Thiên 11 — Thiên 11 — Ngũ tạng phong hàn và tích tụ

 Thiên thứ mười một: Mạch, chứng và cách chữa các bệnh trúng phong, trúng hàn, tích, tụ của ngũ tạng.

(Ngũ tạng: năm tạng theo Đông y là tâm, can, tỳ, phế, thận, tức tim, gan, lá lách, phổi, thận. Mỗi tạng bao gồm cả một hệ chức năng, rộng hơn cơ quan giải phẫu. Trúng phong: bị tà khí "gió" xâm nhập. Trúng hàn: bị tà khí lạnh xâm nhập. Tích: khối kết trong bụng, cố định một chỗ. Tụ: khối kết lúc có lúc tan, hay di chuyển. Mạch: nhịp mạch bắt ở cổ tay để chẩn đoán. Chứng: các triệu chứng của bệnh.)

 Phế trúng phong thì miệng khô và thở suyễn, thân mình chao đảo như quay cuồng và nặng nề, đầu choáng váng như bị vật gì trùm lên, người phù sưng căng trướng.

 Phế trúng hàn thì khạc nhổ ra dãi như nước mũi đục.

 Mạch phế tử tạng (mạch báo hiệu khí thật của tạng đã cạn kiệt, là mạch chết): đặt nhẹ tay thấy rỗng không, ấn mạnh tay thấy mềm yếu như lá hành, ấn xuống dưới không có gốc. Gặp mạch ấy thì chết.

 Can trúng phong thì đầu và mắt giật (?), hai bên sườn đau, đi đứng thường phải khom lưng, khiến người bệnh thích ăn đồ ngọt.

 Can trúng hàn thì hai cánh tay không nhấc lên được, cuống lưỡi khô, hay thở dài, trong ngực đau, không trở mình được, ăn vào thì nôn ra và vã mồ hôi.

(Sách Mạch kinh, sách bàn về mạch của Vương Thúc Hòa đời Tấn, và sách Thiên kim, tức Thiên kim yếu phương của Tôn Tư Mạc đời Đường, chép: thỉnh thoảng ra mồ hôi trộm, tức mồ hôi tự ra lúc ngủ, và ho, ăn xong thì nôn ra nước.)

 Mạch can tử tạng: đặt nhẹ tay thấy yếu, ấn mạnh tay thấy như sợi dây thừng, đi mà không trở lại, hoặc cong queo như rắn bò. Gặp mạch ấy thì chết.

 Bệnh can trước (khí huyết ở tạng can ứ trệ, bám dính không lưu thông): người bệnh thường muốn có người giẫm lên ngực mình. Lúc chưa phát cơn khó chịu thì chỉ muốn uống đồ nóng. Dùng Toàn phúc hoa thang làm thuốc chủ trị (thang: thuốc sắc với nước để uống).

(Bọn bề tôi là Lâm Ức và các quan hiệu đính sách đời Tống đã đối chiếu các bản, thấy bài Toàn phúc hoa thang ở các bản đều giống nhau.)

 Phương thuốc Toàn phúc hoa thang:
- Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc): 3 lạng (lạng: đơn vị cân thời Hán, khoảng 13–15 gam).
- Hành: 14 cọng.
- Tân giáng: một ít (theo cách hiểu thường gặp là lụa mới nhuộm đỏ bằng thuốc nhuộm từ cây thiến thảo, dùng làm thuốc hoạt huyết) (?).

 Ba vị trên, dùng 3 thăng nước (thăng: đơn vị đong thời Hán, khoảng 200 ml), sắc lấy còn 1 thăng, uống hết một lần.

 Tâm trúng phong thì người nóng hầm hập, sốt âm ỉ như bị ủ trong lông chim, không ngồi dậy nổi, trong lòng cồn cào như đói, ăn vào thì nôn ọe.

 Tâm trúng hàn thì người bệnh khổ sở vì trong lòng cay rát, khó chịu như vừa ăn tỏi. Nặng thì đau tim thấu ra sau lưng, đau lưng thấu vào tim, giống như bệnh cổ chú (bệnh do trùng độc gây ra, đau như bị cắn đục bên trong, lại hay lây truyền). Nếu mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) thì người bệnh tự nôn ra được là khỏi.

