Thiên 38 — Bài phú ngũ hành sinh khắc

 《Phú về sự sinh khắc của Ngũ hành》 (phú: thể văn có vần, câu đối nhau từng cặp; Ngũ hành: năm loại khí cơ bản tạo nên vạn vật là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; sinh khắc: quan hệ giữa các hành, "sinh" là hành này nuôi dưỡng, giúp hành kia, "khắc" là hành này chế ngự, làm hại hành kia)

 Lớn lao thay can chi (mười thiên can và mười hai địa chi, hai hệ ký hiệu dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ; trong môn đoán mệnh, mỗi can chi ứng với một hành). Đó là khởi đầu sinh ra muôn vật, gốc ở trời đất, muôn hiện tượng đều lấy đó làm nguồn. Can chi chứa cái then chốt biến hóa của âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật, như sáng – tối, nóng – lạnh, cứng – mềm), và tác dụng nông sâu khác nhau tùy theo mùa tiết. Cho nên Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ không có hình dạng cố định. Lý lẽ sinh, khắc, chế, hóa (chế: kìm giữ, khống chế một hành quá mạnh; hóa: chuyển biến từ hành này sang trạng thái hay hành khác) không thể chỉ hiểu theo một cách.

 Ví như cây đã chết (gỗ đã chặt, không còn rễ), lại rất cần nước sống (nước chảy, lưu thông) thấm nhuần lâu dài.

 Cũng như kim loại thô chưa tôi luyện, rất thích được lò lửa đỏ nung luyện.

 Lửa mặt trời (Hỏa sáng lớn như mặt trời, tức can Bính thuộc Hỏa) kỵ nhất rừng cây, coi đó là kẻ thù, vì rừng rậm che lấp ánh sáng.

 Gỗ dùng làm rường cột thì cần rìu búa làm bạn, ý nói Mộc lớn cần Kim đẽo gọt mới thành tài.

 Lửa bị nước ngăn cách thì không thể nấu chảy kim loại.

 Kim loại chìm trong nước thì sao còn khắc được Mộc?

 Cây đang sống kỵ sắt chôn ở gốc rễ.

 Kim loại đã chết (Kim không còn khí lực) ghét bùn đất phủ lên trên đầu.

 Giáp Ất (hai thiên can thuộc hành Mộc: Giáp là Mộc dương như cây lớn, Ất là Mộc âm như cỏ cây mềm) muốn thành một khối hữu dụng thì phải nhờ công đục đẽo, tức phải có Kim.

 Nhâm Quý (hai thiên can thuộc hành Thủy: Nhâm là Thủy dương như sông biển, Quý là Thủy âm như mưa móc) có thể chảy khắp năm hồ (năm hồ lớn, ý nói khắp mọi sông hồ), vì chúng có tính hợp dòng cùng chảy.

 Loại gỗ xú xuân (thứ gỗ xấu, vô dụng) không chịu nổi rìu sắc.

 Ngọc trai sợ nhất lò lửa sáng rực.

 Liễu yếu và thông cao, mỗi thứ tùy theo mùa mà suy hay vượng (suy: khí yếu, sa sút; vượng: khí mạnh, thịnh).

 Tấc vàng hay thước sắt, khí của chúng có chỗ dùng cứng, có chỗ dùng mềm (cương nhu).

 Đất trên đầu gò, nếu ít Mộc thì khó làm cho tơi xốp.

 Kim loại đang trong lò, gặp bùn ướt thì lại bị che lấp, không luyện được.

 Mưa móc sao có thể nuôi được gỗ mục?

 Tường thành (Thổ đã đắp thành khối cứng) không sinh ra vàng thật.

 Gươm giáo đã rèn thành, nếu gặp hỏa hương (vùng hoặc vận thuộc Hỏa) thì lại bị hỏng.

 Tường thành đã đắp xong, đến đất Mộc (vùng hoặc vận thuộc Mộc) thì lo bị tổn hại.

 Quý (Thủy âm) và Bính (can Bính, Hỏa dương) sinh vào mùa xuân là cảnh trời không mưa cũng không tạnh.

 Ất (Mộc âm) và Đinh (can Đinh, Hỏa âm) sinh vào mùa đông là cảnh trời không lạnh cũng không ấm.

 Kim ôm lấy nước thì sắc bén nhất, như lưỡi dao được mài với nước. Sắt đã rời lò thì cùn nhất.

