Quyển thượng
Thiên thứ nhất: Mạch và chứng của bệnh tạng phủ, kinh lạc, cùng thứ tự trước sau của bệnh (tạng phủ: các cơ quan trong cơ thể; "tạng" gồm can, tâm, tỳ, phế, thận, "phủ" gồm các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, mật, bàng quang; kinh lạc: hệ thống đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể, nối trong với ngoài; mạch: nhịp mạch thầy thuốc bắt ở cổ tay để chẩn đoán; chứng: các biểu hiện của bệnh).
Hỏi: Bậc thượng công (thầy thuốc giỏi bậc nhất) chữa bệnh từ khi bệnh chưa phát, nghĩa là thế nào?
Thầy đáp: Chữa bệnh từ khi chưa phát là thấy can có bệnh (can: tạng gan theo y học cổ truyền), biết bệnh của can sẽ truyền sang tỳ (tỳ: tạng lo tiêu hoá, chuyển hoá thức ăn), nên phải làm cho tỳ vững mạnh trước. Vào những lúc trong bốn mùa mà tỳ vượng (theo y học cổ truyền, mười tám ngày cuối mỗi mùa là lúc tỳ khí mạnh nhất), tỳ không nhận tà khí (tà khí: các yếu tố gây bệnh), thì không cần bồi bổ tỳ.
Bậc trung công (thầy thuốc hạng vừa) không hiểu lẽ bệnh truyền từ tạng này sang tạng khác, thấy can có bệnh mà không biết làm cho tỳ vững mạnh, chỉ lo chữa can mà thôi.
Với bệnh của can: bổ thì dùng vị chua, giúp thì dùng vị đắng cháy, thêm thì dùng thuốc vị ngọt để điều hoà.
(Vị chua đi vào can, vị đắng cháy đi vào tâm (tâm: tạng tim), vị ngọt đi vào tỳ. Tỳ có thể kiềm chế thận (thận: tạng chủ về nước trong cơ thể và sức sinh dục). Thận khí yếu thì thuỷ không vận hành. Thuỷ không vận hành thì hoả khí của tâm thịnh lên, hoả thịnh thì làm tổn thương phế (phế: tạng phổi). Phế bị tổn thương thì kim khí không vận hành. Kim khí không vận hành thì can khí thịnh lên, thế là can tự khỏi. Đó là chỗ mấu chốt tinh diệu của phép chữa can bằng cách bổ tỳ.
(Ở đây theo thuyết ngũ hành, tức năm yếu tố cơ bản chế ngự lẫn nhau: can thuộc Mộc, tâm thuộc Hoả, tỳ thuộc Thổ, phế thuộc Kim, thận thuộc Thuỷ; Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc. Vì vậy "thuỷ", "kim" trong câu là chỉ khí của thận và phế.))
Can hư (hư: chính khí suy yếu, thiếu hụt) thì dùng phép này. Can thực (thực: tà khí thừa thãi, bệnh tà mạnh) thì không dùng. Sách kinh nói: "Đừng làm cái đã hư thêm hư, đừng làm cái đã thực thêm thực; hãy bổ chỗ thiếu, bớt chỗ thừa." Chính là nghĩa ấy. Các tạng khác cứ theo đó mà suy ra.
Con người bẩm thụ khí của ngũ thường (năm thứ khí vận hành thường hằng của trời đất, tức ngũ hành), nhờ phong khí (khí hậu của trời đất) mà sinh trưởng. Phong khí tuy sinh ra muôn vật, nhưng cũng có thể làm hại muôn vật, cũng như nước có thể đẩy thuyền nổi, mà cũng có thể làm lật thuyền.
Nếu nguyên chân (khí gốc chân chính của cơ thể) của năm tạng thông suốt thì con người yên ổn, hoà hợp. Còn khách khí tà phong (khí độc, gió độc từ bên ngoài xâm vào) đã trúng vào người thì phần nhiều đưa đến cái chết.
