Thiên 1 — Quyển thượng: Hiền Hộ hỏi về Thức

 # Kinh Đại Thừa Hiển Thức (kinh thuộc Đại thừa – dòng Phật giáo chủ trương cứu độ mọi chúng sinh; "Hiển Thức" nghĩa là làm sáng tỏ về "thức", tức cái biết làm chủ thể của sự sống, đi từ đời này sang đời khác)

 Kinh Đại Thừa Hiển Thức

 Đời Đường, Địa-bà-ha-la dịch.

 Kinh Đại Thừa Hiển Thức, quyển thượng

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) Địa-bà-ha-la, người nước Trung Thiên Trúc (miền giữa Ấn Độ), vâng chiếu vua mà dịch.

 Tôi nghe như vầy. Một thuở nọ, đức Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được thế gian tôn kính, cũng gọi là Thế Tôn) ở thành Vương Xá, trong rừng trúc Ca-lan-đà, cùng với chúng đại Tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) gồm một nghìn hai trăm năm mươi vị. Các vị ấy đều là A-la-hán (bậc tu hành đã dứt sạch phiền não, không còn phải tái sinh trong vòng sống chết): các lậu (phiền não, ví như chỗ rò rỉ khiến tâm không giữ được sự trong sạch) đã hết, không còn phiền não, được tự tại; tâm khéo giải thoát, trí tuệ khéo giải thoát; đối với quá khứ, vị lai, hiện tại đều soi thấu không chướng ngại. Các vị ấy là bậc Đại Na-già (Na-già vốn là rồng hay voi lớn, ở đây ví bậc có uy lực lớn), sống đúng như lời Phật dạy, việc cần làm đã làm xong, đã bỏ được gánh nặng lớn, đã được lợi ích cho chính mình, đã dứt được nỗi khổ của sự trôi lăn trong sống chết và các cõi tồn tại. Nhờ sức của trí đúng đắn, các vị khéo biết tâm chúng sinh hướng về đâu. Chúng đại Thanh văn (các đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng) như thế, đứng đầu là trưởng lão Xá-lợi-phất. Lại có vô số chúng Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn: bậc phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) cùng nhóm họp trong hội.

 Bấy giờ các Tỳ-kheo ở chỗ đức Thế Tôn phần nhiều mệt mỏi buồn ngủ, mất dáng nghiêm trang, ủ rũ không tự giữ mình được. Khi ấy, gương mặt đức Thế Tôn tỏa sáng như hoa sen nở. Các Tỳ-kheo thảy đều tỉnh dậy, ai nấy ngồi ngay ngắn nghiêm trang, nghĩ rằng: "Nay đức Phật Thế Tôn dung nhan rạng rỡ, ánh sáng trên mặt chiếu tỏ, chẳng hay Ngài sắp mở con mắt chánh pháp nào để làm lợi ích lớn?"

 Lúc ấy có đồng chân (chàng trai trẻ còn trong trắng, chưa vướng dục) thù thắng tên là Hiền Hộ, dung mạo đầy đặn đẹp đẽ, dịu dàng, sáng bóng, tướng mạo đầy đủ, có sáu vạn thương chủ (người đứng đầu đoàn buôn) vây quanh trước sau, đoàn tùy tùng ầm ầm đông đúc, tiếng vang như động đất, cùng đến chỗ Phật. Thấy đức Phật Thế Tôn vắng lặng an ổn, là kho chứa mọi đức tốt, cao vời rực sáng như cây vàng lớn, Hiền Hộ hết lòng tin kính, chắp tay suy nghĩ rằng: "Mọi người cùng khen ngợi rằng đức Phật có trí biết tất cả, thấy khắp tất cả, là Như Lai (bậc đến từ chân như, danh hiệu của Phật), A-la-ha (bậc đáng được cúng dường), Chánh Đẳng Giác (bậc giác ngộ hoàn toàn và đúng đắn) – thật là chân thật không dối." Hiền Hộ cúi đầu lạy sát chân Phật, rồi đứng nhìn chăm chú. Phật thấy Hiền Hộ, liền từ khắp thân phóng ánh sáng chiếu đến Hiền Hộ. Hiền Hộ khi ấy liền được không còn sợ hãi, đi quanh Phật ba vòng, cúi đầu lạy sát chân Phật mà bạch rằng:

 "Kính mong đức Thế Tôn thương xót dạy bảo. Nay con mới ở chỗ Phật mà có được lòng tin trong sạch, lòng mong cầu pháp mầu, muốn có điều thưa hỏi. Nhưng con đã lâu ở trong sống chết, chìm đắm trong khổ phiền não, ý nghĩ rối loạn tạp nhạp, đối với các việc như giữ giới thì chưa hề vun được chút phúc ngầm nào. Tuy trong lòng rất quý trọng, nay con vẫn không biết làm sao ra khỏi tấm lưới ngu mê nghi hoặc này để vượt qua sống chết. Bạch Thế Tôn, Ngài là bậc biết tất cả, thấy khắp tất cả. Phật ra đời thật khó, hiếm có được gặp. Như viên ngọc như ý (ngọc quý trong truyện, muốn gì được nấy) ban vui cho chúng sinh, Phật là viên ngọc như ý lớn. Tất cả chúng sinh đều nhờ nương vào Phật mà được an vui lớn; Phật là cha mẹ lớn, là gốc lành của chúng sinh. Nhờ Phật là cha mẹ mà chúng sinh được thấy đường chánh. Kính mong Ngài thương xót mở sáng chỗ tối tăm nghi ngờ cho con."

