Kinh Đại Bát Nê-hoàn (kinh về sự Đại Bát Niết-bàn, tức Đức Phật lìa đời, đi vào cảnh tịch diệt hoàn toàn, dứt hẳn mọi khổ đau), phẩm Tùy Hỷ (vui theo, hoan hỷ theo điều lành) thứ mười tám.
Bấy giờ Đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) từ nơi mặt phóng ra ánh sáng nhiều màu, chiếu khắp tứ chúng (bốn nhóm đệ tử Phật: tỳ-kheo là nam tu sĩ, tỳ-kheo-ni là nữ tu sĩ, ưu-bà-tắc là nam cư sĩ tại gia, ưu-bà-di là nữ cư sĩ tại gia). Ánh sáng chiếu xong, trưởng giả (người giàu có, có danh vọng trong xã hội) Thuần Đà liền vội dâng lên Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, tức từ chân lý) và đại chúng bữa cúng dường (dâng phẩm vật để tôn kính) cuối cùng.
Lúc ấy Thuần Đà cùng quyến thuộc (người thân, người nhà và kẻ đi theo) vô cùng vui mừng, cất tiếng than rằng: "Thương thay, hiếm có thay! Được cúng dường Như Lai, khó mà gặp lại lần nữa." Rồi ông đem những chiếc bát làm bằng đủ thứ báu, đựng cơm thượng vị, mang đến dâng Phật.
Ngay lúc ấy có một vị trời có oai thần lớn đứng chắn phía trước, nói với Thuần Đà: "Khoan hãy cúng dường. Xin cho chúng tôi được chiêm ngưỡng Như Lai thêm một chốc nữa." Bấy giờ Đức Thế Tôn lại phóng ánh sáng chiếu vị thiên tử (vị trời) ấy. Vị thần trời liền theo ý chỉ của Phật, để Thuần Đà tiến lên.
Khi đó trời, người và đủ loại chúng sinh khác, mỗi loài một tiếng nói, trong lòng đầy thương cảm, tiếng khóc than vang động cả mặt đất. Họ cùng Thuần Đà cúng dường Phật và chư Tăng, dâng lên đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn, một trong các hạnh tu đưa người qua bờ khổ, đến bờ giác ngộ) lần cuối cùng.
Bấy giờ Đức Thế Tôn muốn cho các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni và cả hội chúng biết rằng đã đến giờ, nên lại phóng ánh sáng chiếu khắp hội chúng. Các tỳ-kheo biết giờ đã đến, ai nấy chỉnh đốn oai nghi (dáng điệu, cử chỉ trang nghiêm đúng phép người tu), cầm bình bát (đồ đựng thức ăn của người tu), làm đúng phép nhận cúng dường.
Trưởng giả Thuần Đà vì Phật và chư Tăng bày biện đủ loại giường ghế làm bằng các thứ báu, treo lụa, cờ phướn, lọng che, hương hoa và chuỗi ngọc. Lúc ấy tam thiên đại thiên thế giới (cả một hệ vũ trụ gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) được trang hoàng đẹp đẽ lạ thường, chẳng khác gì cõi Cực Lạc ở phương Tây (cõi Phật A-di-đà, nơi chỉ có vui sướng, không có khổ).
Trưởng giả Thuần Đà đứng trước Phật, buồn rầu sầu muộn, lại thưa với Phật: "Kính mong Thế Tôn còn thương xót mà ở lại đời thêm một kiếp (một khoảng thời gian dài vô cùng, khó tính đếm), hoặc hơn một kiếp nữa." Phật bảo Thuần Đà: "Ông muốn ta ở lâu trên đời thì phải biết đã đến lúc, hãy mau sắm sửa bữa đàn ba-la-mật cuối cùng." Thuần Đà bạch Phật: "Dạ vâng, bạch Thế Tôn."
Bấy giờ tất cả chúng sinh các loài, trời, người, Bồ-tát (người tu hạnh lớn, tự mình cầu giác ngộ và cứu giúp mọi chúng sinh) cùng đồng thanh nói: "Lạ thay Thuần Đà, đã làm bữa thí cuối cùng! Lạ thay Thuần Đà, đã làm cuộc bố thí lớn nhất! Còn những phẩm vật cúng dường mà chúng ta sắm sửa nay thành đồ vô dụng." Ai nấy than tiếc, buồn rầu, khổ não.
Bấy giờ Đức Thế Tôn, từ mỗi lỗ chân lông trên thân đều hiện ra vô số hóa Phật (thân Phật do thần lực biến hiện ra), mỗi vị đều có các tỳ-kheo đi theo, để ứng với tất cả mọi người, khiến ai cũng được cúng dường. Các chúng sinh khi ấy đều hết sức vui mừng. Lúc ấy phẩm vật mà Thuần Đà sắm sửa, nhờ oai thần của Phật, khiến cả đại hội đến dự đều được no đủ.
Thuần Đà vui mừng tự nghĩ: "Hôm nay Như Lai và toàn thể đại chúng đều nhận bữa cúng dường cuối cùng của ta, sau đó Như Lai sẽ nhập Bát Nê-hoàn." Các chúng sinh khác cũng đều nghĩ như vậy: "Hôm nay Như Lai cùng đại chúng nhận bữa cơm cúng dường cuối cùng của ta, rồi nhập Nê-hoàn, không nhận lời mời của ai khác nữa."
Bấy giờ bên rừng Kiên Cố (khu rừng cây sa-la nơi Phật nhập Niết-bàn), đất đai chật hẹp, nhưng nhờ thần lực của Phật, chỉ một chỗ nhỏ bằng mũi kim cũng có vô lượng chư Phật cùng các đệ tử ngồi ăn trong đó.