 Giáp Ất gặp Kim mạnh thì hồn về phương Đoài ở phía tây (quẻ Đoài trong Bát quái chỉ phương tây, ứng với địa chi Dậu, nơi Kim vượng nhất), ý nói Mộc bị Kim khắc chết.

 Canh Tân (hai thiên can thuộc hành Kim: Canh là Kim dương như sắt thép, Tân là Kim âm như vàng ngọc) gặp Hỏa vượng thì khí tan ở phương Ly phía nam (quẻ Ly chỉ phương nam, ứng với địa chi Ngọ, nơi Hỏa vượng nhất).

 Đất khô, lửa nóng thì Kim không có chỗ nương tựa.

 Mộc nổi lềnh bềnh, nước tràn lan thì Hỏa không thể được sinh ra.

 Kim bị nung chảy trong ba tháng hè (tam hạ: tháng Tỵ, Ngọ, Mùi, mùa Hỏa vượng) thì sao chế ngự được thứ gỗ cứng?

 Đất ẩm ướt trong ba tháng đông (tam đông: tháng Hợi, Tý, Sửu, mùa Thủy vượng) thì khó đắp đê ngăn được sóng nước tràn.

 Bụi nhẹ và nhúm đất nhỏ rốt cuộc không thể làm nền cho cây sống.

 Sắt phế bỏ, kim loại đã tan chảy, sao có thể làm gốc nuôi dòng nước?

 Mộc quá thịnh có thể khiến Kim tự sứt mẻ.

 Thổ yếu thì ngược lại bị Thủy lấn át.

 Hỏa không có Mộc thì ánh sáng của nó sẽ tắt.

 Mộc không có Hỏa thì phẩm chất của nó bị tối tăm, không tỏa sáng được.

 Ất Mộc sinh vào mùa thu (mùa Kim vượng) thì bị đánh đổ dễ như bẻ cây mục, quật cây khô.

 Canh Kim chết vào mùa đông (mùa Thủy vượng làm Kim tiết khí), chìm xuống cát, rơi xuống biển, há có khó gì!

 Cỏ đã đọng sương giá thì cần gì phải gặp Kim nữa?

 Kim vừa mới ra khỏi đất thì không thể thắng nổi Mộc.

 Lửa chưa bốc ngọn mà khói đã có trước.

 Nước đã chảy qua mà chỗ ấy vẫn còn ẩm.

 Đại để, nước lạnh thì không chảy, cây lạnh thì không nảy mầm, đất lạnh thì không sinh dưỡng, lửa lạnh thì không cháy mạnh, kim loại lạnh thì không nấu chảy được. Những trạng thái ấy đều không phải là chính khí của trời đất (khí vận hành đúng đắn, điều hòa của tự nhiên).

 Tuy vậy, muôn vật lúc mới sinh thì chưa thành, mà đã thành lâu thì sẽ diệt. Cái then chốt vượt khỏi phàm tục mà vào bậc thánh, cái diệu lý thoát chết mà sống lại, là ở chỗ không cần hình tượng mà vẫn thành, không cần hình thể mà vẫn hóa. Làm vững phần "dụng" (phần phát huy tác dụng trong lá số) không bằng làm vững phần gốc. Hoa nở nhiều sao bằng rễ ăn sâu.

 Lại như Kim ở phương bắc quyến luyến nước mà chìm mất hình (nước nhiều thì Kim chìm). Mộc ở phương nam bay thành tro mà mất thân (Hỏa vượng thì Mộc bị đốt cháy). Thủy ở phương đông làm Mộc vượng mà khô cạn nguồn mình (Mộc thịnh thì Thủy co lại). Thổ ở phương tây làm Kim đầy đủ mà tự mình trống rỗng (Kim nhiều thì Thổ biến đổi). Hỏa vì Thổ mà tối đi. Tất cả đều là do thái quá (thổ nhiều thì Hỏa bị vùi lấp).

 Ngũ hành quý nhất ở chỗ trung hòa (cân bằng, không hành nào quá mạnh hay quá yếu).

 Phải theo lý lẽ mà tìm hiểu, cẩn thận chớ nói càn. Múc cạn đầm nước lạnh ắt sẽ thấy đáy, ý nói xét đến tận cùng thì sẽ thấu rõ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video