 Phật bảo Hiền Hộ: "Ông có điều gì nghi, cứ tùy ý hỏi, Ta sẽ vì ông phân tích giảng giải." Bấy giờ Hiền Hộ được Phật cho phép, một lòng chuyên chú muốn thưa hỏi, đứng sang một bên. Khi ấy trưởng lão A-nan thấy đồng chân Hiền Hộ dáng vẻ rạng rỡ, tướng mạo đầy đủ, bèn bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thật chưa từng có! Đồng chân Hiền Hộ này có phúc đức lớn, ánh sáng sắc diện dồi dào, oai tướng của các vua đều bị che lấp mờ đi."

 Phật bảo A-nan: "Đồng chân thù thắng Hiền Hộ này, do nghiệp phúc mà ra, tuy ở cõi người mà hưởng quả tốt đẹp như cõi trời: yên ổn, sung sướng, vui chơi đùa giỡn, thỏa thích tùy lòng như Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi). Trong cõi Diêm-phù-đề (châu lục chúng ta đang ở, theo vũ trụ quan Phật giáo), trừ đồng chân Nguyệt Thật ra, không ai sánh bằng." A-nan bạch Phật: "Kính mong Ngài nói cho biết quả báo (kết quả do việc làm trước kia đem lại) cùng của cải mà đồng chân Hiền Hộ được hưởng, và thiện căn (gốc lành, tức những việc lành đã làm làm hạt giống) mà người ấy đã gieo từ đời trước." Phật bảo A-nan: "Ông hãy nghe về quả báo vui sướng, của cải rộng lớn mà Hiền Hộ đang hưởng, cùng cái nhân tốt đẹp đời trước của người ấy.

 A-nan, đồng chân Hiền Hộ này có sáu vạn thương chủ, tài sản giàu có, vàng bạc châu báu chất đầy, đều cung kính vâng lời, theo hầu phụng sự. Có sáu vạn giường tòa bày sẵn đồ nằm: thảm, nệm, lụa là gấm vóc cùng gối tựa, đủ màu rực rỡ, đẹp đẽ trang nghiêm. Màn trướng bằng vải Câu-la và lụa Kiều-xa-da (một loại lụa tơ tằm quý), vải hỏa hoán (vải không cháy, bỏ vào lửa thì sạch), vải mịn An-du (?) từ nước Chi-na (Trung Hoa), giăng khắp chung quanh, xen chạm các thứ báu, phô bày rực rỡ, đan xen như tranh vẽ.

 Có sáu vạn kỹ nữ mặc áo bằng vải An-du (?) đủ màu xen nhau, đeo chuỗi ngọc vàng báu, tươi tắn lộng lẫy, ánh sáng chói mắt; chạm vào thì mịn mềm như vải Ca-già (?) cõi trời, nặng nhẹ tùy lòng, vừa ý hợp tình. Họ đùa vui, cười nói, ca hát làm vui cho nhau; nhàn nhã dịu dàng, nghiêm trang sạch sẽ, mềm mỏng kính cẩn mà hầu chủ. Đối với người khác thì lòng dứt hẳn ham muốn; biết hổ thẹn, cúi đầu, hoặc trùm đầu làm dáng. Da thịt đầy đặn, mềm mại, mịn màng; các khớp tay chân, mắt cá cùng xương và mạch máu đều không lộ ra. Răng trắng đều khít, tóc xanh biếc xoăn về bên phải, như được gọt bằng sáp, như thợ khéo vẽ nên. Dòng họ sang trọng có danh vọng, tiếng tăm đồn xa. Những người phụ nữ như vậy làm kẻ hầu hạ.

 Lại có sáu vạn người phụ nữ lo việc ăn uống: cơm, bánh và các món ăn đủ màu khác nhau, hương vị hòa hợp ngon lành như món ăn cõi trời; đồ uống đủ tám đức (tám điều tốt của nước uống: lắng trong, mát lạnh, ngọt, nhẹ, mềm, yên, trừ được đói khát, nuôi lớn thân thể), nhìn thấy đã vui lòng; làm yên thân, vừa ý, không nhọc công nấu mà tự chín. Đó là thức ăn do phúc, theo lòng muốn mà đến; rửa sạch cặn bẩn ứ đọng, trừ các bệnh tật xấu.

 Sân nhà, đài, lầu có đủ sáu vạn chỗ, các thứ quý như ngọc ma-ni (ngọc báu sáng), trân châu, lưu ly (ngọc xanh biếc) bày khắp, treo rủ làm đồ trang sức. Các thứ báu khảm xen nhau, hàng lối ngay ngắn đẹp đẽ. Lụa gấm che phủ, treo kèm chuông lắc; theo gió bay phấp phới, tiếng leng keng hòa vang. Mặt đất như lưu ly, hiện ra mọi bóng hình. Hoa đủ loại rải khắp, mát mẻ vui sướng; dạo chơi nghỉ ngơi đều thỏa lòng vừa ý.

 Lại có trống eo thon Bát-noa, đàn không hầu, sáo dài, chũm chọe đồng, giọng hát trong; các thứ âm thanh tổng cộng sáu vạn. Tiếng hay hòa nhuận, vang xa; ồn ào hòa tấu làm chấn động cả vùng. Do nghiệp phúc mà niềm vui không dứt. Chim bồ câu và các loài chim bay lượn tụ họp, tiếng hót khác nhau hòa xen, khoan khoái lòng, êm tai. Dây leo và các thứ hoa quấn quanh đài gác, bông tươi vươn đẹp, um tùm rực rỡ. Chuông lắc và nhạc cụ vang lên như cung trời. Phòng ốc hành lang sáng sủa như hang núi Tu-di (núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) có thuốc thần chiếu sáng.