Khi ấy trời, người và chúng a-tu-la (một loài thần hiếu chiến, có phúc báo lớn nhưng hay sân giận) đều buồn rầu than thở, nói rằng: "Hôm nay Như Lai nhận bữa cơm cúng dường cuối cùng của chúng ta rồi sẽ nhập Bát Nê-hoàn. Từ nay chúng ta biết phụng thờ ai? Thương thay, chúng ta trơ trọi, không còn ai che chở!" Bấy giờ Đức Thế Tôn liền vì tất cả mà nói kệ (bài thơ, câu tụng có vần) rằng:
Các người chớ buồn than, pháp của chư Phật vốn là như vậy;
Tuy gọi là nhập Nê-hoàn, nhưng cũng chưa phải là mất hẳn.
Như Lai là pháp thường còn, mãi mãi ở nơi an ổn nhất.
Ai còn điều ngờ vực, hãy lắng nghe ta nói đây.
Ta đã lìa ý nghĩ về ăn uống, thân không còn khổ vì đói khát.
Nay ta sẽ vì các người, nói về pháp tùy hỷ,
Khiến cho tất cả chúng sinh được an ổn vui sướng.
Tánh Như Lai (bản chất chân thật của Phật) của chư Phật là pháp chân thật, thường còn.
Nay các người đã nghe rồi, hãy siêng năng tìm cách tu tập.
Như loài quạ và loài cú, tính chúng rất trái nhau,
Nếu khiến chúng cùng bầy đi chơi, cùng ở chung tổ, vui đùa với nhau,
(Thì) Như Lai — người nhìn tất cả như nhìn La Hầu La (con ruột của Phật khi còn tại gia) —
Mới bỏ lòng từ bi, mà vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Nếu khiến được rắn độc dữ, cùng thỏ và (?) chung một hang,
(Thì) Như Lai mới bỏ lòng từ bi, vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Nếu khiến được cây y-lan (loài cây có mùi hôi thối) thơm như hoa trăm cánh,
(Thì) Như Lai mới bỏ lòng từ bi, vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Nếu khiến được quả ca-lưu (loại quả đắng độc) có vị ngon như quả đam-ma-la (một loại quả thơm ngon),
(Thì) Như Lai mới bỏ lòng từ bi, vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Nếu khiến được kẻ nhất-xiển-đề (người đã dứt hết gốc lành, không còn tin nhân quả và Phật pháp) đều thành bậc Bình Đẳng Giác (giác ngộ trọn vẹn, tức thành Phật),
(Thì) Như Lai mới bỏ lòng từ bi, vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Nếu tất cả chúng sinh cùng một lúc thành Phật đạo,
(Thì) Như Lai mới bỏ lòng từ bi, vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Giả sử nước (trong mình) con muỗi, con mòng làm ngập nát cả mặt đất này,
Trăm sông đều tràn bờ, biển cả đều đầy ắp,
(Thì) Như Lai mới bỏ lòng từ bi, vĩnh viễn nhập Nê-hoàn.
Các người, hỡi chúng sinh, vì quá yêu mến chánh pháp (giáo pháp chân chính của Phật),
Nên tưởng rằng Như Lai diệt mất hẳn, mà buồn rầu than thở.
Từ nay đối với Như Lai, chớ nghĩ rằng Như Lai là vô thường (không bền, có lúc mất đi).
Hãy biết tánh Như Lai còn mãi, không đổi khác.
Pháp và Tăng cũng lại như thế, đều không phải là thứ sẽ hao mòn tiêu diệt.
"Như vậy, này thiện nam tử (người con trai lành, cách Phật gọi người nghe), ba pháp này (Phật, Pháp, Tăng) thường còn không đổi, đó là lời chân thật. Khi tất cả chúng sinh gặp mọi điều sợ hãi, lời chân thật này khiến họ được an ổn. Muốn vượt qua mọi chốn hiểm nạn, đồng hoang, lời chân thật này khiến họ qua được. Lời chân thật này có thể khiến cây khô lại đâm hoa trổ lá.
Nếu tứ chúng này nghe lời tùy hỷ nói về ba pháp thường còn này, thì dù có kẻ chưa phát tâm, chưa ưa hướng về, những người ấy cũng đều đã gieo nhân cho Bồ-đề (sự giác ngộ). Ba pháp thường còn, đó là lời tùy hỷ chân thật nhiệm mầu nhất của Như Lai.
Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni nào có thể vì tất cả chúng sinh giảng giải ba pháp thường còn, thì nên biết những người ấy xứng đáng nhận sự cúng dường của tất cả các bậc La-hán (A-la-hán: bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn phải sinh tử). Nếu trái với điều này thì không xứng đáng nhận. Cho đến tất cả những người chiên-đà-la (hạng người bị xem là thấp hèn nhất trong xã hội Ấn Độ xưa, làm nghề giết mổ...), nếu ưa nghe lời tùy hỷ của Như Lai, cũng được lìa mọi lo âu sợ hãi."
Bấy giờ trời, người, a-tu-la nghe nói Như Lai là pháp thường còn, trong lòng vui mừng, tâm trở nên mềm dịu, tâm được chân thật, tâm lìa các thứ che lấp (phiền não che phủ tâm), tâm được trong sạch, nét mặt tươi vui như hoa sen nở. Họ rải các hoa trời, đốt các thứ hương quý, trỗi nhạc trời để cúng dường Như Lai và chư tỳ-kheo Tăng.
Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo Ca Diếp rằng: "Thiện nam tử, ông thấy việc gì hiếm có?" Bồ-tát Ca Diếp bạch Phật: "Dạ vâng, bạch Thế Tôn, con thấy việc lạ lùng chưa từng có. Con thấy tất cả trời, người, a-tu-la sắm sửa phẩm vật cúng dường, ai cũng được Như Lai cùng đại chúng nhận đồ ăn uống của mình. Lại thấy nơi đây đất chật hẹp mà chứa được giường ghế của chư Như Lai và đại chúng; chỉ một chỗ bằng mũi kim mà có vô lượng chư Phật cùng đệ tử nhận cơm cúng và nói kệ tùy hỷ. Các chúng sinh ấy không ai biết ai, đều tưởng rằng Như Lai chỉ nhận lời mời của riêng mình.
Mà nay Thế Tôn cùng đại chúng thương xót Thuần Đà, nhận bữa đàn ba-la-mật cuối cùng của ông ấy. Nhờ thần lực của Phật mà đại chúng này đều được no đủ. Thế nhưng thật ra Thế Tôn không hề ăn đoàn thực (thức ăn thô vo thành nắm đưa vào miệng, tức cơm ăn thường ngày).
Chỉ có các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu lâu và có công đức lớn), như pháp vương tử (con của vua Pháp, tức người sẽ nối nghiệp Phật) Văn Thù Sư Lợi và những bậc anh hùng trong loài người, mới biết được việc lạ lùng chưa từng có này là do Như Lai dùng phương tiện (cách khéo léo để dạy dỗ, dẫn dắt) mà biến hiện; hàng thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ cho riêng mình) và duyên giác (người tự quán xét lý nhân duyên mà giác ngộ cho riêng mình, còn gọi là Bích-chi Phật) không thể biết được. Thật lạ lùng thay Thế Tôn! Đó là pháp thường của vô số, vô lượng Như Lai."
Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo Thuần Đà: "Ông có thấy việc lạ lùng chưa từng có không?" Thuần Đà bạch Phật: "Dạ vâng, con đã thấy. Vừa rồi con thấy Như Lai thân trang nghiêm đủ ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm hình tướng tuyệt hảo chỉ bậc Phật mới có đủ); những Như Lai như thế nhiều vô lượng vô số, có các Bồ-tát và đệ tử vây quanh. Nay con thấy thân chân thật của Thế Tôn một mình giữa đại chúng, như cây thuốc (cây chữa được mọi bệnh), có các Bồ-tát vây quanh trước sau."
Phật bảo Thuần Đà: "Chư Phật vừa rồi đều là hóa hiện. Vì thương xót, muốn đem an vui cho tất cả chúng sinh, mở mang tâm ý họ, khiến công đức của họ không bao giờ hết, nên ta mới hóa hiện như vậy. Mà các chúng sinh đều không biết được. Chỉ có các Bồ-tát đã thành tựu vô lượng công đức Bồ-tát, là bậc anh hùng trong loài người, mới biết được sự hóa hiện bằng phương tiện của Như Lai. Này Thuần Đà, nay ông cũng đã thành tựu công đức Bồ-tát, là hạnh của mười địa (mười tầng bậc tu chứng của Bồ-tát)."
Thuần Đà bạch Phật: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn. Chúng con đều sẽ tu tập mọi hạnh tùy hỷ của Bồ-tát." Phật bảo Thuần Đà: "Chớ chạy theo lòng tham cầu quả báo như (cách hiểu) các khế kinh (kinh điển: lời Phật dạy hợp với chân lý và hợp với người nghe) khác (?)." Thuần Đà bạch Phật: "Các khế kinh khác chẳng phải là kinh sao?" Phật bảo Thuần Đà: "Những kinh ấy là lời nói hữu dư (lời nói chưa trọn ý, chỉ đúng trong một hoàn cảnh nhất định, còn có ngoại lệ)." Thuần Đà bạch Phật: "Nghĩa ấy thế nào?" Phật bảo Thuần Đà: "Như ta từng nói:
Tất cả đều khen việc bố thí, không ai chê người bố thí;
Bố thí cho kẻ phạm giới thì phúc ít, bố thí cho người giữ giới thì phúc tăng.
Ta nói khế kinh này, tuy khen mọi sự bố thí nhưng việc bố thí có hơn có kém. Bố thí cho kẻ phạm giới thì không được chút phúc nào; bố thí cho người giữ giới thì được quả lớn, nhưng không phải đều như nhau." Thuần Đà bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao lại nói bài kệ này, rằng tất cả đều khen ngợi công đức bố thí?" Phật bảo Thuần Đà: "Trừ một hạng người, còn thì khen mọi sự bố thí."
Thuần Đà bạch Phật: "Trừ hạng người nào mà khen mọi sự bố thí?" Phật bảo Thuần Đà: "Trừ kẻ nhất-xiển-đề, kẻ phạm giới, kẻ chê bai chánh pháp; ngoài ra thì khen mọi sự bố thí." Thuần Đà bạch Phật: "Thế nào gọi là nhất-xiển-đề?"
