Quyển một
Loại án mưu hại
QUAN TUẤT HÌNH HỌ NGỤY NHỜ BẦY QUẠ KÊU MÀ GIẢI OAN
Ở huyện Giang Hạ, phủ Vũ Xương có người dân tên Trịnh Nhật Tân. Anh với người em họ là Mã Thái thân thiết với nhau từ nhỏ. Tân thường đến Hiếu Cảm buôn vải, sau Thái cũng đi theo. Một năm buôn bán rất có lời. Năm sau, ngày hai mươi tháng Giêng, mỗi người mang hơn hai trăm lạng bạc ròng, từ biệt nhà lên đường. Ba ngày sau tới trạm dịch Dương La (dịch: trạm nghỉ dọc đường của nhà nước). Tân nói: "Hai anh em cùng vào thành Hiếu Cảm thì một lúc khó gom được nhiều hàng, sợ mất nhiều ngày. Chi bằng chia nhau ra, em đi Tân Lý, anh vào thành, thế nào?" Thái đáp: "Lời ấy đúng ý em."
Hai người vào quán mua rượu. Chủ quán Lý Chiêu là người quen, thấy họ đến thì ra đón, gọi rượu ngay, thành tâm mời: "Rượu năm mới, mỗi năm chỉ một lần, cứ uống thoả vài bầu." Hai người đều say, cố từ chối mãi mới thôi. Họ lấy bạc trả Chiêu, Chiêu cũng nhún nhường rồi nhận. Ba người vái chào nhau. Tân đi vào thành, lúc chia tay dặn Thái: "Gom được bao nhiêu vải thì cứ lần lượt thuê phu gánh vào thành." Thái vâng lời rồi đi. Đi chưa được năm dặm, rượu say chân mỏi, Thái ngồi nghỉ tạm trong cái đình bên đường, bất giác say ngủ nằm luôn ở đó. Đúng là: say mộng chẳng biết trời sớm muộn, tỉnh dậy chỉ thấy mặt trời đã lặn về tây. Thái vội rảo bước thêm năm dặm, tới nơi gọi là Nam Tích. Phía trước không làng, phía sau không quán, trong lòng hoảng hốt.
Tình cờ trên sườn núi, Thái gặp một người tên Ngô Ngọc. Hắn vốn quen nghề mưu hại người để cướp của, lấy việc chăn trâu làm cớ. Ngọc nói: "Ông khách ơi, trời sắp tối rồi mà còn chưa dừng chân nghỉ. Dạo này vùng này không như trước, phía trước mười dặm là đồi núi hoang vắng, e có kẻ xấu không ít." Thái đã hoảng, lại bị Ngọc nói qua nói lại mấy câu nên càng không dám đi. Thái hỏi: "Nhà anh ở đâu?" Ngọc đáp: "Ngay ở cửa khe phía trước." Thái nói: "Đã không xa thì xin cho tôi ngủ nhờ một đêm, sáng mai đi sớm, tôi sẽ hậu tạ." Ngọc giả vờ từ chối: "Nhà tôi đâu phải quán trọ quán rượu, sao lại cho người ngủ nhờ! Nhà tôi giường chiếu không tiện, anh muốn đi tiếp cũng được, quay lại cũng được, nhà tôi quyết không ở được." Thái nói: "Tôi biết nhà anh chẳng phải quán trọ, nhưng xin nghĩ tình tôi đi xa vất vả, giúp tôi cũng là làm âm chất (việc phúc đức ngầm, trời đất ghi nhận và báo đáp)." Thái năn nỉ mãi, Ngọc mới giả vờ đổi ý: "Tôi thấy anh là người thật thà, đã nói vậy thì để tôi lùa trâu về cùng anh."
Về đến nhà, Ngọc bảo vợ là Cung thị: "Hôm nay có ông khách vì trời tối đến nhà mình ngủ nhờ, dọn rượu ra mà uống." Bà mẹ và Cung thị từ lâu đã ghét việc Ngọc làm, nên thấy Thái đến thì rất không vui. Thái không biết, tưởng họ giận mình, bèn nhỏ nhẹ an ủi: "Chị đừng giận, tôi sẽ hậu tạ." Cung thị liếc nhìn, đưa mắt ra hiệu. Thái nhận ra nhưng không hiểu vì sao. Lát sau Ngọc ra ngoài, người vợ liền vội vào trong bày tiệc thịnh soạn. Ngọc mời rượu mãi. Thái hơi rượu lúc trước mới tỉnh, nhưng không nỡ từ chối lòng tốt của Ngọc, uống mấy chén thì rất say. Ngọc lại ép uống thêm hai bát lớn. Thái không biết trong chén có bỏ thuốc mê, uống xong mê man, không biết gì nữa. Ngọc đưa Thái vào phòng nhỏ sau nhà nằm nghỉ. Đợi đến canh khuya vắng người, hắn cõng Thái ra cửa khe bên trái, lấy chính quần áo của Thái bọc một tảng đá lớn buộc vào, rồi vác lên đẩy xuống ao chứa nước tưới ruộng. Thế là toàn bộ tiền của Thái về tay hắn. Kẻ bị hắn hại không chỉ một người, việc hắn làm cũng không chỉ một lần!
Nhật Tân đến Hiếu Cảm được hai ba ngày, hàng đã gom được hai phần, mà vẫn chưa thấy Thái gửi hàng tới. Đợi thêm mười ngày nữa, Tân bèn sang phố Tân Lý tìm Thái. Đến nhà người môi giới (nha nhân: người làm trung gian mua bán, kiêm cho khách buôn trọ) Dương Thanh, Thanh hỏi: "Năm nay sao anh đến muộn thế?" Tân sửng sốt: "Em họ tôi đã đến nhà anh gom vải lâu rồi, tôi ở trong thành, sao lâu thế mà không thấy gửi hàng tới?" Thanh nói: "Người em họ ấy của anh chưa hề đến đây." Tân nói: "Em họ tôi là Mã Thái, năm ngoái cũng trọ ở nhà anh, sao lại chối là không biết?" Thanh hỏi: "Cậu ấy đi lúc nào?" Tân đáp: "Ngày hai mươi hai, cùng tôi đến trạm Dương La thì chia đường." Cả quán đều nói không có. Tân nghi hoặc, bèn đi hỏi khắp các nhà môi giới khác, đều không có.
Đêm ấy Thanh dọn rượu đón khách, mọi người đều mời uống. Tân buồn bực không vui. Mọi người nói: "Có lẽ cậu ấy đi nơi khác gom hàng, chứ người đâu lại mất tăm được?" Tân nghĩ nơi khác Thái đều lạ nước lạ cái, chẳng có chỗ nào để đi. Chỉ ngủ lại một đêm, sáng hôm sau Tân về quán Lý Chiêu ở trạm Dương La hỏi, Chiêu cũng nói: "Từ hôm hai mươi hai chia tay, chưa thấy quay lại." Tân nghĩ thầm: "Hay là giữa đường bị cướp?" Tân dọc đường dò hỏi, ai cũng nói đầu năm nay chưa thấy ai bị đánh chết. Tân lại quay về Tân Lý, hỏi các khách trong quán đến từ lúc nào, ai cũng nói đến từ tháng Hai. Tân nghĩ bụng: "Hẳn là nhà môi giới thấy cậu ấy nhiều bạc lại đi một mình, ham của mà giết chết, cũng chưa biết chừng."
Tân nói với Thanh: "Em tôi mang hai trăm lạng bạc đến nhà anh gom vải, chắc chắn bị giết để cướp của. Tôi đã hỏi khắp dọc đường, không có vụ cướp nào. Nếu bị giặc đánh chết giữa đường thì phải có xác. Sao một người sống sờ sờ lại biến đi đâu mất?" Thanh nói: "Nhà tôi đầy khách trọ, làm sao làm được việc ấy?" Tân nói: "Khách trong quán anh đều đến từ tháng Hai. Em tôi đến một mình, có lẽ tới lúc đêm, nên bị anh hại." Thanh nói: "Đã có khách đến thì hàng xóm lẽ nào không ai thấy? Giết người giữa phố, lẽ nào không ai hay? Anh vô cớ độc ác buông lời vu oan lớn thế này." Hai người cãi to (?), rồi đánh nhau. Tân viết thư, thuê một người chạy gấp về báo tin cho nhà.
Hôm sau Tân đâm đơn lên huyện: "Người đứng đơn Trịnh Nhật Tân, dân huyện Giang Hạ, phủ Vũ Xương, kiện về việc tên môi giới hung như hổ mưu hại người. Tôi cùng em họ là Mã Thái đi buôn, mỗi người mang hai trăm lạng bạc vốn. Ngày hai mươi hai tháng trước, chúng tôi chia tay ở trạm Dương La: tôi vào thành, Thái đi Tân Lý, có chủ quán Lý Chiêu làm chứng. Thái đến trọ nhà tên môi giới hung ác, Dương Thanh liền nổi lòng độc ác như chim kiêu (loài chim tương truyền ăn thịt mẹ, ví kẻ hung ác vô nhân), ham của mà giết người. Tình cảnh thảm thiết tối trời, xin quan lớn làm chủ, tra tìm xác và của, xử bắt đền và trị tội đúng phép. Kính trình." Tri huyện (quan đứng đầu một huyện) Hiếu Cảm là Trương Thời Thái nhận đơn, phát thẻ lệnh cho sai dịch đi gọi người.
