên, cát cánh thì không ăn thịt lợn.

 Có bán hạ, xương bồ thì không ăn kẹo mạch nha và thịt dê.

 Có địa hoàng thì không ăn vô di.

 Có tế tân thì không ăn rau sống.

 Có thiên môn đông thì không ăn cá chép.

 Có cam thảo thì không ăn cải trắng và rong biển.

 Có mẫu đơn thì không ăn rau mùi sống.

 Có thương lục thì không ăn thịt chó.

 Có thường sơn thì không ăn hành sống, rau sống.

 Có không thanh, chu sa thì không ăn đồ có máu sống.

 Có phục linh thì không ăn đồ chua có giấm.

 Có miết giáp (mai ba ba) thì không ăn rau dền.

 Khi uống thuốc, không được ăn nhiều rau mùi sống, tỏi lẫn rau sống. Lại không được ăn các thứ trơn nhớt, hoa quả. Lại không được ăn nhiều thịt lợn béo, thịt chó, canh béo ngậy dầu mỡ, gỏi cá, đồ tanh hôi.

 Khi uống thuốc, nói chung đều kiêng nhìn thấy xác chết, sản phụ và đồ dơ bẩn.

 Phụ lục: Chỉ nam tổng luận — Quyển thượng

 Bàn về lệ bào chế các loại thuốc ba phẩm

 Bộ Ngọc thạch (thuốc từ đá, khoáng vật). Đan sa, hùng hoàng, thư hoàng — cách dùng: trước hết đập vụn, nghiền nhỏ rồi thuỷ phi (nghiền trong nước, khuấy lên, gạn lấy phần bột mịn lơ lửng, để lắng, bỏ phần thô). Lót giấy vào bát tro cho thấm khô, rồi mới cho vào thuốc. Nếu có cách luyện khác thì theo từng bài thuốc.

 Thạch chung nhũ (nhũ đá trong hang) — cách dùng: trước hết nấu theo phép, đợi đủ số ngày, cho vào nước nghiền mịn cho đến khi không còn sạn mới dùng làm thuốc uống.

 Bạch phàn (phèn chua) — cách dùng: lấy loại trong sáng, trước hết cho vào nồi sắt có quai hoặc đặt trên lưỡi dao, nung (?) trên lửa, rồi mới nghiền nhỏ cho vào thuốc. Nếu dùng sống thì…

 …theo từng bài thuốc.

 Xích thạch chi, bạch thạch chi — cách dùng: phải nung trong lửa than đến đỏ rực, lấy ra để nguội, nghiền nhỏ, thuỷ phi rồi mới cho vào thuốc. Nếu gấp thì nghiền thật mịn, không thuỷ phi cũng được.

 Lưu hoàng (lưu huỳnh) — cách dùng: trước hết nghiền nhỏ, thuỷ phi rồi mới cho vào thuốc. Nếu luyện (?) cách khác thì theo từng bài thuốc.

 Dương khởi thạch — cách dùng: trước hết nung trong lửa than đến đỏ rực, tôi vào rượu ngon (nung đỏ rồi nhúng ngay vào chất lỏng) bảy lần. Nếu chỉ nấu với rượu ngon nửa ngày cũng được. Đều nghiền nhỏ, thuỷ phi rồi mới cho vào thuốc.

 Từ thạch (đá nam châm) — cách dùng: trước hết nung trong lửa than đến đỏ rực, tôi vào giấm thật chua chín lần, giã vụn, rây qua, nghiền mịn, thuỷ phi rồi mới cho vào thuốc. Nếu cho vào thang thì giã bằng chày, đãi nước bỏ nước đỏ rồi dùng.

 Hắc diên (chì đen) — cách dùng: trước hết nấu chảy trong nồi sắt bằng lửa than, lấy ra đổ lên ngói mới, lọc bỏ cặn bã. Làm như thế một hai lần, lấy chì sạch cân dùng. Nếu kết thành hạt sa (?) thì theo từng bài thuốc mà luyện.

 Hoàng đơn (bột chì đỏ vàng) — cách dùng: trước hết sao cho đổi màu, nghiền thật mịn, rây lại rồi mới cho vào thuốc.

 Tiêu thạch (diêm tiêu) — cách dùng: trước hết nghiền thật mịn, đựng trong bình sứ nhỏ, nung (?) trong lửa than cho đỏ rực rồi mới cho vào thuốc. Nếu gấp thì chỉ cần sao qua, nghiền nhỏ dùng cũng được.

 Muối ăn — cách dùng: trước hết phải sao qua, nghiền nhỏ rồi mới cho vào thuốc.