 Có sáu vạn tòa thành, tường cao vút sừng sững, lầu canh đầy đủ. Phố phường bày hàng lối, ngã tư ngã ba thông suốt. Người đẹp đông đầy, từ các phương kéo về tụ họp, đủ thứ y phục, đủ thứ tiếng nói, luật lệ muôn vẻ khác nhau, dung mạo hình dáng khác lạ. Hàng hóa lạ bày đầy chợ, bạn buôn hàng trăm hàng nghìn, mua bán ồn ào, tiếng vang dậy cả thành. Vườn rừng tươi tốt, cây lớn cây nhỏ, dây leo, cỏ thuốc, các thứ hoa đua nở; sóng nước trong vắt bao quanh soi bóng, đan xen tươi sáng, rực rỡ như tấm gấm trải ra. Voi, ngựa, xe cộ hàng trăm hàng nghìn, qua lại không dứt, đầy khắp thành ấp.

 A-nan, trong sáu vạn thành ấy, những người có danh đức cao, những nhà giàu có và các thương chủ ngày ngày khen ngợi đồng chân Hiền Hộ, truyền rộng tiếng tăm đức hạnh, thành kính chắp tay lễ lạy cung kính. Vua Ba-tư-nặc nước Kiều-tát-la sức phúc giàu thịnh, mà so với Hiền Hộ thì trông như kẻ nghèo hèn. Đồng chân Nguyệt Thật có vô lượng trăm nghìn kỹ nữ hầu hạ vây quanh, cung kính phụng sự, yêu mến vui đùa, là chỗ nương của mọi niềm vui; dẫu là Thiên Đế Thích cũng còn kém Nguyệt Thật trăm nghìn vạn lần (?). Đồng chân Hiền Hộ dung sắc đầy đặn đẹp đẽ, giàu có tự tại, yên ổn sung sướng, cũng kém Nguyệt Thật trăm nghìn vạn lần. Những điều ấy đều do phúc đời trước đem lại, chứ không phải do sức người làm ra.

 A-nan, đồng chân Hiền Hộ lại có cỗ xe báu như ý, chạm khắc trang nghiêm bằng báu cõi trời, ánh sáng chói lọi; vàng cõi trời, kim cương, ngọc sáng nhận ánh mặt trời (?), các thứ báu khảm xen nhau, đẹp như nhìn trời sao. Xe chạy nhanh như gió, như chim Kim sí (chim cánh vàng khổng lồ trong truyện thần thoại) bay. Ngồi xe báu ấy, nghĩ đến các nơi như đảo báu là liền tới, thân không mệt nhọc, vui chơi rồi trở về."

 Bấy giờ A-nan cúi đầu lạy sát chân Phật mà bạch rằng: "Đồng chân Hiền Hộ đã gieo thiện căn gì, tu nghiệp phúc gì mà tài sản rộng lớn, hưởng quả báo vui lớn, cung nhà đẹp đẽ, xe báu lạ lùng như vậy?"

 Phật bảo A-nan: "Đồng chân Hiền Hộ do trước kia ở trong Phật pháp đã tu tập gieo trồng nghiệp phúc, nên nay được quả báo vui sướng rộng lớn này. Thuở quá khứ có đức Phật hiệu là Lạc Quang Như Lai, Ứng Cúng (bậc đáng được cúng dường), Chánh Biến Tri (bậc biết đúng và biết khắp), Minh Hạnh Túc (bậc trí sáng và đức hạnh đầy đủ), Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát), Thế Gian Giải (bậc hiểu rõ thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc cao nhất, không ai hơn), Điều Ngự Trượng Phu (bậc khéo điều phục dẫn dắt người tu), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), Phật Thế Tôn (bậc giác ngộ được đời tôn kính) – mười danh hiệu của Phật. Khi ấy, Hiền Hộ ở trong giáo pháp của đức Phật ấy xuất gia (rời bỏ gia đình đi tu) làm Tỳ-kheo, tên là Pháp Kế. Vị ấy giữ giới hạnh có nhiều thiếu sót, nhưng khéo giảng nói Tu-đa-la (kinh: lời Phật dạy), A-tỳ-đạt-ma (luận: phần phân tích giáo lý), Tỳ-nại-da (luật: giới luật), thông suốt hết giáo lý sâu xa của Tam tạng (ba kho giáo điển: kinh, luật, luận). Vị ấy thường vì chúng sinh mà giảng giải rộng rãi, làm pháp thí (đem giáo pháp ban cho người khác) không ngừng; giọng nói hay, sâu và nặng, ngay thẳng, cao vang, phân tích rõ ràng sáng suốt. Người nghe vui mừng, nghe pháp rồi suy nghĩ tu hành, số người thoát khỏi ác thú (các nẻo xấu như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) nhiều vô kể. A-nan, Tỳ-kheo Pháp Kế nhờ công đức pháp thí mà trong chín mươi kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực dài) hưởng quả báo ở cõi trời, cõi người. Vị ấy lại thấy các Tỳ-kheo giữ giới trong sạch mà thân gầy yếu, liền thường bố thí đồ ăn uống và giày dép; bố thí hết lòng, chí thành, tâm trong sạch. Vì thế nay được quả báo giàu có sung sướng lớn, cung nhà đẹp đẽ tốt lành, xe báu lạ lùng này. Vị ấy lại gặp Ca-diếp Như Lai (một vị Phật đời trước Phật Thích-ca) chỉ dạy khuyên bảo, rồi bảo rằng: 'Ông ở thời vị lai, tại chỗ Phật Thích-ca Mâu-ni, sẽ được thọ ký (được Phật báo trước việc sẽ thành Phật). Cho nên nay ông gặp Ta, Ta vì ông nói pháp để làm cho ông thuần thục.'"