 Tâm bị tổn thương thì người bệnh hễ làm lụng mệt nhọc là đầu mặt đỏ lên, phía dưới nặng trĩu, trong ngực đau và tự thấy bứt rứt, phát sốt, ngay chỗ rốn đập giật, mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn). Đó là do tạng tâm bị tổn thương gây ra.

 Mạch tâm tử tạng: đặt nhẹ tay thấy cứng chắc như hạt đậu tròn, ấn mạnh tay càng thấy nhảy gấp gáp, vội vã. Gặp mạch ấy thì chết.

 Khóc lóc vô cớ như bị ma ám, khiến hồn phách không yên, là do huyết khí ít. (Hồn: phần tinh thần thuộc dương, do tạng can cất giữ. Phách: phần tinh thần thuộc âm, do tạng phế cất giữ.) Huyết khí ít là thuộc về tâm. Tâm khí hư yếu thì người bệnh hay sợ hãi, nhắm mắt là muốn ngủ, mơ thấy đi xa, tinh thần tan tác, hồn phách đi lung tung. Âm khí suy thì thành bệnh điên (rối loạn tinh thần kiểu trầm lặng, u uất). Dương khí suy thì thành bệnh cuồng (rối loạn tinh thần kiểu kích động, la hét, chạy nhảy).

 Tỳ trúng phong thì người nóng hầm hập, dáng như người say rượu, trong bụng bứt rứt nặng nề, da và mí mắt giật (?), hơi thở ngắn.

(Bọn bề tôi là Lâm Ức và các quan hiệu đính xét rằng mỗi tạng trong năm tạng đều có chứng trúng phong và trúng hàn. Nay tạng tỳ chỉ chép chứng trúng phong, còn chứng trúng phong và trúng hàn của tạng thận đều không chép. Đó là vì thẻ tre ghi văn cổ bị lộn xộn rất nhiều, mà thời xưa đã cách quá xa, không còn văn bản nào để bổ sung.)

 Mạch tỳ tử tạng: đặt nhẹ tay thấy to mà cứng, ấn mạnh tay thấy như cái chén úp, ngoài cứng trong rỗng, lại lay lắt như bị lắc động (?). Gặp mạch ấy thì chết.

 Mạch Phu dương (chỗ bắt mạch trên mu bàn chân, dùng để xem khí của vị, tức dạ dày) phù và sáp. Phù là mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy; sáp là mạch rít, đi không trơn. Mạch phù là vị khí (sức nóng và hoạt động của dạ dày) quá mạnh. Mạch sáp là tiểu tiện nhiều lần. Phù và sáp cùng xô đẩy nhau thì đại tiện rắn. Đó là tỳ bị "ước", tức tỳ bị bó buộc, không phân bố được nước và chất dịch trong cơ thể. Dùng Ma tử nhân hoàn làm thuốc chủ trị (hoàn: thuốc viên).

 Phương thuốc Ma tử nhân hoàn:
- Ma tử nhân (nhân hạt gai dầu): 2 thăng.
- Thược dược: nửa cân (cân: bằng 16 lạng).
- Chỉ thực (quả non cây chấp, cây cam đắng): 1 cân.
- Đại hoàng: 1 cân.
- Hậu phác (vỏ cây hậu phác): 1 thước (thước: đơn vị đo chiều dài thời Hán, khoảng 23 cm).
- Hạnh nhân (nhân hạt mơ): 1 thăng.

 Sáu vị trên tán thành bột, trộn với mật ong đã cô kỹ, viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 10 viên với nước, ngày 3 lần, uống đến khi thấy có hiệu quả thì thôi.

 Bệnh thận trước (khí lạnh và ẩm bám dính ở vùng thận, tức vùng thắt lưng): người bệnh thân thể nặng nề, trong thắt lưng lạnh như đang ngồi trong nước, dáng người như bị bệnh phù nước, nhưng lại không khát, tiểu tiện vẫn thông, ăn uống như thường. Bệnh thuộc về hạ tiêu (tam tiêu là ba vùng của thân mình theo Đông y: thượng tiêu là vùng ngực, trung tiêu là vùng bụng trên, hạ tiêu là vùng bụng dưới gồm thận, bàng quang và ruột).