Nghìn thứ bệnh tật tai hoạ (?) cũng không ra ngoài ba loại. Một là kinh lạc bị tà khí xâm nhập, rồi đi vào tạng phủ; đó là nguyên nhân từ bên trong. Hai là tứ chi và cửu khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hậu môn, lỗ tiểu) bị bệnh, huyết mạch truyền cho nhau, ứ tắc không thông; đó là do da thịt bên ngoài bị trúng tà. Ba là do chuyện phòng the (quan hệ vợ chồng quá độ), dao kiếm, côn trùng và thú dữ gây thương tích. Cứ theo đó mà xét kỹ thì nguyên nhân gây bệnh đều nằm cả trong ấy.
Nếu người ta biết giữ gìn cẩn thận, không để tà phong xâm phạm kinh lạc; hoặc vừa trúng vào kinh lạc, chưa truyền vào phủ tạng, liền chữa ngay. Tứ chi vừa thấy nặng nề, trì trệ, liền dùng đạo dẫn (phép luyện tập co duỗi thân thể cho khí huyết lưu thông), thổ nạp (phép luyện thở: thở ra khí cũ, hít vào khí mới), châm cứu, cao ma (xoa bóp bằng thuốc cao), đừng để chín khiếu bế tắc.
Lại không phạm vào phép nước, tránh tai hoạ do cầm thú gây ra, chuyện phòng the không để hao kiệt, ăn uống thì giữ chừng mực về lạnh, nóng, đắng, chua, cay, ngọt, không để thân thể suy yếu. Như thế thì bệnh không có đường nào vào được tấu lý.
"Tấu" là nơi tam tiêu (hệ thống ba vùng trong thân: thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới, là đường lưu thông của khí và nước) thông hội với nguyên chân, nơi huyết khí rót vào. "Lý" là đường vân thớ của da thịt và tạng phủ. (Tấu lý: các khe kẽ, thớ thịt dưới da, lớp chắn bên ngoài của cơ thể.)
Hỏi: Người bệnh có khí sắc hiện ra ở mặt, xin được nghe giảng giải.
Thầy đáp: Đầu mũi có màu xanh, trong bụng đau, lạnh dữ dội thì chết. Một bản chép: trong bụng lạnh, đau dữ dội thì chết.
Đầu mũi hơi đen là có thuỷ khí (nước ứ đọng trong cơ thể, gây phù). Màu vàng là trên ngực có hàn (khí lạnh gây bệnh). Màu trắng là mất máu. Nếu hơi đỏ mà không đúng mùa thì chết. Mắt trợn tròn đờ ra là chứng kính (chứng co cứng gân cơ, cứng gáy, ưỡn lưng), không chữa được.
Lại nữa: sắc xanh là có đau; sắc đen là chứng lao (suy kiệt do làm lụng, hao tổn lâu ngày); sắc đỏ là phong (bệnh do khí gió độc gây ra, thường kèm nóng); sắc vàng thì đại tiện khó; sắc tươi bóng là có lưu ẩm (chất dịch, nước ứ đọng lâu trong cơ thể).
Thầy nói: Người bệnh lặng im ít nói, rồi hay kêu thét lên vì kinh hãi, là bệnh ở khoảng các khớp xương. Tiếng nói ồm ồm, không vang rõ, là bệnh ở vùng tâm cách (vùng giữa ngực và cơ hoành). Tiếng nói rỉ rả, nhỏ mà kéo dài, là bệnh trong đầu. (Một bản chép là "đau".)
Thầy nói: Thở mà vai nhô lên hạ xuống là trong ngực bị đầy cứng. Thở mà kéo khí trong ngực nghịch lên là ho. Thở phải há miệng, hơi ngắn, là chứng phế nuy (phổi khô héo, suy yếu), hay nhổ ra bọt dãi.