 A-nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, đồng chân thù thắng Hiền Hộ giàu có như vậy, vàng báu chất đầy, sang trọng thịnh vượng, tự tại, mà vẫn khiêm nhường mềm mỏng, hạ mình, không có lòng kiêu ngạo, thật là hiếm lạ." Phật nói: "A-nan, người có trí lớn không vì của báu và vui thú mà sinh kiêu căng. Hiền Hộ đã lâu tu hạnh lành, được pháp lành nuôi dưỡng, nên thường hưởng quả phúc."

 Hiền Hộ được Phật và A-nan cùng khen ngợi xong, cung kính chắp tay, cúi đầu lạy sát chân Phật, bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, Ngài thương xót che chở hết thảy chúng sinh. Con muốn thưa hỏi đôi chút, xin Ngài rủ lòng cho phép." Phật bảo Hiền Hộ: "Ta đã cho phép ông từ trước. Ông có điều gì nghi, nay cứ tùy ý hỏi, Ta sẽ vì ông phân tích giảng giải."

 Hiền Hộ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chúng sinh tuy biết là có thức (cái biết làm chủ thể của sự sống, nhận biết mọi sự và mang nghiệp đi từ đời này sang đời khác), nhưng nó như của báu khóa kín trong rương, không hiện ra nên không biết được. Bạch Thế Tôn, không biết thức này có hình dạng thế nào? Vì sao gọi là thức? Khi chúng sinh chết, tay chân cử động loạn xạ, sắc mắt biến đổi, không tự chủ được; các căn (giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) hư mất, các đại (những yếu tố cơ bản cấu tạo nên thân thể: đất, nước, lửa, gió) rời rã. Thức rời khỏi thân thì đi đến đâu? Tự tính của nó ra sao, có màu sắc hình tướng thế nào? Làm sao lìa bỏ thân này mà nhận lấy thân khác? Làm sao bỏ phần thân lại đây mà kéo theo các nhập (chỗ các giác quan tiếp xúc với đối tượng của chúng, gồm sáu căn và sáu trần) để nhận quả báo đời sau, nhận các thân khác biệt không giống nhau? Bạch Thế Tôn, làm sao thân chúng sinh đã tàn diệt rồi lại sinh ra các nhập? Làm sao phúc nghiệp tích góp đời này mà đời sau được hưởng – thân nay làm phúc, thân sau được ăn? Làm sao thức có thể nuôi lớn thân? Làm sao thức và các nhập theo thân mà biến đổi?"

 Phật nói: "Lành thay, lành thay Hiền Hộ! Lành thay câu hỏi hay! Hãy lắng nghe, lắng nghe, khéo suy nghĩ ghi nhớ, Ta sẽ vì ông mà nói." Hiền Hộ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vâng, con xin vâng lời dạy."

 Phật bảo Hiền Hộ: "Thức vận chuyển, dời đổi, mất đi, qua lại cũng giống như phong đại (yếu tố gió, tức yếu tố chuyển động trong bốn yếu tố cấu tạo vật chất): không màu, không hình, không thể thấy được, mà có thể làm lay động muôn vật, bày ra nhiều trạng thái khác nhau; hoặc làm rung chuyển rừng cây, bẻ gãy xé toạc, phát ra tiếng lớn; hoặc làm lạnh, làm nóng chạm vào thân chúng sinh, gây khổ gây vui. Gió không có tay chân, mặt mũi, hình dáng, cũng không có các màu đen, trắng, vàng, đỏ. Hiền Hộ, thức giới (thức xét như một yếu tố cấu thành sự sống) cũng vậy, không màu, không hình, không có ánh sáng hiện ra, nhưng nhờ nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ trợ kết hợp) mà bày ra đủ thứ công dụng khác nhau. Nên biết thọ (sự cảm nhận khổ, vui, không khổ không vui), giác (sự nhận biết) và pháp giới (yếu tố pháp: các đối tượng và ý niệm mà tâm ý nắm bắt) cũng như thế, không màu không hình, nhờ nhân duyên mà phát ra công dụng.

 Hiền Hộ, khi chúng sinh chết ở đây, thọ, giác, pháp giới và thức giới đều lìa bỏ thân. Thức mang theo thọ, giác, pháp giới mà nhận thân khác, ví như gió thổi qua các bông hoa đẹp: hoa ở lại đây mà hương bay đi xa. Thể của gió không giữ lấy hương hoa; thể của hương, thể của gió và thân căn (giác quan xúc chạm) đều không có hình sắc, nhưng nếu không có sức gió thì hương không bay xa được. Hiền Hộ, khi thân chúng sinh chết, thức mang theo thọ, giác, pháp giới mà đi đến đời sống khác; nhờ duyên cha mẹ mà thức gá vào đó, thọ, giác, pháp giới đều theo thức, cũng giống như vậy. Như nhờ sức mạnh của hoa mà mũi ngửi được, nhờ sức mạnh của việc ngửi mà được cảnh (đối tượng của giác quan) là mùi hương; lại như nhờ sức mạnh của thân gió mà có được sự xúc chạm của gió, nhờ sức gió mà hương bay đến xa. Cũng thế, từ thức mà có thọ, từ thọ mà có giác, từ giác mà có pháp, rồi mới biết rõ được lành và chẳng lành.