Hôm sau Dương Thanh nộp đơn biện bạch: "Người làm đơn Dương Thanh, dân huyện này, trình về việc bị vu vạ đổ tội. Tôi làm nghề môi giới, tuân phép giữ luật. Chẳng ngờ tên ác Trịnh Nhật Tân hôm trước vô cớ đến nhà tìm người. Nếu Mã Thái đã đến nhà tôi thì lẽ nào không ai thấy? Nhà tôi ở giữa phố, sao dám giết người? Nghĩ kỹ thì nếu Thái không bị giặc hại giữa đường thì chính tên ác này tự giết, sợ nhà nạn nhân truy xét nên dối quan trên để đổ tội cho người khác (?). Xin quan tra hỏi nghiêm, cho phải trái rõ ràng như nước sông Kinh đục, sông Vị trong (hai dòng sông chảy cạnh nhau mà đục trong khác hẳn, ví phân rõ đúng sai), để người lương thiện khỏi bị hãm hại. Kính trình."
Quan huyện nhận đơn, phát thẻ bắt đủ những người liên can đến trước công đường tra xét. Quan huyện hỏi: "Nhật Tân, ngươi kiện Dương Thanh giết Mã Thái, có dấu vết chứng cớ gì?" Tân đáp: "Mưu gian đủ đường, hắn che đậy kín kẽ, sao lộ dấu vết? Xin quan lớn dùng phép tra xét thì tự khắc rõ." Thanh nói: "Lời Nhật Tân toàn là nói càn, dối lòng mình. Mã Thái chưa hề đến nhà tôi. Nếu tôi gặp hắn dù chỉ một lần, tôi cam chịu chết, đừng nói gì đến chuyện bạc nhiều hay ít! Năm nay quả thật chưa thấy người ấy. Chắc chắn là Nhật Tân giết người rồi giả vờ kiện con, để che tội mình." Tân nói: "Con với cậu ấy chia tay ở quán Lý Chiêu, mua rượu uống rồi mỗi người một ngả đông tây." Quan huyện hỏi Lý Chiêu: "Ngươi có thật thấy họ chia tay không?" Chiêu đáp: "Hôm ấy họ đến quán mua rượu. Con thấy họ đến đầu năm mới, theo lệ cũ bày rượu đãi, uống xong từ biệt, một người đi đông, một người đi tây. Con thấy rõ ràng, không dám nói càn."
Thanh nói: "Nhà con khách trọ rất đông, nếu hắn vào nhà con thì sao không ai thấy? Trong quán có bạn khách để quan hỏi, hai bên đông tây có hàng xóm để tra." Quan huyện liền gọi hàng xóm và khách trọ đến, hỏi: "Các ngươi có thấy Mã Thái đến quán Dương Thanh không?" Khách trọ đáp: "Chúng con đều không thấy." Hàng xóm đáp: "Nhà ấy người ra vào đông, chúng con không biết rõ." Tân nói: "Hàng xóm đều là chỗ quen biết của hắn, dù biết cũng không chịu nói. Khách trọ đều đến từ tháng Hai, Mã Thái thì đến nhà hắn từ tháng Giêng, người tháng Hai đến sao biết chuyện tháng Giêng? Chắc là Mã Thái đến trước một mình, Dương Thanh mới nổi lòng xấu. Xin quan xử cho hắn đền mạng."
Quan huyện thấy hàng xóm và khách trọ đều thoái thác, bèn khuyên Thanh nhận tội. Thanh vốn không làm, sao chịu nhận? Quan huyện quát đánh Thanh ba mươi gậy thật nặng. Không nhận, lại sai kẹp (dùng kẹp gỗ ép chân hoặc ngón tay, một cách tra tấn). Không chịu nổi đau, Thanh khai bừa. Quan huyện hỏi: "Đã khai giết người thì xác ở đâu? Bạc còn không?" Thanh nói: "Thật con không giết hắn, vì quan lớn tra khảo đau quá, chịu không nổi, đành khai oan." Quan huyện cả giận, lại sai kẹp. Thanh ngất ngay, lâu sau mới tỉnh. Hắn nghĩ: "Không khai cũng chết, chi bằng tạm nhận, may ra sau này còn có ngày sáng tỏ." Bèn khai: "Xác vứt xuống sông Trường Giang, bạc đã tiêu hết."
Quan huyện thấy lời khai đã xong xuôi, liền đóng gông tấm ván dài, xiềng khoá, cầm bút phán: "Xét thấy tên hung ác Dương Thanh làm nghề môi giới kiếm sống, dẫn khách để sinh nhai. Mã Thái mang bạc đến quán, hắn liền nảy ý dòm ngó; thấy người ấy đi một mình, bèn tính mưu làm lợi cho mình. Đêm khuya ra tay hung ác, khiến người chết oan; canh tàn khiêng ra, vứt xác xuống Trường Giang. Tự mừng của đã vào túi, đâu nghĩ đến chuyện giết oan người vô tội. Giết người cướp của, đều đã khai ra. Xử cực hình đại tịch (án tử hình), đợi mùa thu hành quyết."
Án của Thanh định đã được nửa năm thì triều đình cử Hình bộ chủ sự (một chức quan ở bộ Hình, cơ quan trung ương coi việc hình án) là Ngụy Đạo Hanh đến Hồ Quảng làm việc tuất hình (xét lại các án tù, nhất là án tử, để thương xót người tù và minh oan cho người bị xử sai). Ông đi dần đến phủ Vũ Xương. Đêm ấy ông xem hồ sơ án, thấy đây là án mới trong năm, bèn xem xét tỉ mỉ. Bỗng tinh thần mỏi mệt, ông tựa ghế mà ngủ. Ông mơ thấy một con thỏ đội cái mũ chạy đến trước án thư. Tỉnh dậy, ông suy nghĩ mãi mà không hiểu. Đến khi đọc lời phán của tri huyện Trương có câu "giết oan người vô tội", ông chợt hiểu ra: thỏ đội mũ chính là chữ "oan" (trong chữ Hán, chữ "oan" viết bằng nét như cái mũ úp trên chữ "thỏ"). Ông nghĩ trong vụ này ắt có oan khuất.
Hôm sau, ông chỉ gọi riêng nhóm phạm nhân vụ Dương Thanh ra tra xét. Hỏi Lý Chiêu thì Chiêu nói: "Rõ ràng là chia tay nhau." Hàng xóm và khách quán của Dương Thanh đều nói: "Không thấy, không biết." Ông nghĩ thầm: "Chắc giữa đường đã có biến." Hôm sau, ông cáo ốm không lên công đường, mặc thường phục, dẫn hai người nhà đi dọc đường về trạm Dương La dò xét. Đến Nam Tích, thấy chỗ này rất hoang vắng, ông nghĩ Mã Thái chết ắt là quanh quẩn vùng này. Đang nhìn kỹ xung quanh thì thấy ở cửa khe phía trước có từng đàn quạ, chim khách đang xúm lại mổ bên bờ ao tưới. Ba người lại gần xem, thấy một xác người nổi trên mặt nước, chưa rữa nát lắm.
Ngụy công vừa thấy, liền sai người nhà đi thẳng đến trạm Dương La xin hai mươi dịch tốt (lính phục dịch ở trạm) và một cỗ kiệu đến đây dùng. Dịch thừa (viên quan nhỏ coi trạm dịch) biết là quan Tuất hình họ Ngụy, liền gọi phu kiệu, tự mình ra đón. Chào hỏi xong, Ngụy công sai dịch tốt xuống ao vớt xác. Ao sâu không lường được. Trong đám có một người lính tên Triệu Trung tự xin: "Con biết bơi lặn chút ít, xin xuống vớt." Ngụy công rất mừng, cho xuống. Trung bơi ra giữa ao, kéo xác lên bờ. Ngụy công nói: "Ngươi tìm kỹ khắp nơi xem còn có gì không?" Triệu Trung lặn thẳng xuống, thấy dưới ấy còn mấy xác người nữa, đều đã nát, không vớt lên được, bèn lên bờ bẩm lại.
Ngụy công lập tức sai dịch tốt bắt hơn mười nhà dân quanh vùng, hỏi: "Ao này của nhà ai?" Mọi người đáp: "Ao này dùng chung để tưới cho cả vùng khe, không phải của riêng nhà nào." Ngụy công hỏi: "Xác này là người ở đâu?" Không ai nhận ra. Ông đưa hơn mười người ấy về trạm, dọc đường nghĩ: "Đám người này tra sao được? Bắt đầu hỏi từ ai? Lẽ nào người nào cũng tra tấn!" Ông nghĩ ra một kế. Về trạm ngồi yên, dịch tốt dẫn cả đám vào. Ngụy công cho họ quỳ thành một hàng, từng người khai họ tên, sai viên thư lại ở trạm ghi lần lượt từng tên rồi trình lên.
Ngụy công xem qua một lượt rồi nói: "Trước đây ở phủ, đêm ta mơ thấy mấy người đến trước án kêu oan, nói bị người giết, vứt xuống ao. Hôm nay ta đích thân đến xem, quả nhiên vớt được mấy xác, đúng với giấc mộng. Hôm nay lại thấy có tên người ấy ở đây (?)." Ông giả vờ cầm bút chấm lung tung lên tờ giấy tên, chấm một cái rồi hô to: "Ai vô tội thì đứng dậy đi ra, kẻ giết người thì quỳ lên nghe xét." Mọi người lòng không có gì phải sợ, đều đứng dậy cả; chỉ có Ngô Ngọc sợ đến chột dạ run gan, đứng dậy cũng không xong, không đứng cũng không xong. Hắn vừa định đứng lên thì Ngụy công đập thước gỗ (miếng gỗ quan xử án đập xuống bàn để thị uy) một cái, mắng: "Ngươi là kẻ chính phạm giết người, sao dám đứng dậy!" Ngô Ngọc cúi đầu không nói được gì.