 Vôi — cách dùng: loại tự rã thành bột ngoài không khí là tốt. Trước hết ngâm giấm một đêm, vớt ra đợi khô, nung (?) trên lửa cho hết mùi tanh hôi, đợi nguội, nghiền nhỏ rồi mới cho vào thuốc. Nếu luyện (?) cách khác thì theo từng bài thuốc.

 Phục long can tức là đất trong lòng bếp, chỗ ngay dưới đáy nồi. Cách dùng: trước hết đốt lửa cho đỏ, nghiền nhỏ, thuỷ phi rồi mới cho vào thuốc. Nếu dùng gấp thì chỉ cần đốt qua, nghiền dùng cũng được.

 Bách thảo sương (muội nhọ nồi ở bếp đun cỏ) — loại ở thôn quê là tốt. Cách dùng: phải nghiền thật mịn, rây lại rồi mới cho vào thuốc.

 Hoạt thạch — cách dùng: trước hết lấy dao cạo ra, nấu chung với mẫu đơn bì một ngày một đêm (một nhất phục thời, tức mười hai canh giờ), lấy ra nghiền với nước sông chảy về hướng đông rồi thuỷ phi, phơi nắng cho khô rồi mới cho vào thuốc. Nếu dùng gấp thì chỉ nghiền nhỏ cũng được.

 Vũ dư lương, tử thạch anh, thạch cao, hàn thuỷ thạch, đại giả thạch, thạch yến, v.v. — cách dùng: đều nung (?) trên lửa, tôi giấm bảy lần, giã nghiền, thuỷ phi cho thật mịn rồi mới cho vào thuốc.

 Thái âm huyền tinh thạch — cách dùng: giã vụn, nghiền mịn, thuỷ phi, phơi khô rồi mới cho vào thuốc.

 Bạch ác tức là bạch thiện thổ (đất sét trắng). Cách dùng: mỗi lần chế một lạng thì dùng một phân muối, bỏ vào một đấu nước, nấu trong đồ đồng mười mấy dạo sôi, rồi dùng nước đã sôi ấy mà thuỷ phi, sau đó mới cho vào thuốc, để tránh làm ruột người bị kết, khô rít.

 Tự nhiên đồng — cách dùng: đốt lửa cho đỏ rực, tôi giấm chín lần, nghiền nhỏ, rây qua mà dùng.

 Hoa nhị thạch — cách dùng: phải nung (?) qua bằng lửa to; nếu gấp thì không nung cũng được.

 Bộ Thảo (thuốc từ cây cỏ). Xương bồ — loại mọc trên đá, đốt dày là tốt. Cách dùng: phải băm nhỏ, sao sơ mà dùng, hoặc chỉ sấy khô (hơ trên lửa nhỏ cho khô) cũng được.

 Cúc hoa (hoa cúc) — cách dùng: phải bỏ cành, cuống, sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Nhân sâm — cách dùng: trước hết bỏ lô đầu (phần cổ rễ, chỗ thân nối với rễ), băm, sấy khô, cân rồi mới cho vào thuốc. Không bỏ lô đầu thì làm người ta nôn, phải thận trọng.

 Thiên môn đông, mạch môn đông — cách dùng: trước hết dùng nước nóng làm cho hơi mềm, rút bỏ lõi, sấy khô, cân mà dùng.

 Cam thảo — dùng loại to. Cách dùng: trước hết chẻ ra, nướng sơ trên lửa cho có màu vàng đỏ rồi mới cho vào thuốc. Nếu là phần đuôi nhỏ (?) thì chỉ cần sao (?) cũng được; hoặc dùng sống, cũng theo từng bài thuốc.

 Thục can địa hoàng (địa hoàng đã chế chín) — cách dùng: phải rửa sạch, ngâm rượu một ngày một đêm, vớt ra, đồ hai ba lượt, sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Nếu dùng gấp thì chỉ cần rảy rượu rồi đồ qua mà dùng; không đồ cũng được, nhưng không bằng ngâm rượu rồi đồ thì tốt hơn. Địa hoàng phơi khô sống thì chỉ dùng sống, không ngâm rượu.

 Thương truật — cách dùng: trước hết ngâm nước vo gạo: mùa xuân năm ngày, mùa hạ ba ngày, mùa thu bảy ngày, mùa đông mười ngày; mỗi ngày thay nước. Đủ ngày thì cạo bỏ vỏ, sấy khô rồi mới cho vào thuốc. Nếu gấp thì không ngâm cũng được, chỉ hơi táo (khô nóng) mà thôi.

 Thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng) — cách dùng: trước hết rửa nước, gạn bỏ cát đất, rồi ngâm rượu ngon một ngày một đêm, vớt ra, đồ chín, nhân lúc nóng giã thành bột thô, sấy khô, sau đó cho vào giã chung với thuốc. Phần giã chưa nát hết thì lại ngâm rượu ba đến năm ngày mới lấy ra, phơi hơi khô rồi giã, trong chốc lát là nát hết; lúc nóng thì dễ vỡ.

 Xuyên ngưu tất — cách dùng: trước hết rửa, bỏ lô đầu, băm nhỏ, ngâm rượu một ngày một đêm, sấy khô rồi mới dùng. Nếu gấp thì ngâm rượu, đồ qua mà dùng; không đồ cũng được.

 Sài hồ, tiền hồ, v.v. — cách dùng: trước hết bỏ lô đầu, rửa, băm, sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Bạch truật, độc hoạt, khương hoạt, v.v. — cách dùng: phải băm, sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Xa tiền tử (hạt mã đề) — cách dùng: phải sao sơ cho khô rồi mới cho vào thuốc. Chỉ sấy khô cũng được.

 Mộc hương — cách dùng: không được hơ lửa, phải băm nhỏ, phơi nắng cho khô mà dùng. Nếu tán bột mịn thì thái mỏng, sấy khô trên lửa nhỏ mà dùng cũng không sao, nhưng không bằng phơi nắng cho khô là hay nhất.

 Sơn dược (củ mài), xuyên khung, v.v. — cách dùng: phải băm nhỏ, sấy khô mà dùng.

 Ý dĩ nhân (hạt bo bo) — cách dùng: phải sao khô chung với gạo nếp mà dùng.

 Viễn chí — cách dùng: trước hết phải bỏ lõi, sấy khô rồi mới cho vào thuốc. Nếu không bỏ lõi thì làm người ta bứt rứt. Nếu ngâm thêm nước cam thảo một đêm, vớt ra, sấy khô mà dùng thì càng hay.

 Thảo long đởm — cách dùng: trước hết bỏ lô đầu, băm nhỏ, ngâm nước cam thảo một đêm, vớt ra, phơi nắng cho khô mà dùng. Nếu gấp thì không ngâm cũng được.

 Trạch tả — cách dùng: ngâm rượu một đêm, vớt ra, sấy khô mà dùng. Không ngâm cũng được; nếu có cách bào chế khác thì theo từng bài thuốc.

 Thạch hộc — cách dùng: trước hết rửa sạch rễ và đất, ngâm rượu một đêm, vớt ra, đồ qua, phơi nắng cho khô rồi mới cho vào thuốc. Nếu dùng gấp thì không đồ cũng được. Nếu có cách bào chế khác thì theo từng bài thuốc.

 Ba kích thiên — cách dùng: trước hết bỏ lõi, ngâm rượu một ngày một đêm, băm, sấy khô mà dùng. Nếu dùng gấp thì không ngâm cũng được.

 Hoàng liên — cách dùng: trước hết bỏ sạch rễ con, băm nhỏ, trộn mật ong, sao khô trên lửa nhỏ rồi mới cho vào thuốc.

 Tật lê tử (quả cây gai ma vương) — cách dùng: phải nhặt chọn sạch, đồ một ngày một đêm, phơi khô, cho vào cối gỗ giã cho hết gai, trộn rượu, đồ lại, lấy ra phơi nắng cho khô mà dùng.

 Hoàng kỳ (?) — cách dùng: trước hết phải bẻ đôi, phết mật, nướng cho hơi đỏ, rồi thái mỏng (?), sấy khô, cân rồi mới cho vào thuốc.

 Nhục thung dung — cách dùng: trước hết phải rửa bằng nước ấm, cạo bỏ lớp vỏ vảy thô bên ngoài, thái nhỏ, ngâm rượu một ngày một đêm, vớt ra, sấy khô mà dùng.

 Nếu cần dùng gấp thì ngâm rượu, nấu qua, nghiền nhuyễn như cao, hoặc sấy khô mà dùng cũng được.

 Phòng phong — cách dùng: trước hết phải bỏ lô đầu và những rễ chẻ đôi ở đầu, chẻ đôi ở đuôi; rửa, băm, sấy khô rồi mới cho vào thuốc. Loại chẻ đầu làm người ta phát cuồng, loại chẻ đuôi làm phát lại bệnh cũ lâu năm, rất nên thận trọng.