 Hiền Hộ, lại như người thợ vẽ sửa soạn tấm vách, tấm ván, làm cho chỗ sẽ vẽ ngay ngắn sạch sẽ đúng cách, rồi tùy ý vẽ ra mọi hình tượng. Cái biết và cái khéo của người thợ đều không có hình sắc, mà làm ra đủ thứ dáng lạ hình khác. Cũng thế, cái biết và trí của thức không có hình mà sinh ra sáu thứ sắc (sáu loại đối tượng của sáu giác quan): nhờ mắt mà thấy sắc, mà nhãn thức (cái biết qua mắt) không có hình; nhờ tai mà nghe tiếng, tiếng không có hình sắc; nhờ mũi mà biết mùi, mùi không có hình sắc; nhờ lưỡi mà biết vị, vị không có hình sắc; nhờ thân mà biết xúc (sự đụng chạm), xúc không có hình sắc; pháp nhập (đối tượng của ý) và các cảnh đều không có hình. Thức không có hình sắc cũng như vậy.

 Hiền Hộ, về việc thức bỏ thân này mà nhận đời sống khác: khi chúng sinh chết, thức bị nghiệp chướng (sự ngăn che do nghiệp xấu đã tạo) quấn trói; khi quả báo hết, mạng sống chấm dứt, thì giống như thức của vị A-la-hán nhập diệt định. Như vị A-la-hán nhập diệt tận định (trạng thái thiền định sâu trong đó cảm thọ và tư tưởng đều tạm dừng hẳn), thức của vị ấy từ thân mà lặng đi rồi chuyển; cũng thế, thức của người chết bỏ thân và các giới (các yếu tố cấu thành), nương theo sức của niệm (sự ghi nhớ) mà khởi lên, biết được như thế này: "Ta là người tên đó, những việc ta làm suốt đời..." – lúc lâm chung đều hiện ra, nhớ lại rõ ràng; hai thứ cảm thọ của thân và tâm đều dồn ép bức bách.

 Hiền Hộ, thức nghĩa là gì? Thức gọi là hạt giống, có thể sinh ra mầm thân thể của các loài với những quả báo lẫn lộn. Biết, nhận biết, tưởng (sự hình dung, nhận ra hình ảnh khái niệm) và niệm đều cùng được bao chứa trong thức. Nó biết khổ, biết vui, biết ác, biết thiện và biết cảnh thiện ác, cho nên gọi là thức.

 Như ông đã hỏi: làm sao thức lìa thân này mà nhận quả báo khác? Hiền Hộ, thức dời thân giống như bóng mặt hiện trong gương, như nét chữ trên con dấu in lên bùn. Ví như mặt trời mọc, ánh sáng đến đâu thì bóng tối tan hết đến đó; mặt trời lặn, ánh sáng tắt thì bóng tối lại như cũ. Bóng tối không có hình chất, chẳng phải thường còn chẳng phải vô thường, không ai tìm được chỗ của nó (?). Thức cũng thế, không chất không hình, nhờ thọ và tưởng mà hiện ra. Thức ở trong thân giống như thể của bóng tối, nhìn không thấy được, không nắm giữ được. Như người mẹ mang thai mà không tự biết con là trai hay gái, màu da đen trắng hay vàng, các căn đầy đủ hay không, tay chân tai mắt giống hay không giống; nhưng khi mẹ ăn uống đồ nóng cay thì đứa con liền cựa quậy, biết đau đớn. Chúng sinh đi lại, co duỗi, nhìn, chớp mắt, nói cười chuyện trò, khiêng vác mang nặng, làm mọi việc – tướng của thức hiện ra đầy đủ, vậy mà không biết thức ở đâu; nó ở trong thân mà không biết hình dạng nó ra sao.

 Hiền Hộ, tự tính của thức thấm vào khắp mọi chỗ mà không bị các chỗ ấy làm nhiễm bẩn. Sáu căn, sáu cảnh (sáu đối tượng: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc, pháp) và năm ấm (năm nhóm cấu thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) là chỗ phiền não, thức ở khắp trong đó mà không bị chúng làm nhiễm. Do đó mà hiện ra công dụng của thức.

 Hiền Hộ, như con rối gỗ có dây buộc, cầm ở một chỗ mà làm ra đủ việc: hoặc đi, chạy, nhảy vọt, hoặc tung mình múa may đùa giỡn. Ý ông thế nào, những việc con rối làm là sức của ai?" Hiền Hộ bạch Phật: "Trí tuệ con hẹp cạn, không thể quyết đoán được." Phật bảo Hiền Hộ: "Nên biết đó đều là sức của việc điều khiển. Việc điều khiển không có hình, chỉ là do trí vận dụng mà thôi. Cũng thế, cái máy móc là thân này nhờ sức của thức mà làm mọi việc. Các loài tiên có thần thông, Càn-thát-bà (thần nhạc ở cõi trời), rồng, thần, người, trời, A-tu-la (loài thần hay ganh đua, hiếu chiến với chư thiên) cùng các nghiệp của mọi thú (nẻo, cõi tái sinh) đều nương vào thức. Thức có thể sinh ra thân, như người thợ làm ra con rối. Thức không có hình chất, mà nắm giữ khắp pháp giới, sức trí đầy đủ, cho đến có thể biết việc túc mạng (các đời sống trước). Ví như ánh mặt trời chiếu đều không thiên lệch xuống chúng sinh có nghiệp ác, các thứ dơ bẩn, xác chết hôi thối, mà không bị những thứ xấu ấy làm nhiễm bẩn. Thức cũng thế, tuy ở trong thân các ác thú như loài heo chó ăn đồ dơ, mà không bị chúng làm nhiễm bẩn.