Ông quát đánh bốn mươi gậy rồi hỏi: "Những người bị ngươi giết là người ở đâu? Khai thật từng người, khỏi phải dùng hình." Ngô Ngọc không chịu nhận. Ngụy công sai lấy kẹp ra kẹp, hắn mới khai: "Đều là khách lẻ từ phương xa. Con lấy cớ chăn trâu, thấy trời hơi tối thì nói vài câu dỗ họ về nhà ngủ nhờ, cho uống rượu độc say rồi vứt xuống ao. Đều không biết tên họ." Ngụy công hỏi: "Cái xác chưa nát này bị giết lúc nào năm nay?" Ngô Ngọc đáp: "Bị giết tối ngày hai mươi hai tháng Giêng mùa xuân năm nay." Ngụy công nghĩ: "Ngày người này chết đúng vào ngày chia tay với Trịnh Nhật Tân, có lẽ chính là hắn." Ông liền cho gọi Lý Chiêu đến hỏi, dịch tốt bẩm: "Hôm trước lên phủ nghe xét, chưa về." Ngụy công cho mọi người về, giam khoá Ngô Ngọc lại.
Hôm sau Ngụy công lên ngựa về phủ. Quan lại trong phủ không biết chuyện gì, ra ngoài thành đón, đều hỏi duyên cớ. Ngụy công kể lại từng điều, mọi người đều than phục. Hôm sau, ông gọi Dương Thanh và mọi người ra hỏi qua, rồi sai Trịnh Nhật Tân đến Nam Tích nhận xác. Tân nhận rõ ràng là xác em mình, về báo lại. Ông cho đưa Ngô Ngọc ra khỏi ngục để tra xét. Ông hỏi Thanh: "Lúc ấy ngươi không giết người, sao lại nhận tội?" Thanh đáp: "Con nhiều lần trình bày là không có chuyện ấy, nhưng khách trong quán đều nói đến từ tháng Hai, hàng xóm thì sợ liên luỵ nên ai cũng chối là không biết, vì thế quan Trương sinh nghi, tra khảo đau đớn. Con ngất đi gần chết, nghĩ không khai thì chết, chi bằng tạm nhận, may ra có ngày thấy lại ánh mặt trời. Hôm nay may gặp được quan thanh thiên (trời xanh, ví vị quan xử án công minh), tra ra được kẻ chính phạm. Một là nhờ ông lớn soi xét nỗi oan chìm sâu, hai là trời cao không mờ mắt."
Ngụy công cho tháo gông khoá cho Dương Thanh, rồi hỏi Nhật Tân: "Lúc ấy ngươi không xét kỹ, sao lại kiện càn?" Tân đáp: "Con hỏi khắp dọc đường, đâu biết tên giặc này che giấu kín kẽ đến thế. Con kiện Thanh cũng là bất đắc dĩ." Ngụy công hỏi: "Mã Thái lúc ấy mang bao nhiêu bạc?" Tân đáp: "Hai trăm lạng." Ông lại hỏi Ngô Ngọc: "Ngươi giết Mã Thái, được bao nhiêu bạc?" Ngọc nói: "Thật không phải con giết, hôm trước chỉ vì sợ hình mà khai bừa." Ngụy công quát đánh ba mươi gậy, Ngọc mới khai: "Giết Mã Thái là thật, bạc mới tiêu ba mươi lạng, số còn lại vẫn còn."
Ngụy công liền sai mấy người đến nhà hắn thu lại tang vật. Mẹ hắn tưởng người ta đến bắt mình đi chịu hình, bèn nhảy xuống nước chết. Cung thị thấy mẹ chồng nhảy xuống nước cũng nhảy theo. Sai dịch thấy thì cứu lên, lục tìm được số bạc cũ, niêm phong của cải trong nhà, giao cho hàng xóm trông giữ. Sai dịch dẫn Cung thị lên quan, bẩm: "Mẹ của Ngọc đã nhảy xuống nước chết, người đàn bà này cũng nhảy xuống, chúng con cứu lên, đưa đến để quan xử trí." Ngụy công nói: "Người đàn bà này đáng ghét, chồng làm điều đại ác như thế sao không can ngăn? Ngươi cùng đồng mưu, cũng đáng tội chết." Cung thị đáp: "Tôi nhiều lần can thì bị chồng định hại, mẹ chồng can thì thành thù. Nay mẹ chồng đã chết, tôi cũng muốn theo, nào ngờ bị sai dịch cứu lên. Nay chồng chịu cực hình, tôi cũng xin chết cùng." Ngụy công nói: "Ngươi đã nhiều lần can mà hắn không nghe thì không liên quan đến ngươi, nay giao cho quan gả chồng. Còn Nhật Tân, lẽ ra phải xử ngươi tội vu cáo, nhưng cần ngươi đưa xác em về chôn, nên tha tội." Nhật Tân dập đầu tạ ơn.
Ngụy công phán: "Xét thấy Ngô Ngọc ban ngày chăn trâu nơi thung núi, dùng lời doạ hiểm nguy để dụ người ngủ nhờ; ban đêm bày rượu độc, chuốc say rồi giết người ngay trong nhà. Lòng hung ác như hổ sói, khiến vợ con không ngăn nổi (?); mưu độc như rắn rết bọ cạp, làm người mất sạch cả của lẫn mạng. Người chết chẳng cam lòng, nên thỏ trắng hiện trong mộng tố oan; hồn thiêng khó nhắm mắt, nên quạ đen bên ao khóc nỗi oan chìm. Thương thay mấy người lái buôn, bôn ba sông hồ mà mất mạng; tiếc thay Mã Thái, tự sa vào bẫy mà chết oan. Liên luỵ đến Nhật Tân, vì người thân mà chuốc oán sâu; hoạ lan tới người môi giới, không tội mà bị hành hình oan. Tội ác chất đầy, có băm vằm từng tấc cũng khó đền tội; hung bạo ngang ngược (chữ mất)(?), phải xử tử theo đúng phép nước. Mấy người lái buôn dưới ao thì bán gia sản nhà Ngọc để mua quan tài; người bảo giáp (người coi việc trị an trong xóm làng theo chế độ liên kết các hộ) trong vùng nhận xác khâm liệm, chôn nơi núi rừng. Dương Thanh vô tội, theo lệ tha về nhà; Nhật Tân vu cáo, xét chỉ khép vào điều 'làm việc không nên làm' (điều luật trị tội nhẹ). Đưa xác về quê chôn, để khỏi làm ma nơi đất khách; nhận lại bạc cũ, dùng làm tiền lộ phí. Cung thị vô tội, mặc nàng tự lấy chồng; Ngô Ngọc giam ngục, sau mùa thu xử quyết. Tri huyện Hiếu Cảm họ Trương xử án không sáng suốt, bổng lộc đều nên đình chỉ."
Tôi xét: vụ án này cho thấy Ngụy công sáng suốt như thế, trên không phụ lòng tin của triều đình đã đề cử dùng mình, dưới không để người trong ngục phải than oan như bị úp dưới chậu (ánh sáng không lọt tới, ví nỗi oan không ai thấu). Nếu không, Dương Thanh suýt chết oan dù vô tội, còn nỗi oan của Mã Thái thì mãi chìm trong biển khổ. Nỗi oan này được giải, kinh thành chấn động, tiếng tăm vang khắp trong nước, và chức trách tuất hình từ đó mới không uổng! Người coi việc hình án há có thể không xét kỹ sao!
THÔI QUAN HỌ ĐỔNG XỬ VỤ GIẾT HẠI CỬ NHÂN
La Hữu Văn, tiến sĩ (người đỗ kỳ thi cao nhất của triều đình) người huyện Vân Hoà, phủ Xử Châu, làm tri huyện Nam Phong. Có Cúc Cung là cử nhân (người đỗ kỳ thi cấp tỉnh) huyện Long Tuyền, thuộc nhà có quan hệ đồng niên (gia đình có người cùng đỗ một khoa thi), chỉ là họ hàng xa, dẫn ba đầy tớ là Quý Thập Bát, Chương Tam, Phú Thập đến thăm Hữu Văn. Cung chỉ được biếu một trăm lạng bạc, bèn lấy năm mươi lạng mua đồ chơi bằng đồng mạ vàng và lược bí phủ vàng ở Nam Phong, đựng trong rương da, khoá bằng đồng trắng. Ông lại định đến chỗ nhậm chức của quan Tuần án (quan giám sát được triều đình phái đi tuần xét một vùng) Mai Tiên Xuân ở Nam Kinh — cũng là bà con bên ngoại — để gặp mặt (?). Ông từ biệt Hữu Văn lên đường, vài ngày thì tới Thuỵ Phong. Ông sai Chương Tam, Phú Thập dậy sớm đi trước đến Nam Kinh hỏi xem quan Tuần án đang đi tuần ở phủ nào, hẹn gặp nhau ở Vu Hồ.