Bệnh này do thân mình làm lụng nhọc mệt, ra mồ hôi, áo lót lạnh và ẩm, lâu ngày mà mắc phải. Từ thắt lưng trở xuống lạnh và đau, bụng nặng như đeo năm nghìn đồng tiền. Dùng Cam khương linh truật thang làm thuốc chủ trị.

 Phương thuốc Cam thảo can khương phục linh bạch truật thang:
- Cam thảo, bạch truật: mỗi vị 2 lạng.
- Can khương (gừng khô), phục linh: mỗi vị 4 lạng.

 Bốn vị trên, dùng 5 thăng nước, sắc lấy còn 3 thăng, chia ra uống ấm 3 lần. Uống vào thì trong thắt lưng ấm lên ngay.

 Mạch thận tử tạng: đặt nhẹ tay thấy cứng, ấn mạnh tay thấy rối loạn như hòn bi lăn, càng xuống càng lấn vào bộ xích. (Mạch ở cổ tay chia ba bộ: thốn ở gần bàn tay, quan ở giữa, xích ở phía gần khuỷu tay.) Gặp mạch ấy thì chết.

 Hỏi: Các bộ phận của tam tiêu bị suy kiệt, như thượng tiêu suy kiệt thì hay ợ hơi, là vì sao?

Thầy đáp: Thượng tiêu nhận khí từ trung tiêu. Khí trung tiêu chưa điều hòa thì không tiêu hóa được thức ăn, cho nên mới ợ hơi. Hạ tiêu suy kiệt thì đái són, đại tiện không tự chủ, vì khí không điều hòa nên không tự kìm giữ được. Chứng này không cần chữa, để lâu sẽ tự khỏi.

 Thầy nói: Nhiệt ở thượng tiêu thì nhân ho mà thành bệnh phế nuy (phổi khô héo, suy yếu). Nhiệt ở trung tiêu thì đại tiện rắn cứng. Nhiệt ở hạ tiêu thì tiểu ra máu, cũng khiến mắc chứng lâm bí (tiểu buốt, tiểu rắt, bí tắc không thông).

Đại tràng có hàn thì thường đi phân lỏng nát như phân vịt (?). Đại tràng có nhiệt thì đi ra chất nhầy bẩn trong ruột. Tiểu tràng có hàn thì người bệnh thấy nặng trĩu ở hậu môn và đi ngoài ra máu. Tiểu tràng có nhiệt thì ắt sinh bệnh trĩ.

 Hỏi: Bệnh có tích, có tụ, có cốc khí (nguyên văn chép là chữ "hinh", có lẽ là chữ "cốc", tức khí do thức ăn ứ đọng mà sinh ra) (?), nghĩa là thế nào?

Thầy đáp: Tích là bệnh của tạng, trước sau không dời chỗ. Tụ là bệnh của phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang, mật), phát lúc có lúc không, đau chuyển hết chỗ này sang chỗ khác, nên có thể chữa được. Cốc khí là đau dưới sườn, ấn vào thì hết, rồi lại tái phát, đó là cốc khí.

Phép lớn để nhận biết các chứng tích là: mạch đến nhỏ mà sát xương, ấy là tích. Mạch hiện ở thốn khẩu (bộ thốn ở cổ tay) thì tích ở trong ngực. Mạch hơi vượt ra ngoài thốn khẩu thì tích ở cổ họng. Mạch hiện ở bộ quan thì tích ở cạnh rốn. Mạch ở phía trên bộ quan thì tích ở dưới tim, tức vùng trên dạ dày. Mạch hơi xuống dưới bộ quan thì tích ở bụng dưới. Mạch hiện ở bộ xích thì tích ở khí xung (huyệt ở vùng bẹn, hai bên xương mu). Mạch hiện ở tay trái thì tích ở bên trái. Mạch hiện ở tay phải thì tích ở bên phải. Mạch hiện ở cả hai tay thì tích ở chính giữa.

 Tùy theo vị trí của từng chỗ mà chữa trị.

 Quyển giữa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video