Phật bảo Thuần Đà: "Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di chê bai kinh pháp, miệng nói lời độc ác mà mãi không chịu ăn năn sửa đổi, trong lòng không nương tựa vào kinh pháp nào, những người như thế là đang đi trên đường thành nhất-xiển-đề. Lại nếu có chúng sinh phạm bốn giới trọng (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng đạo) và làm tội vô gián (tội nặng nhất, phải đọa vào địa ngục chịu khổ không ngừng), mà không tự sửa đổi, không biết hổ thẹn, đối với chánh pháp mãi không giữ gìn quý tiếc, không kết bạn với người hộ trì chánh pháp, đối với các việc lành chưa từng khen ngợi; lại nếu có kẻ tà kiến (hiểu biết sai lệch), cho rằng không có Phật, Pháp, Tăng — ta nói những hạng ấy đang đi trên đường thành nhất-xiển-đề. Trừ những hạng ấy ra, còn thì khen mọi sự bố thí."
Thuần Đà bạch Phật: "Thế nào gọi là phạm giới?" Phật bảo Thuần Đà: "Phạm bốn giới trọng, làm năm nghiệp vô gián (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng đoàn), chê bai chánh pháp." Thuần Đà bạch Phật: "Những tội nặng như thế có hơn kém không?"
Phật nói: "Có hơn kém. Người kia tuy phạm giới nhưng vẫn còn mặc pháp y (áo của người xuất gia) và sinh lòng hổ thẹn: 'Than ôi, nay ta đã phạm tội nặng này! Sao lạ lùng thay, ta lại gây ra nỗi khổ lớn này!' Rồi người ấy sinh lòng sợ hãi, khởi tâm hộ trì chánh pháp: 'Ta sẽ khen ngợi những người hộ trì chánh pháp, và sẽ hàng phục những kẻ làm trái pháp.' Rồi đối với kinh Phương Đẳng (kinh Đại thừa, giáo lý rộng lớn, bình đẳng cho mọi người), các phép thiền và tam-muội (trạng thái tâm định, tập trung không tán loạn), người ấy siêng năng tìm cách tu tập. Nếu được như thế thì ta nói những người ấy không còn là phạm giới.
Vì sao vậy? Như khi mặt trời mọc lên, bụi nhỏ và màn che đều không còn hiện ra; cũng vậy, tu tập theo ánh mặt trời là khế kinh Ma-ha-diễn (Đại thừa, cỗ xe lớn chở được nhiều người đến giác ngộ) này thì vô số, vô lượng tội lỗi chất chứa đều tiêu diệt hết. Vì vậy kinh này nói người hộ trì chánh pháp được quả báo lớn. Nếu không như thế thì gọi là phạm giới nặng nhất; bố thí cho những người ấy không được chút phúc nào.
Lại nữa, thiện nam tử, người phạm bốn giới trọng mà biết được tánh Như Lai chân thật, khởi lòng hộ trì chánh pháp, vì sao bố thí cho những người ấy lại được quả báo lớn? Ví như có người đàn bà, gặp lúc đất nước loạn lạc, bồng một đứa con nhỏ muốn sang nước khác. Dọc đường gặp nước lớn dâng tràn, bà bế con lội qua, dòng nước cuốn chảy xiết, bà không chịu bỏ con, nên cả hai mẹ con đều chết đuối. Người đàn bà ấy trước kia từng làm điều rất ác, nhưng nhờ công đức che chở con mà sau khi chết được sinh lên cõi trời.
Cũng vậy, thiện nam tử, người phạm bốn giới trọng, làm năm nghiệp vô gián mà tự ăn năn trách mình sâu sắc, khởi lòng hộ trì chánh pháp, thì tuy trước đã làm điều bất thiện, gây nghiệp ác, nhưng nhờ hộ trì chánh pháp mà trở thành ruộng phúc (người đáng được cúng dường, như thửa ruộng tốt gieo vào thì sinh ra phúc), xứng đáng nhận của bố thí do người có lòng tin dâng cúng. Công đức hộ trì chánh pháp cũng được quả lớn."
Thuần Đà bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu kẻ nhất-xiển-đề trở lại sinh lòng tin, sám hối với Tam Tôn (ba ngôi đáng tôn kính: Phật, Pháp, Tăng), thì người bố thí cho kẻ ấy có được quả lớn không?" Phật bảo Thuần Đà: "Chớ nói như thế. Ví như có người ăn quả am-la (quả xoài), lại lấy cả hột đập vỡ ra ăn, rồi đem cái hột rỗng ấy gieo xuống đất, dù tưới nước bao nhiêu cũng không bao giờ mọc được. Kẻ nhất-xiển-đề cũng vậy, đã phá hỏng hạt giống lành, muốn khiến họ ăn năn, sinh lòng lành là điều không thể có. Vì thế mới gọi là nhất-xiển-đề.
Bố thí cho người giữ giới thì được quả lớn, nhưng quả cũng không như nhau. Vì sao? Bố thí cho hàng thanh văn và Bích-chi Phật (tức duyên giác, bậc tự giác ngộ nhờ quán lý nhân duyên), quả báo được đều có khác nhau; chỉ có bố thí cho Như Lai là được quả cao nhất. Vì vậy mới nói: không phải mọi sự bố thí đều được quả báo lớn."
Thuần Đà bạch Phật: "Vì sao Thế Tôn lại nói bài kệ ấy?" Phật bảo Thuần Đà: "Có nhân, có duyên. Lúc ấy ở thành Vương Xá có một ưu-bà-tắc không có lòng tin, thờ phụng phái Ni-kiền (một phái tu khổ hạnh ngoài đạo Phật, tu sĩ đi lõa thể), đến hỏi ta về ý nghĩa của bố thí. Ta muốn thu nhận người ấy nên nói bài kệ này. Nên biết Như Lai dùng phương tiện nói lời kín đáo là vì các Bồ-tát, chứ không phải ai cũng hiểu được. Vì thế Bồ-tát, bậc anh hùng trong loài người, phải ở trong những lời nói hữu dư của Như Lai mà phân biệt cho rõ nghĩa, hàng phục mọi kẻ phạm giới, như nhổ bỏ cỏ lồng vực làm hại lúa tốt.