Hôm sau đổi thuyền. Thuỷ thủ Cát Thái khuân hành lý lên thuyền cho ông, thấy rương da rất nặng, ngờ là vàng bạc, bèn báo với chủ thuyền Ngải Hổ: "Mấy cái rương da nặng lắm, chắc là vàng bạc, nhất định không phải thứ gì khác." Hai người liền nổi lòng xấu, bàn: "Không nên cho người khác đi nhờ nữa, để giữa đường tiện ra tay." Bàn kế xong, chúng giả vờ nói với Cúc Cung: "Chúng tôi nghĩ cậu là người đọc sách, ưa yên tĩnh, sợ cho khách tạp nham đi chung thì ồn ào không tiện, nay không cho ai đi nhờ nữa, chỉ xin cậu thưởng thêm tiền thuyền." Cung nói: "Thế càng tốt, đến Vu Hồ ta trả thêm tiền cho." Hai người nghe vậy càng ngờ là nhiều bạc.
Hôm ấy thuyền nhổ neo, mấy ngày thì qua Cửu Giang. Tối hôm sau, chúng neo thuyền ở chỗ vắng. Đợi đến nửa đêm, Ngải Hổ cầm dao chém vào đầu Cung một nhát, Cát Thái cầm dao chém vào đầu Quý Thập Bát một nhát, chủ tớ hai người chết oan. Chúng vứt xác xuống sông, lục lấy chìa khoá mở rương da. Thấy đầy rương toàn đồ đồng: lư hương, bình hoa, ấm nước, giá gác bút, đều là đồ chơi tinh xảo, lại có lược bí, đều phủ vàng kiểu cách, bạc thì chỉ được ba mươi lạng. Thái nói: "Ta tưởng toàn là bạc, hai đứa mình giàu sang ngay trước mắt, hoá ra là mấy thứ này." Hổ nói: "Hàng tốt thế này lo gì không bán được? Chi bằng chở đến Vu Hồ, dọc đường bán đi thì thành bạc." Hai người bàn rồi cứ thế làm.
Chương Tam, Phú Thập dò được tin quan Tuần án đang tuần ở Tô Châu, liền quay về Vu Hồ. Đợi nửa tháng không thấy chủ đến, họ thuê thuyền ngược lên tìm, không thấy. Lại lên Cửu Giang, thẳng đến Thuỵ Phong, vào quán cũ hỏi. Chủ quán nói: "Hôm sau đổi thuyền đi ngay rồi, sao đến giờ còn ở đây?" Hai người sửng sốt, lại xuôi về Nam Kinh. Tiền đi đường hết sạch, tìm khắp không thấy. Hai người cầm quần áo lấy tiền đi đường, đến Tô Châu dò hỏi. Đến Tô Châu hỏi khắp nơi tìm chủ, vẫn không có tin. Không ngờ quan Tuần án họ Mai đã lên ngựa đi tuần Tùng Giang, hai người lại đến Tùng Giang. Hỏi nữa cũng không có tin. Túi rỗng sạch, muốn gặp quan Tuần án nhưng nha môn canh giữ nghiêm ngặt, bàn nhau chi bằng viết một lá đơn mà kiện.
Họ làm đơn: "Người đứng đơn Chương Tam, Phú Thập, dân huyện Long Tuyền, phủ Xử Châu, kiện về việc lạc mất chủ. Chủ chúng tôi là cử nhân Cúc Cung, từ Nam Phong định đến chầu hầu quan lớn. Ở Thuỵ Phong chúng tôi từ biệt chủ, lên kinh dò tin quan lớn đi tuần, hẹn về Vu Hồ báo tin. Đến kinh rồi đúng hẹn quay về đợi, nửa tháng chủ không đến. Chúng tôi ngược lên Cửu Giang, Thuỵ Phong, tìm không thấy. Giữa đường lạc chủ, tình cảnh thật đáng thương! Túi rỗng sạch, phải cầm quần áo làm lộ phí mà đến Tô Châu. Quan lớn đã rời đến đây, chúng tôi không có cách nào vào bái kiến, nên làm đơn xin quan lớn làm chủ, tra xét giúp, để chúng tôi có chỗ nương tựa, sau này khỏi bị ngờ vực như kẻ đứng dưới gốc mận sửa mũ, ngoài ruộng dưa sửa giày (ví ở vào chỗ dễ bị nghi là làm điều gian). Kính trình."
Quan Tuần án họ Mai xem đơn cả kinh, hỏi: "Cậu chủ các ngươi đến đây, giữa đường chia tay thế nào?" Chương Tam đáp: "Chúng con cùng cậu chủ đến chỗ quan La ở Nam Phong, mua đồ đồng mạ vàng và lược bí phủ vàng làm lễ vật ra mắt. Rời Nam Phong đến Thuỵ Phong, cậu sai hai chúng con dậy sớm đi trước lên kinh, dò xem ông lớn đang tuần ở phủ nào để tiện vào bái kiến, hẹn về Vu Hồ báo tin. Lên kinh biết ông lớn ở Tô Châu, chúng con quay về đợi chủ. Nửa tháng không thấy đến, chúng con thuê thuyền ngược thẳng lên Cửu Giang, dọc đường tìm kiếm, không có tin tức. Ngờ là cậu đã đến Tô Châu, mà chúng con hết tiền, phải cầm quần áo làm lộ phí đến Tô Châu. Ông lớn đã đi nơi khác, tìm khắp không thấy. Nay đến đây đã mấy ngày, nha môn ông lớn nghiêm ngặt, không dám vào gặp, nên mượn cớ làm đơn, người gác cửa mới chịu cho vào. Xin ông lớn nể tình cũ (?), tra xét giúp."
Quan Mai hỏi: "Giữa đường chia tay rồi, hay là cậu ấy về nhà?" Phú Thập đáp: "Cậu chủ đã quyết đến đây, sao lại về nhà!" Quan Mai hỏi: "Cậu chủ ở Nam Phong được bao nhiêu?" Phú Thập đáp: "Chỉ được một trăm lạng." Hỏi: "Mua hàng hết bao nhiêu?" Chương Tam đáp: "Mua đồ đồng và lược bí hết năm mươi lạng." Quan Mai nói: "Cậu chủ các ngươi vốn ưa rong ruổi (?), đã không về nhà thì nếu không bị cướp trên thuyền ắt là gặp bão trên sông. Ta cấp cho các ngươi một tờ giấy phê (văn thư có quan phê, cho phép đi truy tìm, bắt người) và hai lạng bạc làm lộ phí, dọc đường dò bắt. Nếu bị cướp thì ắt có hàng đem bán, gặp ai bán đồ đồng hay lược bí thì gặng hỏi lai lịch; ai nói không rõ ràng thì bắt nộp quan, giải đến gặp ta, tự khắc sáng tỏ."
Hai người nhận giấy phê đi, đến các nơi lùng bắt đều không được. Lộ phí sắp hết, họ đến Nam Kinh, thấy một cửa hiệu bày một bộ lư hương. Hai người nhìn kỹ thấy đúng là đồ thật, hỏi: "Lư hương này có bán không?" Chủ hiệu đáp: "Đương nhiên là bán." Chương Tam hỏi: "Còn đồ chơi gì nữa không?" Chủ hiệu đáp: "Có." Chương Tam nói: "Có thì cho xem." Chủ hiệu khiêng rương da ra cho tha hồ chọn. Hai người nhìn chắc chắn rồi hỏi: "Hàng này mua từ đâu về?" Chủ hiệu đáp: "Từ Vu Hồ." Phú Thập liền túm chặt hắn. Chủ hiệu không hiểu vì sao, nói: "Hai người các anh vô cớ túm người, có chuyện gì?" Rồi đánh nhau to. Vừa lúc quan Binh mã ty (cơ quan coi việc tuần phòng, giữ trị an trong kinh thành) là Chu Thiên Luân đi qua cửa, hỏi: "Ai làm ồn?" Chương Tam giữ chặt chủ hiệu, Phú Thập (?) lấy giấy phê ra trình.
Chu công dẫn họ về ty, hỏi kỹ lai lịch. Chương Tam kể lại tường tận. Chu công hỏi: "Ngươi tên gì?" Người kia đáp: "Con tên Kim Lương." Chu công hỏi: "Hàng này từ đâu tới?" Lương đáp: "Hàng này là anh vợ con mua từ Vu Hồ về." Chu công nói: "Hàng này không phải sản vật Vu Hồ, sao lại mua từ đó về? Trong này ắt có duyên cớ." Lương nói: "Muốn biết lai lịch, phải bắt anh vợ con là Ngô Trình thì mới rõ." Chu công liền phát thẻ bắt Trình, giam tất cả lại.
Hôm sau bắt được Ngô Trình đến ty. Chu công hỏi: "Trước đây ngươi mua hàng đồng này ở đâu về?" Ngô Trình đáp: "Hàng này làm ở Nam Phong, Giang Tây. Vừa hay có người khách chở đến Vu Hồ, con trả bốn mươi lạng, qua người môi giới mà mua." Chu công hỏi: "Người khách ấy ngươi có biết là người ở đâu không?" Trình đáp: "Bèo nước gặp nhau, biết sao được?" Chu công nghe vậy không dám tự quyết, giải cả bốn người đi. Lúc ấy quan Mai đang tuần đến phủ Thái Bình, người áp giải đưa đến sát viện (nha môn của quan Tuần án). Quan Mai đang bận xét duyệt án và khảo hạch quan lại, không rảnh tra hỏi, bèn giao cho Thôi quan (quan phụ trách xét xử hình án của một phủ) Đổng Đình Thí xét cho rõ rồi báo lên. Người áp giải nhận giấy hồi báo rồi về. Quan Thôi quan họ Đổng lên công đường.