 Bồ hoàng tức là phấn hoa vàng của cây bồ (cỏ nến), phải nhận cho kỹ, đừng dùng nhầm phấn hoa thông. Cách dùng: phải lót ba lớp giấy sấy cho vàng, đồ nửa ngày rồi lại sấy cho khô, dùng thì hay. Phá huyết (làm tan máu ứ), tiêu sưng thì dùng sống; bổ huyết, cầm máu thì sao lên mà dùng.

 Tục đoạn — cách dùng: trước hết băm nhỏ, ngâm rượu một ngày một đêm, vớt ra, sấy khô rồi mới cho vào thuốc. Nếu dùng gấp thì không ngâm cũng được.

 Tế tân — cách dùng: trước hết bỏ đất và mầm, sấy khô rồi mới cho vào thuốc. Ngũ vị tử — cách dùng: trước hết phải nhặt sạch, bỏ cành cuống rồi mới dùng. Nếu cho vào thang thì đập dập mà dùng.

 Xà sàng tử — cách dùng: trước hết phải sao sơ trên lửa nhỏ rồi mới cho vào thuốc.

 Sơn nhân trần — cách dùng: trước hết phải bỏ rễ và đất, băm nhỏ, sấy khô rồi mới cho vào thuốc; không được để phạm lửa (không để lửa táp vào).

 Vương bất lưu hành — cách dùng: phải đồ cả cây một ngày một đêm, rồi ngâm nước tương thuỷ (nước gạo nấu để lên men chua) một đêm, sáng ra vớt lên sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Can khương (gừng khô) — cách dùng: trước hết phải bào (vùi tro nóng, nướng) cho nứt rồi mới cho vào thuốc.

 Khổ sâm — cách dùng: không kể nhiều ít, trước hết phải ngâm nước vo gạo nếp đặc một đêm, vớt ra, đồ một ngày một đêm, rồi thái nhỏ, sấy khô mà dùng là hay.

 Đương quy — cách dùng: trước hết phải bỏ bụi bẩn, cùng lô đầu, đầu nhọn và chỗ cứng chừng một phân, ngâm rượu một đêm, vớt ra, sấy khô rồi mới dùng, hoặc sao sơ mà dùng, theo từng bài thuốc. Nếu muốn bổ huyết thì dùng đoạn đầu; nếu muốn giảm đau, phá huyết thì dùng phần đuôi. Nếu dùng lẫn cả một lúc thì chẳng thà không dùng, uống không có hiệu quả.

 Ma hoàng — cách dùng: trước hết bỏ rễ, bỏ đốt, cắt khúc dài một tấc cho thông thớ, nấu riêng mười mấy dạo sôi, hớt bỏ bọt, rồi lấy ra băm nhỏ, sấy khô mà dùng. Không bỏ hết thì làm người ta bứt rứt. Nếu dùng gấp thì chỉ bỏ rễ, đốt cũng được.

 Mộc thông — cách dùng: trước hết phải băm bỏ đốt rồi mới cho vào thuốc.

 Thược dược — cách dùng: phải băm nhỏ, sấy khô rồi mới có thể cho vào thuốc.

 Cù mạch — cách dùng: chỉ dùng phần nhị và vỏ hoa, không dùng thân lá. Nếu dùng lẫn cả một lúc thì làm người ta nghẹn khí và tiểu tiện không cầm được.

 Tiên linh tỳ (dâm dương hoắc) — cách dùng: trộn mỡ dê sao qua, đến khi mỡ dê thấm hết là được. Mỗi lần chế một cân thì dùng bốn lạng mỡ dê.

 Hoàng cầm — cách dùng: trước hết phải băm nhỏ, sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Cẩu tích — cách dùng: trước hết dùng lửa to đốt sém cho sạch lông, ngâm rượu một đêm, đồ qua, sấy khô mà dùng. Nếu gấp thì không ngâm rượu cũng được.

 Tử uyển — cách dùng: trước hết phải rửa sạch đất, sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Thạch vi — cách dùng: trước hết lấy vải thô lau sạch lông vàng, trộn mỡ dê sao khô rồi mới cho vào thuốc. Nếu gấp thì nướng sơ qua mà dùng cũng được.

 Tỳ giải (?) — cách dùng: trước hết phải rửa sạch, ngâm rượu một ngày một đêm, sấy khô mà dùng là hay. Nếu gấp thì không theo hạn này.

 Bạch vi — cách dùng: trước hết bỏ mầm, ngâm nước vo gạo nếp một đêm, vớt ra, đồ qua mà dùng.

 Ngải diệp (lá ngải cứu) — cách dùng: trước hết bỏ cành, cuống, giã thành nhung, trộn đều với cháo nếp loãng, sấy khô mà dùng. Nếu sao trên lửa nhỏ mà dùng thì e khó giã.