Lại nữa, thiện nam tử, như bài kệ ta đã nói:
Mọi sông ngòi ắt đều quanh co, mọi rừng rậm ắt đều là cây cối,
Mọi đàn bà ắt đều dối trá, mọi kẻ có sức mạnh lớn ắt đều an vui."
Bấy giờ Văn Thù Sư Lợi liền từ chỗ ngồi đứng dậy, sửa lại y phục, đảnh lễ Phật mà nói kệ rằng:
Không phải mọi sông ắt đều quanh co, không phải mọi rừng ắt đều là cây cối,
Không phải mọi đàn bà lòng đều dối trá, không phải mọi kẻ sức mạnh lớn đều an vui.
"Như vậy, bạch Thế Tôn, đó là pháp môn nói tóm lược, không phải lời nói quyết định. Vì sao vậy? Trong tam thiên đại thiên thế giới này, ngoài cõi Diêm-phù-đề (cõi đất loài người chúng ta ở) còn có những cõi Diêm-phù-đề khác, có những con sông thẳng tắp như sợi dây căng, chảy từ biển phía tây thẳng đến biển phía đông, như trong kinh A-hàm Phương Đẳng (?) đã nói. Đó là lời nói hữu dư của Như Lai.
Câu 'mọi rừng rậm ắt đều là cây cối' cũng là lời nói hữu dư. Vì sao? Rừng có hai loại; cũng có rừng toàn cây báu bằng vàng, bạc, lưu ly. Câu 'mọi đàn bà ắt đều dối trá' cũng là lời nói hữu dư: có những người nữ giữ giới trong sạch, lòng ngay thẳng chất phác. Câu 'mọi kẻ sức mạnh lớn ắt đều an vui' cũng là lời nói hữu dư: Như Lai là vua Pháp, có sức mạnh lớn nhất, gọi là an vui; còn Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng, cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp) và các thiên thần cũng gọi là có sức mạnh lớn mà không an vui. Vì thế nên biết không phải mọi kẻ có sức mạnh lớn đều an vui. Chỉ có Nê-hoàn — pháp thường còn, không đổi khác, có sức mạnh lớn — mới là an ổn vui sướng.
Ví như vị thầy thuốc giỏi cho người bệnh uống đề hồ (thứ tinh chất ngon và bổ nhất chế từ sữa). Người bệnh xin thầy thuốc: 'Cho tôi thêm thuốc nữa, tôi uống được.' Thầy thuốc đáp: 'Hãy uống chừng ấy thôi, tiêu hết rồi hẵng uống thêm. Nếu uống một lúc quá nhiều mà không tiêu được thì có thể chết.' Đó là vì thầy thuốc thật lòng thương người bệnh, sợ người ấy chết. Cũng vậy, Như Lai từ bi thương xót, muốn diệt lòng kiêu mạn của vua Ba Tư Nặc, các đại thần và phu nhân, nên mới nói bài kệ rằng:
Mọi sông ngòi ắt đều quanh co, mọi rừng rậm ắt đều là cây cối,
Mọi đàn bà ắt đều dối trá, mọi kẻ có sức mạnh lớn ắt đều an vui.
Nên biết lời Thế Tôn nói không hề sai sót. Mặt đất này có thể bị lật ngược, nhưng lời Như Lai không bao giờ sai. Vì thế mọi lời nói hữu dư hay vô dư (lời nói trọn nghĩa, đúng hoàn toàn, không có ngoại lệ) đều là để Như Lai thu nhận, dẫn dắt chúng sinh." Phật nói: "Hay thay, hay thay, Văn Thù Sư Lợi! Ông vì thương xót tất cả chúng sinh mà giảng rộng những lời hữu dư và vô dư của Như Lai."
Bấy giờ Văn Thù Sư Lợi lại nói kệ trước Phật rằng:
Đối với người khác thì khéo thuận theo, chẳng xét họ làm hay không làm,
Chỉ tự xét việc làm của mình, nhìn kỹ là thiện hay bất thiện.
"Như vậy, bạch Thế Tôn, lời chánh pháp này cũng không phải là lời nói rốt ráo. Vì sao vậy? Các ngoại đạo tà kiến đều đi về nê-lê (địa ngục), còn Phật Thế Tôn dạy các đệ tử đều hướng về Nê-hoàn. Nếu (dạy người) sinh lên cõi trời thì đó gọi là lời nói khen chê (?). Những lời như thế là không thuận theo (người khác). Vậy sao Thế Tôn trong bài kệ lại nói: 'Đối với người khác thì khéo thuận theo'?"
Bấy giờ Phật bảo Văn Thù Sư Lợi: "Ta nói 'khéo thuận theo' là có nhân có duyên. Lúc ấy vua A Xà Thế sau khi giết vua cha, đến chỗ ta hỏi rằng: 'Bạch Thế Tôn, Ngài là bậc Nhất thiết trí (trí tuệ biết rõ tất cả mọi sự) hay không phải? Nếu là bậc Nhất thiết trí, thì Đề Bà Đạt Đa trong trăm nghìn đời luôn ôm lòng ác đối với Như Lai, sao Ngài lại cho ông ấy xuất gia?' Ta liền vì vua mà nói bài kệ này: 'Đối với người khác thì khéo thuận theo'. Vua A Xà Thế có tội giết cha mà không tự biết, Như Lai muốn khiến vua tự xét lỗi mình để tội được nhẹ bớt, nên mới nói: 'Chỉ tự xét việc làm của mình, nhìn kỹ là thiện hay bất thiện'.