Phú Thập hai người làm đơn: "Người đứng đơn Phú Thập, Chương Tam, dân huyện Long Tuyền, phủ Xử Châu, kiện về việc mưu hại. Chủ chúng tôi là Cúc Cung, đến Nam Phong thăm bà con, trả năm mươi lạng mua đồ đồng và lược bí, định lên kinh bái kiến quan Tuần án. Giữa đường chúng tôi tách khỏi chủ, nào ngờ bọn hung ác Kim Lương, Ngô Trình liền nổi lòng độc ác, ham của mà giết người. Làm khổ chúng tôi đi tìm khắp nơi (?), may mà bắt được tang vật. Xin quan tra hỏi nghiêm, tìm xác, xử đúng luật, kẻ sống người chết đều đội ơn. Kính trình."
Ngô Trình nộp đơn biện bạch: "Người làm đơn Ngô Trình, dân huyện Giang Lăng, trình về việc oan uổng. Tôi giữ phép buôn bán, làm ăn ở Vu Hồ. Tình cờ có khách mang đồ đồng đến, tôi trả tiền mua về, có người môi giới Đoạn Khắc Kỷ làm chứng. Nào ngờ bọn hung ác Phú Thập, Chương Tam vô cớ nhận càn. Nghĩ kỹ thì nếu hàng là đồ cướp được, sao tôi dám bày bán công khai? Xin quan làm chủ, phá nỗi oan, ngăn điều hại. Kính trình."
Thôi quan nhận đơn, tra xét một lượt rồi giam lại. Hôm sau phát thẻ gọi Đoạn Khắc Kỷ đến, đưa các phạm nhân ra nghe xét. Thôi quan hỏi: "Đoạn Khắc Kỷ, ngươi làm môi giới, Ngô Trình nói mua qua tay ngươi, ắt ngươi biết người khách ấy tên họ là gì!" Khắc Kỷ đáp: "Người qua kẻ lại nối nhau, hôm trước vào hôm nay ra, sao nhớ lâu tên họ được?" Thôi quan nói: "Vụ này do quan Tuần án giao xuống, lại là việc lớn liên quan mạng người, biết mà không khai thì là đồng mưu. Ngô Trình, ngươi khai rõ ràng đi, khỏi chịu hình nặng!" Trình nói: "Người xưa có câu 'người môi giới có mắt, khách mua không mắt' (ý là khách mua chỉ trông vào con mắt của người môi giới), lúc ấy hàng là theo hắn mà mua." Kỷ nói: "Lúc ấy là anh ham hàng rẻ nên chịu mua; tôi chẳng qua gỡ rối dàn hoà, định giá cho phải chăng, tôi đâu có tra xét gian tế cho anh (?)."
Thôi quan nói: "Vì lợi mà chở hàng, ấy là thường tình. Nếu không ham lợi, ai chịu vượt sóng xông hiểm, bôn ba sông hồ? Ngươi đã biết hắn bán rẻ, thì ắt là đồ ăn cắp. Ngươi làm môi giới, chiêu khách bốn phương, lẽ nào không biết chuyện ấy? Hai người đổ qua đổ lại cho nhau, bên trong ắt có điều mờ ám, khai thật đi! Nếu là người khác thì mau khai tên họ; nếu chính là các ngươi thì khai rõ mà chịu tội, cần gì phải tra tấn!" Hai người không khai. Thôi quan sai mỗi người đánh ba mươi gậy, kẹp lại rồi gõ vào kẹp ba trăm cái. Họ vẫn đổ qua đổ lại như trước. Thôi quan nghĩ: "Hai người chịu hình khổ thế mà nhất định không khai, hãy tạm giam lại."
Bỗng thấy một chiếc lá sắn theo gió bay vào, cuốn theo dải lụa màu treo trên cửa cùng rơi xuống, đáp lên người Khắc Kỷ, không biết là vì sao. Lui vào hậu đường, Thôi quan nghĩ: "Trong nha môn không hề trồng sắn, sao lại có lá sắn bay tới?" Việc này rất lạ, nghĩ mãi không hiểu. Hôm sau lại xét, tra tấn vẫn không khai, bèn lập thành án nghi trình lên. Quan Tuần án trả văn thư lại, bắt phải tra xét cho thật rồi báo, đồng thời giao cho ông đi kiểm tra sổ sách kho tàng ở các huyện Nghi Chân.
Thôi quan lên ngựa đến Vu Hồ thuê thuyền, thuyền công đều đã bận phục vụ quan trên. Lúc ấy ông sai lính lệ và bổ khoái (sai dịch chuyên đi bắt người) bắt thuyền về dùng, tình cờ bắt được thuyền của Ngải Hổ. Thôi quan bước lên thuyền hỏi: "Ngươi tên gì?" Hổ đáp: "Con tên Ngải Hổ." "Người kia tên họ gì?" Hổ đáp: "Thuỷ thủ tên Cát Thái." Thôi quan nghĩ: "Mối ngờ trước đây đã giải: lá sắn theo dải lụa màu rơi xuống (trong chữ Hán, 'Cát' nghĩa là dây sắn, 'Thái' nghĩa là dải lụa màu), chắc kẻ giết người chính là Cát Thái." Ông bèn không lên thuyền nữa, ra lệnh cho thủ hạ: "Bắt hai đứa này về công quán tra khảo." Hai người sợ hồn bay phách lạc.
Thôi quan nói: "Các ngươi giết cử nhân, trước đây người môi giới Đoạn Khắc Kỷ đã khai là các ngươi, truy bắt lâu chưa được, nay đã bắt được thì khai nhận để thành án, không cần nói nhiều." Ngải Hổ nói: "Con chèo thuyền, chẳng dính dáng gì đến Khắc Kỷ, hắn giết người sao lại khai càn kéo chúng con vào!" Thôi quan giận vì chúng không nhận, sai mỗi đứa đánh nặng bốn mươi gậy, gửi giam ở huyện Vu Hồ, rồi đi kiểm tra các huyện. Về phủ, ông phát thẻ đòi hai phạm nhân đến xét. Tri huyện Vu Hồ liền giải hai phạm nhân lên phủ, đưa vào Lý hình sảnh (nha môn của Thôi quan). Thôi quan sai đánh nặng bốn mươi gậy kiểu "nghênh phong" (?), hai đứa vẫn không chịu nhận, bèn đưa Ngô Trình và mọi người ra đối chất.
Ngô Trình nói: "Bọn giặc chúng mày giết người lấy hàng đổi lấy bạc, làm khổ bọn tao vô tội chịu cực thế này, may mà trời có mắt!" Cát Thái nói: "Sao mày dối lòng thế! Tao chưa từng gặp mặt mày, sao khai càn?" Ngô Trình nói: "Đồ đồng và lược bí, chúng mày lấy của tao bốn mươi hai lạng, Khắc Kỷ làm chứng." Ngải Hổ hai đứa chối quanh không nhận. Kẹp lại gõ một trăm cái, Ngải Hổ mới khai: "Việc đều do Cát Thái gây ra. Lúc cử nhân Cúc lên thuyền, Thái khuân ba cái rương da lên, thấy nặng khác thường, tưởng là vàng bạc nên nảy lòng xấu. Không cho ai đi nhờ, qua Hồ Khẩu thì dùng dao giết, vứt xuống sông. Sau mở rương ra, thấy là đồ đồng, chỉ được hơn ba mươi lạng bạc, hai đứa hối không kịp. Đem hàng đến Vu Hồ bán cho Ngô Trình được bốn mươi lạng. Lúc ấy chỉ cốt tống hàng đi cho thoát thân nên bán rẻ, bị Đoạn Khắc Kỷ nhận ra, ép chia mười lăm lạng." Khắc Kỷ cúi đầu không nói được gì. Thôi quan bắt từng người khai nhận. Phú Thập, Chương Tam dập đầu tạ: "Ông lớn là thanh thiên, nỗi oan của chủ chúng con một sớm đã được rửa sạch!"
Thôi quan phán: "Xét thấy Cát Thái tính như chim ưng, thử rương nặng nhẹ mà nảy lòng thèm thuồng; Ngải Hổ lòng như sói như bọ cạp, nghe lời lợi mà bày mưu giết người. Bịa lời xin thưởng thêm tiền thuyền để dò xem trong túi có thật nhiều không; không cho khách buôn đi chung cho khỏi vướng, sắp sẵn cơ mưu (?). Neo thuyền chỗ vắng, phòng trước người ta biết. Canh khuya làm ác, cầm dao giết chủ tớ chết oan; nửa đêm hành hung, vứt xác xoá dấu vết dưới sông hồ. Không nghĩ lẽ trời ai lừa được, lại tự mừng mưu gian không ai lường. Mừng rỡ tưởng đầy rương bạc lạng mà giàu sang ngay tức khắc, đâu biết đầy rương đồ đồng chẳng thể một sớm một chiều mà tống đi được! Chở đến Vu Hồ, kẻ môi giới biết chuyện mà ép chia; đem bán ở hiệu trong kinh, hai đầy tớ nhận ra mà bắt được tang vật. Giặc không biết tên, thì thần linh khiến lá sắn bay tới mà báo ứng rõ ràng; phạm nhân khó tìm khắp, thì nhờ việc bắt thuyền công mà chúng tự khai tên thật. Hiểu ra là hợp với điềm báo trước, chẳng phải lá úa gió thổi tình cờ; bắt về tra khảo, quả là kẻ chính phạm giết người. Khai ra Ngô Trình biết rõ mà vẫn mua hàng đồng mạ vàng; kéo ra Đoạn Khắc Kỷ lừa ép chia mười lăm lạng bạc. Hai tên hung ác Cát, Ngải ham của người, giết mạng người, đáng chém đầu bêu để răn chúng; hai tên ác Ngô, Đoạn mua hàng gian, ép chia tang vật, đều đày đi phương xa. Kim Lương vô tội, đáng được tha." Ông lập thành hồ sơ trình lên quan Tuần án. Quan Tuần án họ Mai xem thấy tình tiết đúng thật, tội xử như đề nghị là thoả đáng, cho chém Cát Thái, Ngải Hổ vào mùa thu. Ngô Trình, Khắc Kỷ thì lập tức bị đày.