 Ngưu bàng tử — cách dùng: phải nhặt sạch, đừng để lẫn hạt khác, sau đó trộn rượu, đồ một ngày một đêm, lấy ra sấy khô, giã riêng như bột rồi mới cho vào thuốc.

 Thiên ma — cách dùng: trước hết lấy giấy gói lại, nhúng cho ướt, vùi trong tro nóng cho chín (phép lùi), lấy ra ngâm rượu một đêm, rồi sấy khô, cho vào thuốc mà dùng.

 A nguỳ — cách dùng: trước hết nghiền như bột trong bát sạch, rồi lăn qua trên đồ đựng rượu nóng, tuỳ ý cho vào thuốc.

 Cao lương khương (củ riềng) — cách dùng: trước hết băm nhỏ, trộn đều với một ít dầu vừng, sao qua mà dùng.

 Bách bộ căn — cách dùng: dùng dao tre bổ ra, bỏ lõi, ngâm rượu một đêm, vớt ra, băm nhỏ, sấy khô mà dùng.

 Hồi hương — cách dùng: dùng loại chở bằng thuyền từ nước ngoài về, đãi rửa cho sạch, rồi ngâm rượu một đêm, vớt ra, phơi nắng cho khô, sao qua mà dùng. Nếu gấp thì chỉ sao qua mà dùng cũng được.

 Mẫu đơn bì — cách dùng: phải nhặt sạch, trộn rượu, đồ, băm nhỏ, phơi khô rồi mới cho vào thuốc.

 Kinh tam lăng, bồng nga truật (nghệ đen) — cách dùng: trước hết nấu với giấm, băm nhỏ, sấy khô mà dùng; hoặc vùi trong tro lửa (?) nướng chín mà dùng cũng được.

 Bổ cốt chỉ — tính vốn rất táo (khô nóng), độc, nhiệt. Cách dùng: ngâm rượu một đêm, vớt ra, rồi ngâm nước sông chảy về đông ba ngày ba đêm, đồ lại, phơi nắng cho khô, cho vào thuốc mà dùng. Nếu gấp thì chỉ sao với muối cho thơm, bỏ muối đi mà dùng cũng được.

 Súc sa (sa nhân) — cách dùng: trước hết sao cả vỏ trên lửa nhỏ cho nóng thấu, bỏ vỏ, lấy nhân cho vào thuốc.

 Phụ tử, thiên hùng, v.v. — cách dùng: trước hết bào cho nứt, chín, bỏ vỏ và rốn (chỗ lõm trên đỉnh củ), sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Ô đầu — cách dùng: trước hết bào cho nứt, chín, bỏ vỏ, rốn, đầu nhọn, thái lát, sấy khô mà dùng cũng được.

 Nhục đậu khấu — cách dùng: trước hết bọc bột mì, vùi trong tro (?) mà nướng, đến khi lớp bột chín là được, bỏ bột, băm, sấy khô mà dùng.

 Bán hạ — cách dùng: trước hết ngâm nước sôi, đợi ấm thì rửa bỏ nhớt; làm như thế bảy lần rồi mới dùng. Nếu cho vào thang thì thái lát để nguyên mà dùng.

 Nếu vẫn còn làm ngứa rát cổ họng thì có thể giã thành bột, giã chung với gừng tươi lượng bằng nhau, nghiền trộn thành khối, ủ một đêm, nặn thành bánh nhỏ, sấy khô mà dùng. Nếu lại giã thành bột, lại trộn gừng thành khối ủ, sấy khô thì càng tốt; dùng thứ này để làm thang thì hay.

 Đại hoàng — cách dùng: hoặc đồ qua mà dùng, hoặc vùi tro (?) nướng chín mà dùng; nếu muốn lấy sức mạnh mẽ thì sấy khô sống mà dùng.

 Toàn phúc hoa, còn gọi là kim phí thảo. Cách dùng: phải đồ qua rồi cho vào thuốc. Gấp thì không đồ cũng được.

 Thường sơn — cách dùng: băm nhỏ, ngâm rượu một ngày một đêm, đồ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Thiên nam tinh, bạch phụ tử — cách dùng: vùi trong tro nóng nướng cho nứt rồi mới cho vào thuốc. Nếu có cách chế khác thì theo từng bài thuốc.

 Mã đâu linh — cách dùng: phải nướng sơ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Cốt toái bổ — cách dùng: dùng dao cạo sạch hết vỏ vàng và lông bên ngoài, băm nhỏ, trộn rượu, đồ một ngày, lấy ra phơi khô mà dùng. Gấp thì chỉ sấy khô, không đồ cũng được.