Nay sao ông lại thấy là không thuận theo? Nếu có người giữ giới, tu lòng từ mà xét lỗi người khác, thì đó cũng là pháp của chư Phật Như Lai, muốn cho bản thân mình và mọi chúng sinh đều được an vui. Vì vậy nên xét người khác làm hay không làm, và bản thân mình cũng vậy. Ai thường xét như thế thì là đệ tử của ta."
Bấy giờ Đức Thế Tôn lại bảo Văn Thù Sư Lợi: "Như bài kệ ta đã nói:
Ai ai cũng sợ chết, không ai không sợ đau vì gậy roi;
Hãy lấy mình mà suy ra người, chớ giết, chớ đánh đập."
Bấy giờ Văn Thù Sư Lợi lại nói kệ trước Phật rằng:
Không phải ai cũng sợ chết, (không phải) ai cũng sợ đau vì gậy roi,
Cũng không phải đều lấy mình mà suy ra để thương các chúng sinh khác.
"Như vậy, bạch Thế Tôn, pháp môn nói tóm lược này cũng không phải rốt ráo. Vì sao vậy? Như các bậc A-la-hán, và các báu của Chuyển luân thánh vương như ngọc nữ, voi báu, ngựa báu, đại thần báu, thì trời, người và các chúng sinh khác muốn làm hại cũng không thể được. Những người dũng sĩ, người đàn bà trinh liệt, ngựa hoang, chúa các loài thú, và tỳ-kheo giữ giới, dù gặp kẻ thù đến cũng không sợ hãi. Vậy câu 'ai ai cũng sợ chết, không ai không sợ đau vì gậy roi' là lời nói hữu dư.
Lại cũng không thể lấy mình mà suy ra người. Vì sao? Nếu A-la-hán lấy mình suy ra người, thì đó là còn ý tưởng về một sinh mạng, một cái tôi; mà còn ý tưởng về sinh mạng thì không phải bậc cao thượng. Chấp vào ý tưởng về sinh mạng là cái thấy sai lầm của kẻ ngu, là cửa dẫn vào các cõi ác. Lại nữa, đối với A-la-hán thì cái tôi và chúng sinh đều rỗng không, chẳng có gì; ai chết, ai giết? Khởi ý muốn hại là điều không thể có. Còn điều Ngài nói 'lấy mình làm ví dụ', đó là ví dụ có cái tôi hay ví dụ không có cái tôi? Nếu là ví dụ có cái tôi thì đó là thấp kém; nếu là ví dụ không có cái tôi thì A-la-hán chẳng có gì để ví dụ.
Nhưng Phật Thế Tôn không vô cớ mà nói pháp bừa. (Là vì) có người thợ săn lớn ở thành Vương Xá, đứng đầu việc giết hại muông thú, đem (thịt) dâng cúng, thỉnh Phật và chư Tăng, mong được thương xót nhận lấy. Nhưng Phật Thế Tôn chưa từng ăn thịt, nhìn mọi chúng sinh như nhìn La Hầu La, nên liền vì người thợ săn mà nói bài kệ này:
Hãy xem người được sống lâu, là vì không làm hại chúng sinh;
Ai ai cũng sợ chết, không ai không sợ đau vì gậy roi;
Hãy lấy mình mà suy ra người, chớ giết, chớ đánh đập."
Phật nói: "Hay thay, hay thay, Văn Thù Sư Lợi, bậc tiên trong loài người, an ủi chúng sinh, khéo nói những lời dạy kín đáo bằng phương tiện của Như Lai." Bấy giờ Văn Thù Sư Lợi lại nói kệ rằng:
Cung kính cha và mẹ, càng thêm phần cúng dường,
Vì giữ đạo hiếu ấy, chết rơi vào ngục Vô Trạch (địa ngục Vô Gián, nơi tội nhân chịu khổ không ngừng nghỉ).
"Bạch Thế Tôn, bài kệ này lấy vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý) và ân ái (lòng tham luyến, yêu thương dính mắc) làm cha mẹ. Chúng sinh thuận theo chúng, khiến chúng tăng trưởng mà gây ra các nghiệp ác, chết rồi sẽ rơi vào địa ngục Vô Trạch."
Bấy giờ Đức Thế Tôn lại bảo Văn Thù Sư Lợi: "Như bài kệ ta đã nói:
Mọi việc phụ thuộc thế lực người khác đều khổ, mọi việc tự chủ bằng sức mình đều vui;
Mọi kẻ kiêu mạn cậy thế đều hung bạo tàn hại, mọi người hiền lành đều được người yêu mến."
Văn Thù Sư Lợi lại nói kệ rằng:
Không phải mọi việc nhờ sức người khác đều khổ, cũng không phải tự chủ bằng sức mình đều vui;
Không phải mọi kẻ kiêu mạn cậy thế đều hung bạo tàn hại, không phải mọi người hiền đều được người yêu mến.
"Bạch Thế Tôn, đây là pháp môn nói tóm lược, không phải lời nói rốt ráo. Vì sao vậy? Như con nhà thường dân theo thầy học, cúi ngửa đi đứng đều theo thầy, đến khi học thành nghề nghiệp đạo lý thì mãi được an vui. Còn như con nhà vua, tự chủ bằng sức mình, không theo lời người khác dạy, ngu tối nên thường khổ. Như Lai nói bài kệ này là vì các chúng sinh bị ma (những thế lực làm chướng ngại việc tu hành) nắm giữ, không được tự chủ, nên Như Lai vì họ mà nói. Vì thế nên biết không phải mọi việc nhờ sức người khác đều khổ, cũng không phải mọi việc tự chủ bằng sức mình đều vui.
