Thiên 10 — Thiên 10 — Bụng đầy, hàn sán, thức ăn tích

 **Thiên thứ mười: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh bụng đầy trướng, hàn sán (chứng đau bụng dữ dội do khí lạnh kết tụ bên trong, thường đau quanh rốn, có cơn) và túc thực (thức ăn cũ tồn đọng trong ruột dạ dày, không tiêu)**

 Mạch Phu dương (chỗ bắt mạch ở mu bàn chân, dùng để xét tình trạng tỳ vị, tức bộ máy tiêu hoá) hơi vi (mạch nhỏ, yếu, mờ nhạt) mà huyền (mạch căng thẳng như dây đàn), theo lẽ thì bụng phải đầy trướng. Nếu bụng không đầy thì ắt đại tiện khó, hai bên sườn dưới nách (?) đau nhức. Đó là hư hàn (cơ thể suy yếu, dương khí kém sinh ra lạnh bên trong) từ dưới đi lên, nên cho uống thuốc ôn (thuốc tính ấm nóng, làm ấm bên trong).

 Người bệnh bụng đầy trướng, ấn vào không đau là chứng hư (do cơ thể suy yếu); ấn vào đau là chứng thực (do có tà khí hoặc vật ứ đọng bên trong), có thể dùng phép hạ (cho thuốc tẩy xổ để tống chất ứ đọng ra đường đại tiện). Lưỡi có rêu vàng mà chưa dùng phép hạ thì cho hạ, rêu vàng sẽ tự hết.

 Bụng đầy trướng, có lúc bớt rồi lại đầy như cũ, đó là do lạnh, nên cho thuốc ôn.

 Người bệnh da vàng úa, bồn chồn vật vã mà không khát, trong ngực bị khí lạnh kết thành chứng thực, lại đi tả không dứt, thì chết.

 Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía dưới gốc ngón cái) huyền thì dưới sườn co thắt mà đau, người bệnh rờn rợn sợ lạnh.

 Người hay bị trúng hàn (bị khí lạnh xâm nhập vào người) thì hay ngáp, chảy nước mũi trong. Nếu phát sốt mà sắc mặt vẫn bình thường thì hay hắt hơi.

 Bị trúng hàn mà đi tả là do bên trong suy yếu; muốn hắt hơi mà không hắt được, người ấy trong bụng có lạnh.

 Người gầy đau quanh rốn, ắt là do gió lạnh, khiến cốc khí (khí do thức ăn hoá ra, tức sự vận hoá của đồ ăn uống) không lưu thông. Nếu lại dùng phép hạ thì khí ắt xông ngược lên; nếu không xông lên thì vùng dưới tim (vùng trên rốn, chỗ thượng vị) sẽ bị bĩ (đầy tức, bí chặn).

 Bệnh bụng đầy trướng, phát sốt đã mười ngày, mạch phù (nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) mà sác (nhanh, một nhịp thở có trên năm nhịp mạch), ăn uống vẫn như thường, thì chủ trị bằng thang Hậu phác thất vật (bài thuốc sắc gồm bảy vị, đứng đầu là Hậu phác).

 Phương thang Hậu phác thất vật: Hậu phác (vỏ cây hậu phác, có tác dụng hành khí, tiêu đầy trướng) nửa cân (cân: đơn vị cân nặng thời xưa, gồm mười sáu lạng); Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hoà các vị thuốc) và Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy xổ) mỗi thứ ba lạng; Đại táo (quả táo tàu đỏ) mười quả; Chỉ thực (quả non phơi khô của cây cam chua, có tác dụng phá khí, tiêu tích trệ) năm quả; Quế chi (cành quế non) hai lạng; Sinh khương (gừng tươi) năm lạng.

 Bảy vị trên, dùng một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng), sắc lấy bốn thăng (thăng: đơn vị dung tích thời xưa), uống ấm mỗi lần tám hợp (hợp: một phần mười thăng), ngày uống ba lần. Nếu nôn thì thêm Bán hạ (củ cây bán hạ, có tác dụng chặn nôn, tiêu đờm) năm hợp; nếu đi tả thì bỏ Đại hoàng; nếu lạnh nhiều thì tăng Sinh khương lên nửa cân.