Tôi xét: vụ án này, tuy hồn oan của Cúc Cung uất ức không được giãi bày, nhưng thật nhờ Đổng công sáng suốt, để tâm suy xét mới xử ra được nỗi oan. Một là không phụ việc quan trên giao phó, hai là không để kẻ hung thủ thật lọt lưới. Đủ thấy lẽ trời sáng tỏ, phép vua rõ ràng!
PHỦ DOÃN HỌ TRẦN XỬ VỤ ĐẦY TỚ ÁC GIẾT CHỦ
Phủ Tây An, tỉnh Thiểm Tây có một nhà buôn lớn họ Lưu tên Vĩnh Thái, cùng người đầy tớ nuôi từ nhỏ là Tiến Hưng đến phủ Triều Châu, Quảng Đông bán hàng nỉ dạ, lời rất lớn. Tính sổ xong được hơn một nghìn lạng bạc, ông bèn sai Tiến Hưng thu xếp hành lý về nhà. Dọc đường đi kiệu đi ngựa, dần đến trạm Tây Nam, ông thuê ngựa nhà Uông Hoa. Đi đến một cái đình nghỉ mát, ông xuống ngựa nghỉ. Tình cờ gặp một toán thợ săn, lưới được hoẵng, mang, thỏ, hươu, gà rừng, chim rừng, thứ gì cũng có. Có con đã chết, có con còn sống. Chỉ có một con chim trĩ chưa chết, trong mắt như đang chảy nước mắt.
Vĩnh Thái tính hiền lành, rất thích bố thí. Ông không nỡ để con trĩ mắc lưới, muốn mua về phóng sinh (thả con vật cho được sống, làm việc thiện theo đạo Phật), sai Tiến Hưng hỏi thợ săn có bán trĩ không. Hưng hỏi: "Con trĩ của ông có bán không?" Thợ săn hỏi: "Anh mua về làm gì?" Hưng đáp: "Chủ tôi muốn mua phóng sinh." Thợ săn nói: "Nếu mua về ăn thì giá không bao nhiêu; nếu mua phóng sinh thì giá phải gấp đôi." Vĩnh Thái liền sai Tiến Hưng khiêng rương da tới, mở khoá lấy bạc đưa hắn. Thợ săn kì kèo thêm bớt. Uông Hoa đứng sát rương da của khách, nói: "Ông khách ơi, phóng sinh là việc tốt, trả thêm cho hắn ít nữa." Vĩnh Thái lại mở rương, lấy thêm bạc trả cho đủ mà mua được. Từ biệt thợ săn, đi vài chục dặm, ông thả con trĩ đi.
Hoa thấy trong rương da có nhiều bạc, bỗng nổi lòng như chim kiêu thú kính (chim kiêu tương truyền ăn thịt mẹ, thú kính ăn thịt cha; ví kẻ vô ơn bạc nghĩa, hung ác), muốn bày mưu giết người. Một lúc chưa biết làm sao, hắn cất tiếng thở dài. Hưng hỏi: "Anh Uông Hoa, anh buồn chuyện gì mà thế?" Hoa nói: "Hôm nay tôi thấy trong rương chủ anh nhiều bạc quá, còn bọn mình số nghèo thế này, chẳng dành dụm được đồng nào." Hưng nói: "Muốn có bạc có gì khó, chỉ là chưa có người cùng chí hướng; nếu có người cùng chí thì chẳng khó gì!" Hoa hỏi: "Sao lại chẳng khó?" Hưng không đáp, mỉm cười. Hoa hỏi: "Sao anh cười?" Hưng nói: "Tôi cười người ta khờ, không hiểu ý tôi." Hoa hỏi: "Ý anh muốn làm gì?" Hưng nói: "Ý tôi muốn mưu một phen giàu sang lớn." Hoa hỏi: "Giàu sang lớn mưu sao được?" Hưng nói: "Trước mắt nếu có người cùng chí thì có được ngay."
Hoa gặng hỏi mãi, Hưng mới nói thật: "Trong rương chủ tôi có hơn nghìn lạng bạc, nếu anh chịu đồng lòng hợp sức giết chủ tôi, thì anh với tôi chẳng phải giàu sang lớn ngay tức khắc sao?" Hoa nói: "Anh nói chuyện này đúng ý tôi. Tôi chỉ sợ anh không chịu hại chủ nên không dám hé lời. Hôm qua tôi thở dài chính là vì thế. Anh với tôi đồng lòng hợp chí. Nếu giết ở quán trọ thì e khó thoát thân, chi bằng hôm sau đi đến chỗ thung núi vắng vẻ mới ra tay." Hai người bàn xong. Hôm sau quả nhiên theo kế ấy giết chủ, rồi chôn trong rừng sâu. Hai người bàn nhau cùng đến nơi xa làm ăn. Hưng nói: "Anh cứ về nhà làm ăn buôn bán khác; tôi không về được, sẽ lẻn đến Kim Lăng (tức Nam Kinh) tạm mở hiệu cầm đồ. Trên biển hiệu tôi đổi tên là 'Cửu Nghi', nếu anh gửi thư hỏi thăm thì cứ tìm biển hiệu cầm đồ ấy, ắt biết tôi ở đâu." Nói xong chia đôi số bạc, vái chào nhau rồi chia tay.
Hoa về nhà, dần dần lấy bạc mua nhà cửa ruộng đất. Người trong họ và hàng xóm bàn tán xôn xao, đều nói: "Thằng này chẳng qua là đứa giữ ngựa, sao một sớm dựng nhà lập nghiệp nhanh thế?" Ai cũng ngờ. Chưa đầy một năm, nghe nói trên công đường phủ Triều Châu có một chuyện lạ: một con trĩ từ trên không bay đến trước thềm công đường, kêu ba tiếng. Phủ doãn (quan đứng đầu một phủ) trong lòng hoảng sợ, ngờ có tai biến gì. Con trĩ vừa bay vừa kêu. Phủ doãn hỏi: "Trĩ kia, có phải ngươi đến báo cho ta có tai biến gì chăng?" Con trĩ đứng yên không động. Phủ doãn lại hỏi: "Hay là ngươi có chuyện oan ức gì?" Con trĩ mới bay lại gần án thư gật đầu. Phủ doãn nói: "Đã có oan ức, ta sai mấy tên lính lệ (sai dịch hầu ở công đường) theo ngươi đến chỗ có oan." Con trĩ vội gật đầu liền mấy cái. Phủ doãn liền sai hai người Nhiêu Phủ, Kế Thiện đi theo con trĩ.
Qua hai đêm, con trĩ bay dẫn hai người đến chỗ thung núi vắng vẻ trong rừng sâu, bay lên một gò đất, lấy chân cào đất, kêu liền mấy tiếng rồi chết. Nhiêu Phủ, Kế Thiện lập tức báo cho người coi việc ở địa phương, đào gò đất ra xem, quả thấy một xác đàn ông chưa rữa nát, trên dây lưng có buộc một cái dây dắt ngựa. Hai người cởi dây mang về báo phủ doãn. Phủ doãn hỏi: "Các ngươi theo con trĩ đến chỗ nào?" Hai người đáp: "Chúng con theo con trĩ ba ngày, đến một khu rừng sâu, thấy nó vội bay lên gò đất, lấy chân cào đất, kêu mấy tiếng rồi chết. Chúng con báo địa phương đào ra xem, quả có một xác đàn ông trong đó, chưa rữa nát. Trên dây lưng xác có một cái dây dắt ngựa."
Phủ doãn liền sai mười lính tinh nhuệ bắt những người nuôi ngựa thuê trong thành đến tra hỏi. Bắt đủ rồi, phủ doãn hỏi: "Cái dây dắt ngựa này các ngươi có nhận ra của ai không?" Họ đáp: "Chúng con không biết." Trong đó có một người đáp: "Dây này là của Uông Hoa ở trạm Tây Nam." Phủ doãn liền sai mười lính tinh nhuệ đến thẳng trạm Tây Nam bắt Uông Hoa về tra hỏi. Uông Hoa không nhận. Đánh liền bốn mươi gậy, vẫn không chịu nhận. Lại lấy kẹp ra kẹp, Uông Hoa chịu không nổi, đành khai ra chuyện trước: "Con cho người khách Thiểm Tây là Lưu Vĩnh Thái thuê ngựa, dọc đường ông ấy mua trĩ phóng sinh, con thấy bạc trong rương, bèn cùng đầy tớ nhà ông ấy là Tiến Hưng bàn mưu giết chết, việc ấy có thật." Phủ doãn hỏi: "Tiến Hưng giờ ở đâu?" Hoa đáp: "Lúc chia tay, Tiến Hưng bảo con về nhà buôn bán, còn hắn đến Kim Lăng mở hiệu cầm đồ, đổi tên hiệu là 'Cửu Nghi'. Hắn dặn nếu con gửi thư hỏi thăm hay đến thăm thì cứ tìm biển hiệu cầm đồ có hai chữ 'Cửu Nghi' là đúng."