Thầy nói: Hít vào nhẹ mà nhanh, bệnh ở trung tiêu; nếu là thực thì dùng phép hạ (cho thuốc tẩy xổ) là khỏi, nếu là hư thì không chữa được. Bệnh ở thượng tiêu thì hít vào gấp và ngắn; bệnh ở hạ tiêu thì hít vào sâu và kéo dài. Những trường hợp này đều khó chữa. Thở mà cả người lay động, run rẩy thì không chữa được.
Thầy nói: Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch trên cổ tay, phía ngón cái) biến động là theo lúc tạng nào vượng mà biến động. Giả như vào lúc can vượng (mùa xuân) thì sắc mặt xanh; bốn mùa mỗi mùa đều có sắc riêng của nó. Vào lúc can vượng, sắc đáng lẽ xanh mà lại trắng, sắc và mạch không hợp với mùa, đều là có bệnh.
Hỏi: Có khi chưa đến mà đã đến, có khi đến mà không đến, có khi đến mà không đi, có khi đến mà quá mức, nghĩa là thế nào?
Thầy đáp: Sau tiết Đông chí, vào nửa đêm ngày Giáp Tý (ngày Giáp Tý đầu tiên sau Đông chí, tính theo phép đếm ngày bằng can chi, khoảng sáu mươi ngày sau Đông chí), khí thiếu dương (dương khí còn non, mới nhú) bắt đầu khởi lên. Vào lúc thiếu dương, dương khí bắt đầu sinh, trời trở nên ấm áp.
Chưa đến ngày Giáp Tý mà trời đã ấm áp, đó là "chưa đến mà đã đến". Đã đến ngày Giáp Tý mà trời chưa ấm áp, đó là "đến mà không đến". Đã đến ngày Giáp Tý mà trời vẫn rét buốt không dứt, đó là "đến mà không đi". Đã đến ngày Giáp Tý mà trời nóng như tháng năm, tháng sáu giữa mùa hạ, đó là "đến mà quá mức". (Ý nói khí hậu không đúng với thời tiết thì dễ sinh bệnh.)
Thầy nói: Người bệnh có mạch phù (mạch nổi, đặt tay nhẹ đã thấy) ở bộ trước (bộ thốn, gần bàn tay) thì bệnh ở biểu (phần ngoài cơ thể: da, cơ, kinh lạc); mạch phù ở bộ sau (bộ xích, xa bàn tay) thì bệnh ở lý (phần trong cơ thể: tạng phủ). Đau lưng, sống lưng cứng, không đi lại được, ắt sẽ hơi thở ngắn và kiệt sức cùng cực.
Thầy nói: Sách kinh nói "quyết dương độc hành" nghĩa là gì? Thầy đáp: Đó là có dương mà không có âm (dương khí đi một mình, không có âm khí kiềm giữ, nên nghịch lên), cho nên gọi là quyết dương (dương khí nghịch loạn).
Hỏi: Mạch ở bộ thốn trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy), đại (to) mà hoạt (trơn tru như hạt châu lăn); trầm là thực, hoạt là khí. Thực và khí xô đẩy nhau, huyết khí đi vào tạng thì chết, vào phủ thì khỏi; đó là chứng thốt quyết (đột ngột ngã ra bất tỉnh, chân tay lạnh). Nghĩa là thế nào?
Thầy đáp: Môi miệng xanh, mình lạnh, là vào tạng thì chết. Nếu mình ấm áp, mồ hôi tự ra, là vào phủ thì khỏi.
Hỏi: Mạch thoát (mạch như mất, không bắt được), vào tạng thì chết, vào phủ thì khỏi, nghĩa là thế nào?
Thầy đáp: Không phải chỉ riêng một bệnh, trăm bệnh đều như vậy. Ví như chứng tẩm dâm sang (mụn lở loét chảy nước, lan rộng dần): từ miệng phát ra rồi lan xuống tứ chi thì chữa được; từ tứ chi lan dần vào miệng thì không chữa được. Bệnh ở ngoài thì chữa được; vào trong thì chết.