 Trong bụng có khí lạnh, sôi ùng ục như sấm, đau quặn như cắt, ngực và sườn đầy tức do khí nghịch lên, nôn mửa, thì chủ trị bằng thang Phụ tử Ngạnh mễ.

 Phương thang Phụ tử Ngạnh mễ: Phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, dùng để làm ấm và khôi phục dương khí) một củ, bào (vùi tro nóng hoặc nướng cho bớt độc); Bán hạ nửa thăng; Cam thảo một lạng; Đại táo mười quả; Ngạnh mễ (gạo tẻ) nửa thăng.

 Năm vị trên, dùng tám thăng nước, nấu đến khi gạo chín là thuốc thành, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.

 Đau mà bí tắc (không đại tiện được), thì chủ trị bằng thang Hậu phác tam vật.

 Phương thang Hậu phác tam vật: Hậu phác tám lạng; Đại hoàng bốn lạng; Chỉ thực năm quả.

 Ba vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc trước hai vị kia lấy năm thăng, rồi cho Đại hoàng vào, sắc lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, đến khi đi ngoài được thì thôi.

 Ấn vào vùng dưới tim thấy đầy và đau, đó là chứng thực, nên dùng phép hạ, nên dùng thang Đại Sài hồ.

 Phương thang Đại Sài hồ: Sài hồ (rễ cây sài hồ, có tác dụng giải nhiệt, sơ thông khí ở vùng sườn) nửa cân; Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát, thanh nhiệt) ba lạng; Thược dược (rễ cây thược dược, có tác dụng dưỡng huyết, giảm đau co thắt) ba lạng; Bán hạ nửa thăng, rửa; Chỉ thực bốn quả, chích (tẩm rồi sao/nướng); Đại hoàng hai lạng; Đại táo mười hai quả; Sinh khương năm lạng.

 Tám vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc lấy sáu thăng, bỏ bã, rồi sắc lại lần nữa (cho cô đặc), uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.

 Bụng đầy trướng không bớt, hoặc có bớt nhưng chẳng đáng kể, thì phải dùng phép hạ, nên dùng thang Đại thừa khí.

 Phương thang Đại thừa khí (xem ở phần bệnh kính đã nói trước đây — kính: chứng co cứng, uốn ván).

 Trong lồng ngực và vùng tim lạnh dữ dội mà đau, nôn không ăn uống được, trong bụng lạnh, khí xông lên làm da bụng nổi gồ, hiện ra như có đầu có chân, đau cả trên lẫn dưới, không thể sờ đến gần, thì chủ trị bằng thang Đại kiến trung.

 Phương thang Đại kiến trung: Thục tiêu (hạt tiêu xứ Thục, tức xuyên tiêu, tính nóng) hai hợp, sao cho ra hết dầu; Can khương (gừng khô) bốn lạng; Nhân sâm hai lạng.

 Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, cho vào một thăng giao di (kẹo mạch nha), đun lửa nhỏ lấy một thăng rưỡi, chia hai lần uống ấm. Uống xong chừng khoảng thời gian nấu chín một nồi cơm thì có thể ăn hai thăng cháo, sau đó uống lần nữa. Trong ngày ấy nên ăn cháo loãng, đắp chăn cho ấm.

 Đau một bên dưới sườn, phát sốt, mạch khẩn (căng, xoắn như sợi dây thừng kéo căng) mà huyền, đó là do lạnh, nên dùng thuốc ôn để hạ, dùng thang Đại hoàng Phụ tử.

 Phương thang Đại hoàng Phụ tử: Đại hoàng ba lạng; Phụ tử ba củ, bào; Tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm, tán hàn, giảm đau) hai lạng.

 Ba vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy hai thăng, chia ba lần uống ấm. Nếu người khoẻ thì sắc lấy hai thăng rưỡi, chia ba lần uống ấm. Uống xong, chừng khoảng thời gian người đi bộ được bốn năm dặm thì uống lần tiếp theo.

 Khí lạnh làm quyết nghịch (tay chân lạnh giá từ đầu ngón lan lên), thì chủ trị bằng Xích hoàn (viên thuốc màu đỏ).