 Hiền Hộ, thức bỏ thân này, theo nghiệp thiện ác mà dời đi nhận quả báo khác. Ví như gió ra khỏi núi sâu hang thẳm, thổi vào rừng hoa chiêm-bặc (một loài hoa vàng rất thơm ở Ấn Độ) và các cây thơm thì gió liền thơm; thổi qua chỗ phân dơ, xác chết hôi thối bẩn thỉu thì gió liền hôi. Nếu hương thơm và mùi hôi cùng đến thì gió mang cả hai, thứ nào mạnh hơn sẽ hiện ra trước. Gió không có hình chất, thơm và hôi cũng không có hình, nhưng gió mang thơm hôi đưa đi xa. Thức bỏ thân này mang theo nghiệp thiện ác mà dời đi nhận quả báo khác cũng như thế, giống như gió mang mùi thơm hôi của vật đưa đến chỗ khác. Lại như người nằm mộng thấy mọi hình sắc và đủ thứ việc, mà không tự biết mình đang nằm ngủ yên; người có phúc đức khi mạng hết, thức dời đi cũng như thế, yên ổn không hay biết, như trong mộng mà chuyển đổi, không có gì sợ hãi. Thức dời ra không do cổ họng, miệng hay các lỗ trên thân; không lường được nó từ đâu ra, không biết nó đi qua lối cửa nào."

 Bấy giờ đồng chân thù thắng Hiền Hộ cúi đầu lạy sát chân Phật, bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, con của gà, ngỗng khi trứng chưa nở, vỏ bao kín mịn khắp quanh, thì thức từ đâu vào? Con chết trong trứng mà vỏ trứng không vỡ, không khe không lỗ, thì thức từ đâu ra?"

 Phật nói: "Hiền Hộ, ví như hạt mè đen được ướp bằng hoa chiêm-bặc thì dầu của nó thơm ngon, gọi là dầu chiêm-bặc, khác hẳn dầu mè thường về tốt xấu. Dầu trước vốn không thơm, nhờ hoa ướp vào hạt nên dầu thành thơm. Hương không phá hạt mè mà vào, cũng không phá hạt mè mà ra, lại không có hình chất ở lại trong dầu, chỉ do sức nhân duyên mà hương dời vào trong dầu, dầu thành thơm. Thức của con gà, ngỗng vào ra trong trứng cũng như thế, như hương chiêm-bặc dời vào trong dầu. Thức dời chuyển như mặt trời tỏa ánh sáng, như ngọc ma-ni chiếu sáng, như gỗ sinh ra lửa. Lại như hạt giống gieo xuống đất, thể của nó biến hóa trong đất, mầm, cây non, thân, lá hiện đủ ra ngoài, nở ra đủ thứ hoa màu trắng, không trắng, đỏ và nhiều màu lẫn lộn, đủ thứ sức và vị chín muồi, công dụng khác nhau đủ cách. Cùng một mặt đất, đều nhờ tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió) như nhau, mà mỗi thứ tùy theo hạt giống của nó nên sinh ra khác nhau. Cũng thế, một pháp giới của thức sinh ra mọi thân trong vòng sống chết, hoặc đen, hoặc trắng, hoặc vàng, đỏ; hiền hòa hay giận dữ hung bạo, đủ các phẩm loại khác nhau.

 Hiền Hộ, thức không có tay chân, không có khớp xương, không có lời nói; do sức niệm trong pháp giới mạnh lớn, nên khi chúng sinh chết, thức bỏ thân này, thức và sức niệm làm hạt giống cho đời sau. Lìa thức thì không có pháp giới, lìa pháp giới cũng không có thức. Thức cùng với phong đại, niệm giới vi diệu, thọ giới và pháp giới hòa hợp với nhau mà dời đi."

 Hiền Hộ bạch Phật: "Nếu như vậy, bạch Thế Tôn, sao Ngài nói thức không có sắc (hình chất vật thể)?" Phật nói: "Hiền Hộ, sắc có hai loại: một là trong, hai là ngoài. Trong là nhãn thức, còn mắt là ngoài. Cũng thế, nhĩ thức (cái biết qua tai) là trong, tai là ngoài; tỷ thức (cái biết qua mũi) là trong, mũi là ngoài; thiệt thức (cái biết qua lưỡi) là trong, lưỡi là ngoài; thân thức (cái biết qua thân) là trong, thân là ngoài.