Câu 'mọi kẻ kiêu mạn cậy thế đều hung bạo tàn hại' cũng là lời nói hữu dư. Không phải mọi sự kiêu mạn đều là hung bạo tàn hại. Như có người kiêu mạn, coi thường thói đời, bèn xuất gia học đạo, hoặc vì nghĩ đến phúc đức mà giữ giới trong sạch; nên biết những người ấy tuy kiêu mạn nhưng không phải là hung bạo tàn hại. Câu 'mọi người hiền lành đều được người yêu mến' cũng là lời nói hữu dư. Như trong hàng đệ tử Phật, có người phạm bốn giới trọng, dù biết tự gắng sức, giữ gìn oai nghi, tu hạnh hiền lành, nhưng vì đã phá hỏng hạnh nghiệp chân chính nên không được người yêu mến. Vì nhân gì mà Thế Tôn nói bài kệ này?"
Bấy giờ Phật bảo Văn Thù Sư Lợi: "Chư Phật Như Lai không vô cớ mà nói pháp bừa. Lúc ấy ở thành Vương Xá có một người nữ dòng họ Câu Lân, tên là Tu Bạt Đà La, chán ghét đời thế tục, đến chỗ Phật xin xuất gia. Theo lệ của nữ giới thì không được tự chủ, phải chịu sự sắp đặt của nam giới. Cô tự quy y Tam Bảo (nương tựa vào ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng). Phật biết ý cô, cũng biết đã đến lúc, nên nói bài kệ: 'Mọi việc phụ thuộc thế lực người khác đều khổ'. Hay thay, hay thay, Văn Thù Sư Lợi, bậc tiên trong loài người, có thể hỏi về những lời dạy kín đáo bằng phương tiện của Như Lai."
Văn Thù Sư Lợi lại nói kệ rằng:
Mọi loài chúng sinh đều nhờ ăn uống mà sống còn;
Mọi đứa trẻ thơ đều không có lòng keo kiệt;
Trong khắp thế gian, đoàn thực làm tăng bệnh;
Mọi người tu hành theo pháp, ở chung với nhau đều được an vui.
"Như vậy, bạch Thế Tôn, nay Ngài nhận bữa cơm cúng dường của Thuần Đà, há chẳng làm tăng thêm bệnh sao?" Bấy giờ Đức Thế Tôn lại vì Văn Thù Sư Lợi mà nói kệ rằng:
Không phải mọi chúng sinh đều nhờ ăn uống mà sống còn;
Không phải mọi đứa trẻ thơ đều không có lòng keo kiệt;
Không phải khắp thế gian đoàn thực đều làm tăng bệnh;
Không phải mọi người tu hành theo pháp ở chung với nhau đều được an vui.
"Này Văn Thù Sư Lợi, nếu (theo lời ông) có bệnh thì ta cũng phải có bệnh (?). Các bậc A-la-hán, Bích-chi Phật, Bồ-tát và Như Lai đều không ăn đoàn thực, đó là pháp nhất định của chư Phật Như Lai. Nếu nói rằng A-la-hán, Bích-chi Phật, Bồ-tát, Như Lai từng ăn đoàn thực thì là làm hỏng ý nghĩa về bậc đại sĩ (bậc người lớn, tức Bồ-tát và Phật). Sở dĩ (chư vị) nhận trăm nghìn sự bố thí của chúng sinh và khen ngợi công đức của mọi sự bố thí, là vì muốn cứu chúng sinh vượt qua biển khổ vô bờ của ba đường ác (ba cõi xấu: địa ngục, ngạ quỷ là loài quỷ đói, súc sinh là loài vật). Tuy không ăn đoàn thực nhưng thường khen ngợi bố thí, là muốn chúng sinh thành tựu đàn ba-la-mật.
(Ta) ngồi ngay ngắn dưới gốc cây tu khổ hạnh suốt sáu năm, há phải vì không ăn mà thân gầy mòn sao? Chớ cho rằng Như Lai cũng cùng một loại với chúng sinh. Như Lai đã vượt qua các dòng ái dục (lòng tham muốn, như dòng nước cuốn trôi người), không giống cảnh giới và chỗ đi lại của người đời. Cảnh giới của Như Lai không thể nghĩ bàn; các đệ tử thanh văn cũng vậy. Câu nói về đoàn thực là lời nói hữu dư.
Câu 'mọi trẻ thơ đều lìa lòng keo kiệt' cũng là lời nói hữu dư; lại có vô lượng (bậc) mãi mãi lìa lòng keo kiệt, (sống trong) niềm vui không lay động. Câu 'mọi đoàn thực đều làm tăng bệnh' cũng là lời nói hữu dư; những bệnh từ bên ngoài đến như bị gươm đâm, ung nhọt, mụn cóc thì nhiều vô số. Câu 'mọi người tu hành theo pháp ở chung đều an vui' cũng là lời nói hữu dư của Như Lai. Pháp có nhiều loại: cũng có người tu tập các pháp lành thế tục, có đủ thứ pháp thanh tịnh về thân, miệng, ý, đủ thứ lòng tin, mà ở chung với nhau lại không thuận theo nhau.