Phủ doãn suy nghĩ chưa quyết, cho giam Uông Hoa vào ngục nặng. Đêm ấy ông nghĩ: "Ta có người đồng niên (người cùng đỗ một khoa thi) đang làm huyện doãn huyện Giang Lăng." Hôm sau ông viết một lá thư, bí mật sai bốn lính tinh nhuệ ngày đêm mang thư đến chỗ người đồng niên ở huyện Giang Lăng, Kim Lăng (?), tra xem hiệu cầm đồ nào tên Cửu Nghi thì giải về đối chất.
Bắt được Tiến Hưng về, Hưng liền nộp đơn biện bạch: "Người làm đơn Tiến Hưng, trình về việc tai bay vạ gió, bị vu hãm. Tôi vốn giữ phận, không hề làm càn. Từ thuở còn để chỏm đã theo chú đi buôn, gây dựng đến mở cửa hiệu ở Kim Lăng, chỉ đủ nuôi miệng. Chẳng ngờ tên ác kia cả đời chưa từng quen biết, lại bịa ra là đồng mưu. Như chuyện nước Sở mất con vượn mà hoạ lan đến cây rừng (vì tìm vượn mà chặt phá cả rừng, ví người vô can bị liên luỵ), nỗi oan bị che lấp như bị úp dưới chậu. Xin quan xét nghiêm, để đúng sai được phân rõ như nước sông Kinh sông Vị, người lương thiện khỏi bị vu hãm. Bò rạp kêu than, kính trình."
Trần phủ doãn đọc kỹ đơn xong, sai lính ngục đưa Uông Hoa ra đối chất. Tiến Hưng một mực không chịu nhận. Phủ doãn sai đánh bốn mươi gậy kiểu "nghênh phong" (?), máu chảy đầm đìa, vẫn không nhận. Lại lấy kẹp ra kẹp, gõ hơn ba trăm cái, Hưng ngất lịm xuống đất. Tỉnh lại tra hỏi, vẫn không nhận. Lại đeo vòng siết đầu (hình cụ siết chặt quanh đầu để tra tấn), chịu không nổi, Hưng mới khai ra chuyện trước: "Con cùng Uông Hoa bàn mưu giết chủ là thật."
Trần phủ doãn bèn phê: "Lưu Vĩnh Thái lòng nhân từ, đã bỏ tiền ra để cứu sống con trĩ; Tiến Hưng lòng hung ác, nghĩ mưu giết chủ mà chưa có cách. Tình cờ gặp Uông Hoa thèm muốn của cải, tự mừng đã gặp được bạn tri âm. Nơi thung núi vắng vẻ, dùng gậy đá giết chủ chết oan; chỗ rừng sâu kín đáo, chia bạc rồi bỏ đến Kim Lăng. Tự cho là mưu đã thành, chí đã toại, có vốn lập nhà; đâu biết món nợ nghiệp với vị chủ đã chết (?) vẫn còn, người chết mang oan ôm hận. Con trĩ được cứu khỏi nạn còn biết đến công đường kêu để rửa hận; Tiến Hưng được chủ nuôi nấng mà nỡ giết chủ phụ ơn. Nghĩa của loài chim sâu nặng biết bao, lòng người sao tàn nhẫn đến thế? Vậy xử hình nặng nhất, mãi mãi không tha. Uông Hoa xử như nhau, sau mùa thu cùng hành quyết."
Tôi xét: vụ án này, Trần công làm chính sự tốt, dùng hình trong sạch, cảm được nỗi đau của loài chim mà kêu ra mối oan đã mấy năm; soi thấu gian tà, xử tên đầy tớ tội chết, để diệt loài Cùng Kỳ (một quái thú hung ác trong truyền thuyết, ví kẻ cực ác) muôn đời. Nếu không phải người tinh thông lẽ cách vật (xét đến tận cùng lẽ của sự vật) thì làm sao được? Chim là loài không biết gì mà còn biết báo oán; người có hiểu biết sao nỡ quên ơn? Nỗi oan này được giải, tiếng của Trần công càng vang, dấu tích báo ơn càng rõ. Người mà bất nhân thì chẳng bằng loài chim sao? Vì thế người trong vùng cho đó là cách xử án như thần.
THÔI QUAN HỌ NGÔ XỬ VỤ CHỦ THUYỀN GIẾT KHÁCH
Ở huyện Ngô, phủ Tô Châu có chủ thuyền Đơn Quý và thuỷ thủ Diệp Tân — tức em rể của Quý — chuyên mưu hại khách buôn, nhờ thế mà làm giàu. Vừa lúc có thương nhân Huy Châu tên Ninh Long dẫn đầy tớ Quý Hưng đến Tô Châu mua sa tanh và lụa, hơn một nghìn lạng bạc. Họ thuê thuyền của Đơn Quý, khuân hàng xuống thuyền. Chủ tớ hai người hôm sau lên thuyền ra sông, đi thẳng về Giang Tây. Năm ngày thì đến Chương Loan, neo thuyền. Đêm ấy Đơn Quý mua rượu mua thịt, bốn người quây quần uống, hết lời mời mọc đến khi chủ tớ Ninh Long say mềm mới thôi. Đợi đến canh hai vắng người, Đơn Quý, Diệp Tân tháo dây buộc thuyền, lặng lẽ đưa thuyền ra chỗ sâu giữa sông, ném chủ tớ hai người xuống nước. Quý Hưng say mê man, không biết gì, bị chết đuối.
Ninh Long từ nhỏ biết bơi, lúc rơi xuống nước liền theo đà lặn xuống, may vớ được một khúc gỗ, bám vào trôi xuôi dòng. Thấy một chiếc thuyền lớn từ từ ngược lên, Long kêu to: "Cứu tôi với, cứu tôi với!" Trên thuyền có một người cùng huyện với Long tên Trương Tấn, là anh họ con nhà dì của Long. Nghe giọng nói giống người quê mình, Tấn vội bảo người lái thuyền cứu lên. Hai người gặp nhau, kể chuyện họ hàng xong, Tấn lấy quần áo cho Long thay, hỏi vì sao rơi xuống nước. Long kể lại từng điều. Tấn lấy rượu cho Long uống cho lại hồn. Trời sáng, hai người thuê thuyền khác quay về Tô Châu, viết đơn kiện lên phủ.
Đơn rằng: "Người đứng đơn Ninh Long, kiện về việc giết người cướp của. Tôi mang một nghìn lạng bạc, một đầy tớ đi theo, đến Tô Châu mua sa tanh, định đem bán ở Giang Tây. Tôi tìm người môi giới thuê thuyền chở hàng. Không ngờ chủ thuyền Đơn Quý, thuỷ thủ Diệp Tân là bọn chở thuê cực ác. Đến Chương Loan, chúng neo thuyền bày rượu, ép mời cho say, rồi đẩy chủ tớ tôi xuống giữa dòng. Đầy tớ bị chết đuối, tôi may được Trương Tấn cứu. Vô cớ giết người, nuốt trọn của cải như cá kình nuốt mồi, tình cảnh thật đáng thương. Xin quan làm chủ, đòi lại hàng, xử bắt đền, trừ kẻ ác, kẻ sống người chết đều đội ơn. Kính trình."
Lúc ấy tri phủ vào chầu triều đình, Thôi quan Ngô Sĩ Phụng tạm giữ ấn phủ (?). Nhận đơn, ông xét kỹ một lượt, phát thẻ bắt người. Sai dịch về bẩm: "Hai người ấy chưa về nhà." Ông liền bắt vợ con Đơn Quý giam lại, cho Ninh Long cũng ở trong ngục. Ông sai hai bổ khoái là Tạ Năng, Lý Tuấn nhận giấy phê truy lùng, đi thẳng theo đường thuỷ dò tìm từng nơi. Đâu ngờ đêm ấy Đơn Quý hai người đã chuyển hàng sang thuyền nhỏ, còn thuyền không thì phao tin là bị cướp, gửi lại ở Chương Loan. Hai người chở hàng đến Nam Kinh bán. Đến Nam Kinh, chúng bán sa tanh lụa cho các cửa hiệu, được một nghìn ba trăm lạng, rồi chèo thuyền về. Đến Chương Loan lấy thuyền, tình cờ gặp hai sai dịch Tạ, Lý, bèn hỏi: "Các anh đi đâu?" Tạ, Lý đáp: "Vâng lệnh quan đi việc công, từ Tùng Giang về, tìm thuyền đi nhờ về." Quý nói: "Đã về nhà thì đi cùng thuyền tôi." Tạ, Lý chẳng nói chẳng rằng gì, cùng thuyền về thẳng dưới thành Tô Châu.