 Hồ lô ba — cách dùng: sao sơ qua, cho vào thuốc mà dùng.

 Sử quân tử — cách dùng: trước hết vùi cả vỏ trong tro nóng mà nướng, rồi bỏ vỏ lấy nhân, sấy khô cho vào thuốc.

 Cát cánh, đại kích, diên hồ sách, đình lịch tử, khiên ngưu tử (hạt bìm bìm) v.v. — đều sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Xuyên khung, bạch chỉ — đều băm nhỏ, sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Bộ Mộc (thuốc từ cây gỗ). Nhục quế — cách dùng: không được hơ lửa; trước hết bỏ vỏ thô cho thấy phần lõi có vị, băm ra rồi mới cho vào thuốc. Nếu dùng trong thuốc cho phụ nữ có thai thì vẫn nên sao sơ mà dùng là hay.

 Phục linh, trư linh — cách dùng: phải bỏ vỏ đen trước, băm nhỏ, sấy khô mà dùng.

 Phục thần — cách dùng: trước hết bỏ vỏ thô cùng lõi gỗ bị bọc ở giữa, băm nhỏ, sấy khô cho vào thuốc.

 Toan táo nhân — cách dùng: trước hết sao trên lửa nhỏ cho thật thơm chín rồi mới nghiền vỡ mà dùng.

 Hoàng bá — cách dùng: trước hết bỏ vỏ thô, phết mật nướng rồi mới cho vào thuốc.

 Can tất (sơn khô) — cách dùng: phải giã vụn, sao chín rồi cho vào thuốc. Không như thế thì làm hại ruột dạ dày người.

 Mạn kinh thực — cách dùng: ngâm rượu, đồ một ngày một đêm, lấy ra sấy khô mà dùng.

 Đỗ trọng — cách dùng: trước hết bỏ sạch vỏ thô bên ngoài, phết nước gừng tươi, nướng cho thơm chín, đến khi không còn sợi tơ là được. Hoặc chỉ băm nhỏ, trộn nước gừng sao cho đứt hết tơ cũng được.

 Trầm hương, đàn hương — cách dùng: trước hết băm vụn riêng, giã, rây thành bột mịn rồi mới cho vào thuốc.

 Tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu) — cách dùng: trước hết băm nhỏ, sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Ngô thù du — cách dùng: trước hết ngâm rửa nước sôi bảy lần, sấy khô, sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc. Nếu chữa bệnh bên ngoài, không đưa vào miệng thì không rửa cũng được.

 Tân lang (hạt cau) — cách dùng: phải chọn hạt đứng thẳng ngay ngắn (?), chắc cứng; trước hết lấy dao gọt bỏ đáy, thái nhỏ, không được qua lửa, e mất sức hiệu nghiệm; nếu dùng chín thì chẳng thà không dùng.

 Chi tử (quả dành dành) — cách dùng: trước hết bỏ vỏ và tua (?), ngâm nước cam thảo một đêm, lọc ra, sấy khô, cho vào thuốc mà dùng.

 Chỉ thực, chỉ xác — cách dùng: cần loại để lâu năm; trước hết ngâm nước nóng, mài bỏ ruột, sấy khô, sao với cám cho cháy sém, đến khi thơm chín là được.

 Hậu phác — cách dùng: trước hết cạo bỏ vỏ thô cho thấy lõi đỏ, phết nước gừng tươi nướng ba lần, đến khi thơm chín là được. Hoặc chỉ băm nhỏ mà dùng, sao với nước gừng cũng được.

 Sơn thù du — cách dùng: trước hết giã vụn, sấy khô mà dùng; hoặc dùng cả hạt cũng được.

 Đại phúc bì (vỏ quả cau) — cách dùng: trước hết phải rửa bằng rượu, rồi rửa lại bằng nước đậu nành, băm nhỏ, sấy khô rồi mới dùng được.

 Ba đậu — cách dùng: trước hết bỏ vỏ cùng mầm và màng, giã nát, bọc giấy, ép bỏ dầu, lấy phần bột (gọi là ba đậu sương) cho vào thuốc. Lại một cách nữa: bỏ vỏ, mầm, màng rồi nấu với nước, thay nước năm lần, mỗi lần nấu một dạo sôi, rồi nghiền. Không như thế thì làm người ta bứt rứt khó chịu.

 Thục tiêu (hoa tiêu đất Thục) — cách dùng: trước hết bỏ cành, cuống cùng hạt đen và những quả không nứt miệng, sao sơ qua, lót giấy trải lên đất, lấy chén úp lại cho "ra mồ hôi" (cho thoát bớt hơi dầu) rồi mới cho vào thuốc.