 Hiền Hộ, như người mù bẩm sinh nằm mộng thấy sắc đẹp: tay chân, mặt mũi, hình dáng xinh đẹp, liền trong mộng sinh lòng yêu thích vui sướng lắm. Khi tỉnh giấc thì tối tăm không thấy gì. Đêm hết, trời sáng, mọi người tụ họp, người mù bèn kể chuyện vui trong mộng: 'Tôi thấy người đẹp dung nhan tuyệt trần, vườn cảnh hoa lá tươi tốt, người đông hàng trăm hàng nghìn, trang điểm đùa vui, da thịt sáng bóng, vai chắc nịch đầy đặn, cánh tay dài và tròn như vòi voi. Trong mộng tôi được vui sướng lớn, vừa lòng, mừng rỡ khen ngợi.' Hiền Hộ, người mù bẩm sinh này chưa từng thấy vật gì, sao trong mộng lại thấy được sắc?" Hiền Hộ bạch Phật: "Kính mong Ngài chỉ bày." Phật bảo Hiền Hộ: "Cái thấy trong mộng gọi là chỗ của con mắt bên trong, đó là sự phân biệt của trí tuệ, không phải mắt thịt thấy. Cái chỗ con mắt bên trong ấy, nhờ sức niệm nên người mù trong mộng chốc lát được hiện ra; lại nhờ sức niệm mà khi tỉnh vẫn nhớ lại. Sắc bên trong của thức cũng như thế.

 Lại nữa, Hiền Hộ, thân chết thì thức dời đi, giống như hạt giống bỏ vào trong đất, được tứ đại giữ gìn nuôi nắm, rồi cây non, thân, cành, lá dần dần biến hóa mà thành. Thức được bốn pháp là niệm, thọ, thiện và bất thiện (không lành) giữ gìn nuôi nắm, bỏ thân mà biến hóa cũng như thế." Hiền Hộ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, pháp thiện và bất thiện giữ gìn thức như thế nào?" Phật nói: "Hiền Hộ, ví như ngọc pha lê quý đẹp, đặt gần vật gì, hoặc đen hoặc trắng, thì màu ngọc theo vật mà thành trắng hay thành đen. Pháp thiện và bất thiện giữ gìn thức cũng như thế: tùy theo thứ giữ gìn nó mà thành thiện hay bất thiện, rồi biến hóa nhận quả báo."

 Hiền Hộ lại bạch Phật: "Thân này nhận lấy thức như thế nào?" Phật nói: "Hiền Hộ, thức này không chứa góp, không tụ lại, cũng không sinh trưởng. Ví như mầm mọc lên: không phải hạt giống không biến đổi mà mầm sinh ra, cũng không phải hạt giống hư nát mà mầm sinh ra; nhưng khi mầm mọc thì hạt giống biến đổi hư hoại. Hiền Hộ, ý ông thế nào, cái mầm ở chỗ nào? Ở trong hạt chăng, trong cành chăng, trong thân, nhánh, lá chăng, hay ở ngọn cây chăng?" Hiền Hộ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, không phải. Mầm không ở chỗ nào cả." "Đúng vậy, Hiền Hộ, thức ở trong thân cũng không có chỗ ở nhất định, không ở mắt, không ở tai, mũi, lưỡi, thân... Khi hạt giống nảy mầm, giống như thức có chút nhận biết mờ nhạt; đến khi hoa kết nụ, giống như thức có thọ hàm chứa bên trong (?); khi hoa nở cho đến lúc kết trái, giống như thức có thân. Thức sinh ra thân thì khắp cả thân thể tay chân, nhưng tìm chỗ thức ở thì không tìm được. Nếu bỏ thức đi thì thân không sinh ra.

 Như quả trên cây chín rồi mới dùng làm hạt giống cho cây sau này được, quả chưa chín thì không được. Cũng thế, quả báo chín muồi, thân chết, thì hạt giống thức liền hiện ra. Nhân thức mà có thọ, nhân thọ mà có ái (lòng ham muốn, bám luyến); bị buộc chặt vào ái thì liền sinh niệm. Thức thâu giữ niệm, theo nghiệp thiện ác, cùng với phong đại, biết và nghĩ đến cha mẹ; khi nhân duyên gặp nhau đầy đủ, thức liền gá vào.

 Như bóng mặt người hiện trong gương: gương không sạch không sáng thì bóng mặt không hiện; gương sáng, mặt đối vào thì bóng mới hiện. Bóng trong gương không có thọ, không có niệm, mà theo thân người co duỗi, cúi ngửa, mở miệng nói đùa, đi lại, tiến dừng, đủ mọi cử động. Hiền Hộ, bóng hiện ra là do sức của ai?" Hiền Hộ bạch Phật: "Là sức của người. Do có mặt nên có bóng mặt. Màu của bóng như màu của mặt; các căn đầy đủ hay không cũng đều như mặt." Phật nói: "Mặt là nhân của bóng, gương là duyên của bóng; nhân duyên hòa hợp nên có bóng hiện ra. Cũng thế, do thức làm nhân mà có thọ, tưởng, hành (sự tác ý, ý chí thúc đẩy hành động) và các tâm sở (các trạng thái, tác dụng phụ thuộc của tâm); cha mẹ làm duyên; nhân duyên hòa hợp mà có thân hiện ra. Như thân và gương kia: thân đi thì bóng trong gương mất; thân mang theo bóng, hoặc lại hiện ra riêng ở trong nước và những chỗ khác. Thức bỏ thân này, mang theo nghiệp thiện ác, dời đi nhận quả báo khác cũng như thế.