 Phương Xích hoàn: Phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, có tác dụng lợi thấp, kiện tỳ) bốn lạng; Bán hạ bốn lạng, rửa (có bản dùng Quế); Ô đầu (củ cái của cây ô đầu, rất nóng và có độc, dùng trị đau do lạnh) hai lạng, bào; Tế tân một lạng (sách *Thiên kim* ghi là Nhân sâm).

 Bốn vị trên, tán bột, cho chân chu (chu sa) vào để tạo màu, luyện với mật ong làm viên to bằng hạt vừng. Uống trước bữa ăn, chiêu với rượu, mỗi lần ba viên, ngày hai lần, đêm một lần. Nếu chưa thấy hiệu nghiệm thì tăng dần, lấy mức thấy hiệu nghiệm làm chừng.

 Đau bụng, mạch huyền mà khẩn. Huyền thì vệ khí (khí bảo vệ lưu hành ở phần ngoài cơ thể, chống tà khí từ bên ngoài) không lưu hành được, nên sợ lạnh; khẩn thì không muốn ăn. Tà khí (yếu tố gây bệnh) và chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) giao tranh với nhau, liền thành chứng hàn sán.

 Hàn sán thì đau quanh rốn, khi lên cơn thì vã mồ hôi lạnh, tay chân lạnh giá. Nếu mạch trầm (chìm, phải ấn mạnh mới thấy) mà khẩn thì chủ trị bằng Đại Ô đầu tiễn (nước Ô đầu sắc cô đặc).

 Phương Ô đầu tiễn: Ô đầu loại to năm củ, sao, bỏ vỏ, không giã nhỏ.

 Vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, cho hai thăng mật ong vào, đun cho hết hơi nước, lấy hai thăng. Người khoẻ uống bảy hợp, người yếu uống năm hợp. Nếu chưa khỏi thì hôm sau uống tiếp, không được uống hai lần trong một ngày.

 Hàn sán đau trong bụng, và đau sườn, bên trong co thắt, thì chủ trị bằng thang Đương quy Sinh khương Dương nhục.

 Phương thang Đương quy Sinh khương Dương nhục: Đương quy (rễ cây đương quy, có tác dụng bổ huyết, hoạt huyết) ba lạng; Sinh khương năm lạng; thịt dê một cân.

 Ba vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày ba lần. Nếu lạnh nhiều thì tăng Sinh khương lên đủ một cân; nếu đau nhiều mà nôn thì thêm Quất bì (vỏ quýt) hai lạng, Bạch truật (củ cây bạch truật, có tác dụng kiện tỳ, ráo thấp) một lạng. Nếu thêm Sinh khương thì cũng thêm năm thăng nước, sắc lấy ba thăng hai hợp mà uống.

 Hàn sán đau trong bụng, lạnh giá tay chân, tay chân tê dại mất cảm giác, hoặc thân mình đau nhức, cứu (đốt ngải hơ trên huyệt), châm (dùng kim châm vào huyệt) và các thứ thuốc đều không chữa được, thì phải dùng thang Ô đầu Quế chi để chủ trị.

 Phương thang Ô đầu Quế chi: Ô đầu (?) (không ghi liều lượng). Một vị trên, dùng hai cân mật ong sắc cạn còn một nửa, bỏ bã, lấy năm hợp thang Quế chi pha loãng vào cho được một thăng. Lần đầu uống hai hợp; chưa thấy hiệu nghiệm thì uống ba hợp; lại chưa thấy hiệu nghiệm nữa thì tăng lên năm hợp. Khi thuốc có hiệu nghiệm thì người như say rượu; nôn ra được là thuốc đã trúng bệnh (đã đạt hiệu quả).

 Phương thang Quế chi: Quế chi ba lạng, bỏ vỏ; Thược dược ba lạng; Cam thảo hai lạng, chích; Sinh khương ba lạng; Đại táo mười hai quả.

 Năm vị trên, (giã nhỏ) (?), dùng bảy thăng nước, đun lửa nhỏ sắc lấy ba thăng, bỏ bã.

 Mạch sác mà khẩn thì chính là mạch huyền, hình dạng như dây cung, ấn vào không xê dịch. Mạch sác mà huyền thì nên hạ cái lạnh ấy đi. Mạch khẩn, đại (to, rộng dưới ngón tay) mà trì (chậm, một nhịp thở không đủ bốn nhịp mạch) thì vùng dưới tim ắt cứng rắn. Mạch đại mà khẩn là trong dương có âm (trong hiện tượng thuộc nhiệt, thịnh lại ẩn chứa yếu tố lạnh, thực), có thể dùng phép hạ.