Vì thế nên biết chư Phật Như Lai không vô cớ mà nói trái nghĩa; vì để giáo hóa nên dùng phương tiện mà nói pháp. Lúc ấy có phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) tên là Bán Đầu, cùng những người ở chung tu theo phép trai giới cúng tế ở đền thờ trời, đến chỗ Phật. Để hàng phục họ, khiến họ bỏ cái thấy sai lạc, nên (ta) mới nói bài kệ này."
Bấy giờ Bồ-tát Ca Diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vậy các khế kinh khác đều là lời nói hữu dư của Như Lai sao?" Phật nói: "Không phải vậy, thiện nam tử. Nếu có chúng sinh thành tựu công đức, khéo hiểu pháp sâu xa, thì Như Lai vì họ nói pháp vô dư về sự thường còn và an vui. Còn những chúng sinh khác ưa nghe pháp, thì Như Lai vì họ khi nói lời hữu dư, khi nói lời vô dư."
Bồ-tát Ca Diếp vô cùng vui mừng, bạch Phật: "Lạ thay Thế Tôn, nhìn mọi chúng sinh như con một!" Phật bảo Ca Diếp: "Hay thay, thiện nam tử, nên hiểu rõ pháp sâu xa như vậy." Bồ-tát Ca Diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, kính mong Như Lai nói về công đức có được từ kinh Bát Nê-hoàn Phương Đẳng này."
Phật bảo Ca Diếp: "Công đức của người chỉ cần nghe tên kinh Bát Nê-hoàn Ma-ha-diễn này thôi, hàng thanh văn và Bích-chi Phật cũng không thể nói cho hết được. Công đức do kinh Bát Nê-hoàn Ma-ha-diễn này sinh ra không thể nghĩ bàn, chỉ là cảnh giới của chư Phật Như Lai."
Bấy giờ chư thiên, người đời và a-tu-la liền ở trước Phật, một lòng đồng thanh nói kệ tụng rằng:
Như Lai, bậc Trời trong các cõi trời (danh hiệu tôn xưng Phật, bậc cao quý hơn cả chư thiên), sâu xa khó nghĩ bàn;
Điều Như Lai đã nói là kinh Nê-hoàn Phương Đẳng,
Sinh ra các công đức, cũng không thể nghĩ bàn.
Chánh pháp khó nghĩ bàn, ngôi báu Tăng cũng thế.
Kính mong bậc Trời trong các cõi trời thương xót ở lại thêm chút nữa.
Vị thượng tọa (vị tăng đứng đầu, bậc trưởng lão) là tôn giả Ca Diếp (Ma-ha Ca Diếp, đại đệ tử của Phật, khác với Bồ-tát Ca Diếp nói ở trên) cùng đồ chúng, chốc lát nữa sẽ đến;
Tôn giả A Nan Đà (thị giả của Phật), bậc đại tiên học rộng nghe nhiều;
Cùng vua nước Ma Kiệt Đề, là quốc vương A Xà Thế;
Những vị ấy đối với Như Lai, là những đệ tử thân thiết nhất.
Những bậc chính nhân ấy, ắt sẽ ôm lòng ngờ vực:
Như Lai nhập Nê-hoàn, hay sẽ còn mãi ở đời?
Họ trong lòng ngờ vực, biết lấy đâu mà quyết định?
Xin thương xót ở lại chốc lát, đợi họ đến để giải mối ngờ.
Bấy giờ Đức Thế Tôn vì đại chúng mà nói kệ rằng:
Những ai còn ngờ vực, các người chớ lo âu.
Con trưởng sinh ra từ pháp của ta, là thượng tọa Đại Ca Diếp,
Cùng A Nan, bậc học rộng nghe nhiều, những vị ấy chốc lát sẽ đến.
Ta nhất định để họ thấy ta, rồi ta mới nhập Bát Nê-hoàn.
Những bậc trí tuệ như thế, nhìn đôi chân Như Lai,
Tự họ sẽ biết thân ta, thường hay vô thường, là thật.
Bấy giờ toàn thể đại chúng và đồ chúng dâng lên Như Lai lụa trời, lọng hoa, đốt các thứ hương quý, trỗi nhạc trời, nhiều vô lượng không thể ví dụ được. Cúng dường Phật xong, chúng sinh nhiều như cát của một vạn sông Hằng (số nhiều không đếm xuể) phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu đạt sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn, tức thành Phật), trụ ở địa vị đầu tiên của Bồ-tát. Trưởng giả Thuần Đà vui mừng hớn hở, (như được) nước cam lồ (thứ nước thần làm người bất tử, ví cho giáo pháp) của Bồ-đề rưới lên đỉnh đầu.
Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo pháp vương tử Văn Thù Sư Lợi, Bồ-tát Ca Diếp và Bồ-tát Thuần Đà: "Các thiện nam tử, hãy tự tu tâm mình, cẩn thận chớ buông lung. Nay ta đau lưng, khắp mình đều đau nhức, muốn nằm nghỉ. Này Văn Thù Sư Lợi, ông hãy vì tất cả tứ chúng mà nói pháp. Chánh pháp của Như Lai nay giao phó cho ông; cho đến khi thượng tọa Ma-ha Ca Diếp và A Nan đến, ông hãy giảng rộng ra."
Thế rồi Đức Thế Tôn, vì giáo hóa chúng sinh mà hiện thân có bệnh, nằm nghiêng bên phải sát đất, giữ tâm chuyên chú vào ý tưởng về ánh sáng (phép giữ tâm tỉnh sáng khi nằm, để không mê ngủ).
Kinh Đại Bát Nê-hoàn, quyển thứ sáu.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video