 Tạo giáp (quả bồ kết) — cách dùng: chọn quả mập, dài to, không bị mọt; gọt bỏ vỏ, sống quả và hạt, phết váng sữa (bơ), nướng cho vàng sém rồi mới cho vào thuốc.

 Ha lê lặc (kha tử) — cách dùng: trước hết vùi tro (?) mà nướng, bỏ hạt lấy thịt, ngâm rượu, đồ một ngày một đêm, lấy ra sấy khô rồi mới cho vào thuốc.

 Luyện thực (quả xoan) — cách dùng: trước hết ngâm rượu cho mềm, đợi vỏ ngoài và hạt (?) [tách ra], bóc bỏ vỏ xốp, sấy khô, sao với bột mì, cho vào cối gỗ giã thành bột thô, rây qua, bỏ hạt rồi mới cho vào thuốc.

 Vô di — cách dùng: trước hết phải sao sơ qua rồi mới dùng được.

 Long não (băng phiến), kỳ lân kiệt (huyết kiệt), nhũ hương, tùng chi (nhựa thông), v.v. — cách dùng: đều phải nghiền riêng cho thật mịn rồi mới cho vào thuốc.

 Bộ Thú. Long cốt (xương hoá thạch của động vật lớn thời cổ) — cách dùng: cần loại dính lưỡi; trước hết ngâm rượu một đêm, sấy khô, giã nhỏ, rây, nghiền như bột, thuỷ phi ba lần, phơi nắng cho khô mà dùng. Nếu gấp thì chỉ nấu với rượu, sấy khô mà dùng cũng được. Nếu có cách bào chế khác thì theo từng bài thuốc.

 Xạ hương, ngưu hoàng — cách dùng: trước hết phải nghiền riêng cho mịn, sau đó mới cho vào thuốc.

 A giao (keo nấu từ da lừa) và các thứ keo khác — cách dùng: trước hết giã vụn, sao cho phồng lên khô giòn như hạt châu rồi mới cho vào thuốc.

 Lộc nhung (sừng non của hươu) — cách dùng: dùng loại nhung hình quả cà còn liền xương đỉnh đầu; trước hết đốt sém cho sạch lông, cắt khúc khoảng ba tấc, ngâm rượu một ngày, nướng lửa nhỏ cho giòn rồi mới dùng. Hoặc phết váng sữa mà nướng, theo từng bài thuốc mà bào chế.

 Hổ cốt (xương hổ) — cách dùng: trước hết chặt ra, lấy bỏ tuỷ bên trong, rồi phết rượu và váng sữa, lật đi lật lại mà nướng cho có màu vàng đỏ rồi mới dùng.

 Ốt nột tề (dương vật và tinh hoàn hải cẩu) — cách dùng: trước hết ngâm rượu, nướng lửa nhỏ, lật đi lật lại cho chín rồi mới cho vào thuốc.

 Bộ Cầm, Ngư, Trùng (chim, cá, sâu bọ). Dạ minh sa tức là phân dơi. Cách dùng: phải sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc.

 Mật ong trắng — cách dùng: trước hết đun trên lửa, hớt bỏ bọt, cho màu hơi vàng thì để lâu không hỏng. Hớt nhiều hay ít tuỳ mật tinh hay thô.

 Mẫu lệ (vỏ hàu) — cách dùng: nung (?) trên lửa cho đỏ rực, đợi nguội, nghiền mịn như bột rồi mới dùng được.

 Trân châu (ngọc trai) — cách dùng: cần lấy hạt mới, sạch, chưa từng bị sứt vỡ hay khoan thủng; giã nhỏ trong cối, rây qua lụa nhiều lần, rồi lại nghiền một hai vạn lượt, sau đó tuỳ ý mà dùng.

 Tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu) — cách dùng: trước hết nướng qua; hoặc đồ qua cũng được.

 Miết giáp (mai ba ba), quy giáp (mai rùa) — cách dùng: trước hết ngâm giấm ba ngày, bỏ phần riềm, nướng trên lửa nhỏ, lật đi lật lại cho có màu vàng đỏ là được. Nếu dùng gấp thì chỉ chấm giấm mà nướng, thấy vàng là dùng được.

 Lộ phong phòng (tổ ong vò vẽ) — cách dùng: trước hết nướng qua rồi mới dùng được; hoặc sao cũng được.