 Các phương phụ thêm: Thang Ô đầu trong sách *Ngoại đài* (*Ngoại đài bí yếu*), trị hàn sán đau quặn như xoắn trong bụng, tặc phong (gió độc, tức tà khí từ bên ngoài lén xâm nhập) (?) vào đánh phá năm tạng, co rút không trở mình được, phát cơn theo lúc, làm cho bộ phận sinh dục co rút lại, tay chân lạnh giá.

 Phương đã thấy ở trên.

 Phương thang Sài hồ Quế chi trong sách *Ngoại đài*, trị vùng tim và bụng đột ngột đau.

 Sài hồ bốn lạng; Hoàng cầm, Nhân sâm, Thược dược, Quế chi, Sinh khương mỗi thứ một lạng rưỡi; Cam thảo một lạng; Bán hạ hai hợp rưỡi; Đại táo sáu quả.

 Chín vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.

 Thang Tẩu mã (nghĩa là "ngựa chạy", ý nói thuốc công hiệu nhanh) trong sách *Ngoại đài*, trị chứng trúng ác (đột ngột nhiễm phải khí độc, khí uế mà phát bệnh) làm đau vùng tim, bụng trướng, đại tiện không thông.

 Ba đậu (hạt cây ba đậu, vị thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc) hai hạt, bỏ vỏ và mầm, sao; Hạnh nhân (nhân hạt mơ) hai hạt.

 Hai vị trên, bọc trong vải bông, đập cho nát, dùng hai hợp nước nóng, vắt lấy nước trắng mà uống, sẽ đi ngoài được. Người già và trẻ nhỏ thì liệu mà giảm lượng. Phương này cũng trị chung các chứng phi thi, quỷ kích (những chứng bệnh phát đột ngột, đau dữ dội ở ngực bụng, có khi ngất lịm, người xưa cho là bị tà khí hoặc ma quỷ đánh phải).

 Hỏi: Người có bệnh túc thực, lấy gì mà phân biệt? Thầy đáp: Mạch ở thốn khẩu phù mà đại, ấn vào lại thấy sáp (mạch đi rít, không trơn tru, như dao cạo vào tre), ở bộ xích (vị trí bắt mạch phía sau cùng ở cổ tay, gần khuỷu tay hơn) cũng vi mà sáp, nên biết là có túc thực, chủ trị bằng thang Đại thừa khí.

 Mạch sác mà hoạt (trơn tru, lăn dưới ngón tay như hạt châu) là chứng thực, đó là có túc thực, dùng phép hạ thì khỏi, nên dùng thang Đại thừa khí.

 Đi tả mà không muốn ăn là có túc thực, nên dùng phép hạ, nên dùng thang Đại thừa khí. Phương thang Đại thừa khí (xem ở phần bệnh kính đã nói trước đây).

 Túc thực ở thượng quản (phần trên của dạ dày), nên dùng phép thổ (cho thuốc gây nôn để tống ra), nên dùng Qua đế tán (thuốc bột Qua đế).

 Phương Qua đế tán: Qua đế (cuống quả dưa, có tác dụng gây nôn) một phân (đơn vị đo lường nhỏ), sao vàng; Xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) một phân, nấu chín.

 Hai vị trên, giã thành bột, lấy bảy hợp hương thị (đậu đen lên men, đậu xị) nấu lấy nước, hoà với một tiền chủy thuốc bột (tiền chủy: lượng thuốc bột xúc đầy trên một đồng tiền mà không rơi), uống ấm. Nếu không nôn thì thêm chút ít, nôn ra được thoải mái thì thôi. Người mất máu và người cơ thể suy yếu thì không được cho uống.

 Mạch khẩn như sợi dây xoắn xoay chuyển, không ổn định, là có túc thực.

 Mạch khẩn, đau đầu như bị cảm phong hàn (cảm gió lạnh), là trong bụng có túc thực không tiêu. (Có bản ghi: mạch ở thốn khẩu khẩn.)

 Hết quyển giữa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video