Lên bờ, Tạ, Lý lấy xiềng khoá ra khoá Đơn Quý, Diệp Tân lại. Hai đứa hồn vía lên mây, không biết chuyện từ đâu ra, nói: "Các anh vô cớ khoá bọn tôi, tội danh gì?" Tạ, Lý nói: "Đến gặp ông lớn thì rõ." Họ vào thành, lúc ấy Ngô công đang ngồi phiên xử buổi tối. Tạ, Lý dẫn hai phạm nhân ra, bẩm: "Chúng con nhận lệnh quan, lùng bắt nhóm phạm nhân Đơn Quý, nay đưa đến nộp. Xin ông lớn hạ bút xoá giấy phê (xác nhận việc đã xong)!" Ngô công hỏi: "Hai ngươi bắt được ở đâu?" Tạ, Lý đáp: "Chúng con theo đường thuỷ thong thả đi dò, kín đáo hỏi được tin chúng đi Nam Kinh. Hai đứa con đang định thuê thuyền đi thì tình cờ gặp Đơn Quý hai người quay về. Hắn hỏi chúng con đi đâu, chúng con giả nói đi việc công từ Tùng Giang về, đang tìm thuyền. Đơn Quý bảo chở hai chúng con về. Dọc đường chúng con không hé nửa lời, sợ chúng biết mà bỏ trốn. Về đến thẳng trong thành mới khoá lại đưa đến ông lớn." Ngô công nói: "Hai ngươi đứng dậy."
Ông lại sai bốn người xuống thuyền, khuân hết mọi thứ trên thuyền vào phủ. "Đơn Quý, Diệp Tân, hai ngươi giết Ninh Long, được bao nhiêu bạc?" Đơn Quý nói: "Con không giết ai, biết gì Ninh Long?" Ngô công nói: "Phương Hữu Nhân nói qua tay hắn thuê thuyền ngươi cho Ninh Long đi Giang Tây, giữa đường các ngươi giết người, sao còn cãi?" Đơn Quý nói: "Thuyền chở Ninh Long giữa đường bị cướp, mạng con suýt không giữ được, còn lo sao được cho hắn? Ninh Long bị giết là giặc giết; của Ninh Long là giặc lấy, can gì đến con?" Ngô công giận: "Chuốc say rồi ném xuống giữa dòng, còn cứng miệng nói không can gì! Đánh mỗi đứa bốn mươi gậy thật nặng." Diệp Tân nói: "Chúng con dù có làm điều trái lương tâm ấy, nay không ai tố giác, không tang không chứng, sao lại bắt gió bắt bóng, không xét cho rõ mà bắt người chịu đòn, ai chịu cam lòng?" Ngô công nói: "Hôm nay đã đến đây, không sợ ngươi không cam lòng. Khai thật thì khỏi chịu hình; không khai thật thì lấy kẹp ra kẹp." Đơn Quý hai người tuy chịu hình, gõ thế nào (?) sắc mặt cũng không đổi, miệng cãi lý đủ điều.
Một lát, lính khuân hành lý trên thuyền vào, bày từng thứ ra dưới thềm sân công đường. Ông cho đưa Ninh Long từ ngục ra nhận. Những đồ dùng bày ra đó, không có món nào là của Long; bạc không một lạng, sa tanh lụa cũng không một tấm. Nào ngờ bạc và đồ của Ninh Long đều giấu dưới đáy kép của thuyền. Đơn Quý thấy đồ bày ra không món nào của Long, bèn nói: "Ninh Long, ngươi thật bạc bẽo! Đêm ấy ngươi bị giặc cướp, chúng ném hai thầy trò ngươi xuống nước, sao không kiện giặc mà lại vu cho bọn ta? Ngươi không có lương tâm!" Long nói: "Đêm ấy có giặc nào! Hai đứa chúng mày chuốc rượu cho say, đưa thuyền ra giữa sông, ném hai thầy trò tao xuống nước, đem hàng gửi nhà người ta, nên giờ còn cứng miệng."
Ngô công thấy hai bên cãi nhau, nhất thời sinh nghi, nghĩ: "Nếu đã giết Ninh Long, lẽ nào trong thuyền không có một món đồ, không có bạc? Hàng nghìn lạng để đâu?" Ông cho tháo kẹp giam lại, rồi lui vào nghĩ một kế. Sáng hôm sau lên công đường, đưa Đơn Quý hai người ra, cho Đơn Quý đứng ở hành lang phía đông, Diệp Tân đứng ở hành lang phía tây.
Ông gọi Diệp Tân vào trước, hỏi: "Đêm ấy giặc cướp thuyền ngươi, có bao nhiêu tên, mặc áo gì, mặt mũi thế nào?" Tân đáp: "Khoảng canh ba, bốn người đều ngủ say trong thuyền, bỗng giặc kéo thuyền ra giữa sông. Một tên cao to lừng lững, mặc áo xanh, bôi mặt, nhảy lên thuyền trước. Bỗng ba chiếc thuyền nhỏ vây kín xung quanh. Chủ tớ Ninh Long thấy giặc vào thuyền, sợ chạy ra đuôi thuyền, nhảy xuống nước. Giặc định đánh con, con van lạy mãi: 'Tôi là chủ thuyền.' Hắn mới buông tay, cướp hết hàng mà đi. Nay Ninh Long vu cáo trước quan lớn, thật là dối lòng mình." Ngô công nói: "Ngươi ra đứng ở hành lang phía tây."
Ông lại gọi Đơn Quý vào hỏi: "Giặc cướp thuyền ngươi, có bao nhiêu tên, mặc áo gì, mặt mũi thế nào?" Quý đáp: "Khoảng canh ba, giặc kéo thuyền ra giữa sông, bảy tám chiếc thuyền nhỏ vây bốn phía. Có một gã trai trẻ mặc áo đỏ nhảy sang thuyền, ném hai thầy trò Ninh Long xuống nước. Hắn lại định ném con xuống, con nói: 'Tôi không phải khách buôn, tôi là chủ thuyền.' Hắn mới buông tay. Không thì con cũng chìm cùng rồi." Ngô công thấy lời khai không khớp nhau, cho kẹp cả hai, hai đứa đều nói: "Nếu đã giết người cướp của, mà chúng con chưa về nhà, thì hàng hoá giấu ở đâu?" Nhất định không nhận.
Không còn cách nào, ông lại cho giam lại, rồi tự ngồi kiệu ra thuyền xem. Trong thuyền trống trơn. Nhìn kỹ, ông thấy đáy thuyền có kẽ hở, mà không có góc cạnh gì. Ông sai tả hữu cạy ra, bên trong có chốt ngầm, không mở được. Ông sai lấy dao rìu phá ra, bên trong đồ đạc rất nhiều, quần áo đồ dùng đều có, hai rương da đựng toàn bạc. Khám xong, gánh về nha, lấy ra cho Ninh Long nhận. Ninh Long nói: "Đồ lúc trước không phải, con không dám nhận càn; đồ này đều đúng là của con, chỉ có cái rương mới này là không phải."
Ngô công cho gọi Đơn Quý hai người ra, nói: "Bọn giặc đáng ghét, trước cứ cố không khai, đồ này của ai?" Đơn Quý nói: "Đồ này đều là khách gửi, nào phải của hắn?" Long nói: "Ngươi nói là người khác gửi, sổ sách trong rương chắc ngươi đã huỷ đi rồi, nhưng trong cái rương cũ này, mặt bên trái có dấu hiệu chữ 'Đỉnh'." Ngô công sai tả hữu mở ra xem, quả nhiên có dấu hiệu chữ "Đỉnh", không sai. Ông bèn đánh Đơn Quý hai người bốn mươi gậy thật nặng, lại kẹp. Không nhận, lại kẹp nữa. Chịu hình không nổi, chúng mới khai: "Hàng đều bán ở Nam Kinh, được một nghìn ba trăm lạng, chia làm hai rương, mỗi đứa được một rương."
Ngô công phán: "Xét thấy Đơn Quý, Diệp Tân là loài rắn rết hổ sói, tội ác chất đầy. Chiếm đoạt nguồn lợi, chèo thuyền con chở hàng; tham của hại khách, nhờ giết người mà làm giàu. Khách buôn Ninh Long lỡ đi thuyền của chúng. Thuyền đi mấy ngày, chúng mang rượu rót mời luôn. Trong chén đặt mồi, trong bụng giấu dao. Nhân lúc rượu say ngủ say, một sào đẩy thuyền rời bến bạn; đợi canh khuya vắng người, hai tay đẩy người xuống Trường Giang. Tự cho chủ tớ rơi giữa dòng, ắt chôn trong bụng cá; hàng của vào túi riêng, thoả lòng cọp đói. Chẳng may đêm tối không ai hay, nhưng may thay trời cao có mắt. Tuy đầy tớ bị chết đuối, nhưng chủ được cứu sống. Quay về kiện cáo, cầm giấy phê dụ bắt ngay trên thuyền; chưa có tang vật thật, chúng còn khéo lời cãi lý nơi công đường. Từ đáy kép tìm ra đồ đạc bạc lạng, từ cái lưỡi lắt léo khai ra tội giết người cướp của. Tội đáng xử tử, để đền mạng Quý Hưng; của trả chủ cũ, để Ninh Long có tiền về nhà."
Tôi xem vụ án này: dân gian gian dối ẩn kín, trắng đen đổi thay, nếu không xét kỹ thì sao biết hết được sự thật? Thế mà Ngô công một lần xét đã nắm được lẽ, xét thêm lần nữa thì tìm ra tang vật, khiến kẻ gian hung hết đường cãi mà phải tự khai. Nếu không phải người có tài có năng, ai làm được như thế? Người làm việc cai trị há có thể không xét kỹ sao!
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video