 Lại như hạt giống của cây ni-câu-đà (cây đa Ấn Độ), cây ưu-đàm-bà (một loài cây sung) và các loài khác, tuy nhỏ mà sinh ra được cây lớn; cây lại sinh hạt, hạt rời bỏ cây cũ, lại sinh cây mới; cây cũ lâu ngày thì chất và sức suy yếu, nhựa vị cạn kiệt, khô héo mục nát. Cũng thế, các loài sinh vật nhỏ, thức của chúng bỏ thân, nương theo nghiệp của mình, có khi nhận các thân lớn của đủ loài.

 Lại như lúa mạch lớn, lúa mì, mè đen, đậu xanh, đậu ma-sa (một loại đậu Ấn Độ) và các thứ hạt khác, đều do có hạt giống mà mầm, thân, hoa, trái sinh trưởng chín muồi. Cũng thế, do có thức nên theo chỗ dời đến mà sinh loài nào thì liền có giác; do giác mà có thọ; mang nghiệp thiện ác mà nhận đủ các thân.

 Lại như con ong đậu trên hoa, ưa thích luyến bám, hút vị hoa để tự nuôi mình; ong bỏ hoa này lại đến hoa khác, hoặc bỏ chỗ thơm vào chỗ hôi, hoặc bỏ chỗ hôi vào chỗ thơm; ở đâu cũng đều tự yêu thích, luyến bám, tham đắm. Thức cũng thế, do nghiệp phúc mà được thân chư thiên (các vị ở cõi trời), hưởng quả vui tốt đẹp; hoặc bỏ thân trời, do nghiệp ác mà chịu quả báo địa ngục, chịu mọi quả khổ; luân hồi (xoay vòng sinh tử) dời chuyển làm đủ loại thân.

 Thức giống như hạt của cây uất kim (nghệ), cây hồng lam (cây rum, dùng nhuộm đỏ), hoa phân-đà-lợi (sen trắng) và các loài khác: hạt của chúng đều màu trắng, bổ hạt ra thì không thấy mầm, hoa, cũng không thấy màu khác; gieo xuống đất, lấy nước tưới ướt thì liền có mầm..., đúng thời mà lớn lên, hoa trái nở rộ tươi tốt, hoặc đỏ hoặc trắng, đủ các màu. Màu sắc và mầm... không ở trong hạt, nhưng lìa hạt thì đều không sinh ra được. Thức bỏ thân rồi, thì thân thịt, dung mạo, các căn, các nhập đều không thấy trong thức; khi nhân duyên hòa hợp, thức nhờ cái thấy vi diệu, cái nghe vi diệu, cùng tiếng, xúc, vị, pháp và niệm nhập, biết các nghiệp thiện ác mình đã làm mà nhận lấy thân báo. Như con tằm làm kén, tự làm tự quấn mình, rồi ở trong đó mà biến hóa; thức cũng thế, tự sinh ra thân rồi lại tự quấn bọc mình, tự bỏ thân mà nhận quả báo khác.

 Do có hạt giống nên có màu, hương, vị. Thức bỏ thân, tùy chỗ nó dời đến, các căn, cảnh giới, thọ và pháp giới đều theo nó. Như ngọc như ý ở đâu thì đồ vui đều theo đến đó; như mặt trời ở đâu thì ánh sáng đều theo đến đó. Thức cũng thế, dời đến đâu thì thọ, giác, tưởng và pháp giới đều theo đến đó. Thức bỏ thân, thâu giữ mọi tính; lấy nhân của sắc làm thân, là thân không có xương thịt; vì có các căn nên có thọ và niệm vi diệu, biết mà chọn lấy thiện ác.

 Như (?) các thứ quả táo tàu, lựu, am-la (xoài), am-lặc (quả me rừng Ấn Độ), tị-loa (?), khát-thụ (?), kiếp-tất-tha (quả táo gỗ Ấn Độ)..., có thứ cay, có thứ đắng, có thứ chua, có thứ ngọt, có thứ mặn, có thứ chát; sức vị mỗi thứ khác nhau, công dụng giúp tiêu hóa và nuôi dưỡng không giống nhau. Đến khi quả hư nát rồi, sức vị theo hạt giống mà biến hóa sinh ra lại. Cũng thế, hạt giống thức dời đến đâu thì thọ, niệm, thiện, ác đều theo đến đó.

 Biết bỏ thân này mà nhận thân quả báo khác, cho nên gọi là thức. Biết nghiệp thiện ác, biết nghiệp theo mình, biết mình mang nghiệp mà biến hóa nhận quả báo, cho nên gọi là thức. Những gì thân làm đều biết hết, cho nên gọi là thức. Ví như phong đại không có hình để nắm, không có chất để cầm, nhưng nhờ nhân duyên mà làm mọi việc, cho thấy có phong đại: mang lạnh, mang nóng, chở hương thơm, chở mùi hôi, lay động rừng cây, hoặc thổi quạt, quật phá. Cũng thế, thức không có hình chất, không phải mắt thấy tai nghe nắm bắt được, nhưng nhờ nhân duyên mà tướng của thức hiện ra đầy đủ. Do thức giữ thân nên thân biết khổ vui, ánh sáng sắc diện đầy đủ, đi lại tiến dừng, nói cười vui buồn, mọi việc làm hiện rõ; nên biết là có thức. (Phần trên đây do Tam tạng – vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh, luật, luận – Địa-bà-ha-la dịch ra tại chùa Đông Thái Nguyên vào năm Vĩnh Long thứ nhất đời Đại Đường; theo ghi chép trong Đại Chu lục – bộ mục lục kinh điển soạn đời Võ Chu.)

 Kinh Đại Thừa Hiển Thức, quyển thượng (hết)

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video