Hỏi: Mười tám dương bệnh (các bệnh ở phần ngoài cơ thể) là gì?
Thầy đáp: Đau đầu; đau co giật ở gáy, thắt lưng, sống lưng, cánh tay, chân.
Hỏi: Mười tám âm bệnh (các bệnh ở phần trong cơ thể) là gì?
Thầy đáp: Ho, thượng khí (khí nghịch lên gây khó thở), suyễn, nấc, nghẹn ở họng, sôi bụng và bụng trướng đầy, đau vùng tim co thắt.
Bệnh của năm tạng mỗi tạng có mười tám thứ, gộp lại là chín mươi bệnh. Người ta lại có lục vi (bệnh nhẹ ở sáu phủ), mỗi thứ có mười tám bệnh, gộp lại là một trăm lẻ tám bệnh. Ngũ lao (năm loại hao tổn do làm lụng quá sức), thất thương (bảy loại tổn thương do ăn uống, tình chí, phòng the…), lục cực (sáu loại suy kiệt cùng cực của khí, huyết, gân, xương, cơ, tinh) và ba mươi sáu bệnh của phụ nữ không kể trong số đó.
Thanh tà (tà khí nhẹ, trong, như sương mù) ở phần trên; trọc tà (tà khí nặng, đục, như khí ẩm thấp) ở phần dưới. Đại tà (tà khí lan toả, như gió) trúng vào biểu; tiểu tà (tà khí co thắt, như khí lạnh) trúng vào lý. Tà khí do đồ ăn nấu nướng, đi vào từ miệng, là túc thực (thức ăn đình trệ, không tiêu).
Năm thứ tà khí trúng vào người đều có quy luật: phong (gió độc) trúng vào buổi sáng, hàn (khí lạnh) trúng vào buổi chiều tối, thấp (khí ẩm) làm hại phần dưới, sương mù làm hại phần trên. Phong làm mạch phù, hàn làm mạch khẩn (căng gấp như dây thừng xoắn). Sương mù làm hại da và tấu lý, thấp chảy vào các khớp, ăn uống làm hại tỳ vị (tỳ và dạ dày). Lạnh cùng cực làm hại kinh (các đường kinh chính, nằm sâu), nóng cùng cực làm hại lạc (các nhánh nhỏ, nằm nông).
Hỏi: Bệnh có khi phải gấp cứu lý, có khi phải gấp cứu biểu, nghĩa là thế nào?
Thầy đáp: Người bệnh bị thầy thuốc dùng phép hạ, tiếp đó tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu không ngừng, thân thể đau nhức, thì phải gấp cứu lý. Sau đó vẫn còn đau nhức thân thể, nhưng đại tiện đã bình thường, thì phải gấp cứu biểu.
Người vốn có cố tật (bệnh lâu năm, khó chữa), lại mắc thêm thốt bệnh (bệnh mới, phát đột ngột), thì phải chữa bệnh mới trước, sau mới chữa bệnh lâu năm.
Thầy nói: Bệnh của năm tạng, mỗi tạng gặp được cái hợp với mình thì khỏi. Bệnh của năm tạng, mỗi tạng có cái mình ghét, gặp cái mình không ưa thì sinh bệnh. Người bệnh vốn không nên ăn món gì, mà lại bỗng nhiên thèm món đó, ắt sẽ phát sốt.
Các bệnh ở tạng mà muốn dùng phép công (dùng thuốc mạnh để đánh đuổi tà khí), thì phải theo chỗ tà khí bám vào mà công. Ví như người khát thì cho uống Trư linh thang (bài thuốc có vị chủ là trư linh, giúp lợi tiểu, trừ nước ứ đọng và nhiệt). Các trường hợp khác đều theo đó.
Quyển thượng
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video