 Thiền thoái (xác ve sầu) — cách dùng: trước hết bỏ mỏ, chân, ngâm nước nóng cho mềm, rửa sạch bùn đất, rồi phơi nắng cho khô, sao sơ qua, tuỳ ý mà dùng.

 Bạch cương tàm (con tằm chết cứng có màu trắng) — cách dùng: cần loại màu trắng, thân thẳng; trước hết bỏ tơ, mỏ, sao sơ qua rồi mới dùng. Có khi chỉ dùng sống, theo từng bài thuốc.

 Nguyên tàm nga (ngài tằm lứa đầu) — cách dùng: bỏ cánh, chân, sao sơ qua rồi mới cho vào thuốc. Tàm sa (phân tằm) cũng sao mà dùng.

 Hà mô (con cóc) — cách dùng: trước hết phết váng sữa hoặc ngâm rượu, nướng trên lửa nhỏ, lật đi lật lại cho vàng sém là được; hoặc đốt tồn tính (đốt cháy đen nhưng không để thành tro trắng, còn giữ được tính thuốc) mà dùng. Nếu có cách bào chế khác thì theo từng bài thuốc.

 Xà thoái (xác rắn lột) — cách dùng: trước hết phải nướng qua rồi mới dùng được; hoặc đốt thành tro cho vào thuốc. Đều theo từng bài thuốc mà bào chế.

 Ô xà, bạch hoa xà — cách dùng: trước hết ngâm rượu ba ngày ba đêm, nướng trên lửa nhỏ, lật đi lật lại cho vàng đỏ khô ráo, bỏ da, xương, lấy thịt cho vào thuốc.

 Địa long (giun đất) — cách dùng: trước hết vò bỏ đất, sao sơ qua rồi mới dùng.

 Ngô công (con rết) — cách dùng: trước hết phải nướng qua rồi mới cho vào thuốc được.

 Ban miêu — cách dùng: trước hết bỏ chân, cánh, sao chín cùng gạo nếp rồi mới cho vào thuốc được. Dùng sống thì làm người ta nôn mửa, tiêu chảy.

 Thiên tương tử (kén của một loài sâu bám trên cây) (?) — cách dùng: phải sao sơ qua mà dùng.

 Khương lang (con bọ hung) — cách dùng: trước hết bỏ đầu, cánh, chân, nướng qua mà dùng.

 Ngũ linh chi (phân của loài sóc bay) — cách dùng: trước hết nghiền với rượu rồi thuỷ phi, luyện, đãi bỏ cát sỏi, phơi khô rồi mới cho vào thuốc.

 Bộ Quả, Rau. Thảo đậu khấu — cách dùng: phải bỏ vỏ, lấy nhân, sấy khô mà dùng. Hoặc chỉ vùi cả vỏ trong tro nướng chín, bỏ vỏ mà dùng cũng được.

 Trần bì (vỏ quýt để lâu năm), thanh bì (vỏ quýt xanh) — cách dùng: trước hết ngâm nước nóng, mài bỏ ruột, phơi nắng cho khô, sao với cám rồi cho vào thuốc. Nếu dùng gấp thì chỉ sấy khô cũng được.

 Ô mai — cách dùng: trước hết rửa, đập dập, bỏ hạt, lấy thịt, sao sơ qua mà dùng.

 Mộc qua — cách dùng: trước hết bỏ ruột và hạt cứng, băm nhỏ, sấy khô, cho vào thuốc mà dùng.

 Hạnh nhân, đào nhân — cách dùng: trước hết ngâm nước nóng, bỏ vỏ lụa, đầu nhọn và những hạt có hai nhân, để ráo, sao với bột mì cho có màu vàng đỏ là được.

 Hồ đào (quả óc chó) — cách dùng: bỏ vỏ cứng, ngâm nước nóng, bóc vỏ lụa, rồi nghiền, cho vào thuốc mà dùng.

 Cửu tử (hạt hẹ) — cách dùng: trước hết phải sao sơ qua mà dùng; cũng có khi dùng sống.

 Hồ ma tức là vừng đen. Cách dùng: trước hết sao qua mà dùng; hoặc đồ chín lần, phơi chín lần mà dùng cũng được.

 Đậu đen, xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ), đại đậu hoàng quyển (mầm đậu nành phơi khô), mạch nha (?), thần khúc (men thuốc làm từ bột mì trộn các vị thuốc rồi ủ lên men), bạch biển đậu (đậu ván trắng), đậu xanh, v.v. — cách dùng: đều sao qua rồi mới cho vào thuốc.

 Phàm việc chế biến, pha trộn thuốc, hễ theo đúng phép mà bào chế, cân lượng không thiếu hụt, thì là tốt nhất.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video