Thiên thứ mười hai: Mạch, chứng và cách chữa bệnh đàm ẩm (bệnh do nước dịch ứ đọng trong cơ thể) và bệnh ho
Hỏi: Ẩm (nước dịch ứ đọng lại trong cơ thể, không chuyển hóa được) có bốn loại, đó là những loại nào? Thầy đáp: Có đàm ẩm, có huyền ẩm, có dật ẩm, có chi ẩm.
Hỏi: Bốn loại ẩm khác nhau thế nào? Thầy đáp: Người bệnh vốn béo khỏe, nay gầy đi, nước chạy trong ruột kêu óc ách, gọi là đàm ẩm (theo nghĩa hẹp: nước đọng trong ruột, dạ dày).
Sau khi uống, nước chảy xuống đọng ở dưới sườn, ho hay khạc thì kéo đau, gọi là huyền ẩm (nước như treo đọng ở vùng sườn).
Nước uống vào chảy đi khắp nơi, dồn ra tay chân, lẽ ra phải theo mồ hôi mà ra nhưng mồ hôi không ra, khiến thân thể đau và nặng nề, gọi là dật ẩm (nước tràn ra tay chân, dưới da).
Ho, khí nghịch lên, phải ngồi tựa vào vật gì mới thở được, hơi thở ngắn, không nằm được, người trông như bị phù, gọi là chi ẩm (nước đọng chèn ép ở vùng ngực, cách mô).
Nước đọng ở tâm (tim): vùng dưới tim (tức vùng thượng vị, chỗ lõm dưới mũi ức) rắn chắc và đập thình thịch, hơi thở ngắn, sợ nước, không muốn uống.
Nước đọng ở phế (phổi): nôn khạc ra nước dãi có bọt, lại muốn uống nước.
Nước đọng ở tỳ (cơ quan tiêu hóa, vận chuyển thức ăn và nước theo y học cổ truyền): hơi thở yếu, người nặng nề.
Nước đọng ở can (gan): dưới sườn căng đầy như có vật chống lên, hắt hơi thì đau.
Nước đọng ở thận: vùng dưới tim đập hồi hộp.
Vùng dưới tim có lưu ẩm (nước dịch ứ đọng lâu ngày không đi): người bệnh thấy ở lưng có một chỗ lạnh to bằng bàn tay.
Người có lưu ẩm: dưới sườn đau lan lên hõm khuyết bồn (hõm trên xương đòn), ho thì cơn đau lại dứt(?) (một bản chép: ho thì đau càng nặng thêm).
Trong ngực có lưu ẩm thì người bệnh thở ngắn và khát. Bệnh lịch tiết (đau nhức chạy khắp các khớp) ở tay chân, nếu mạch trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy) là có lưu ẩm.
Bệnh đàm ở trên cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng): đầy tức, thở suyễn, ho, nôn khạc; khi phát bệnh thì lúc rét lúc nóng, đau lưng, đau thắt lưng, nước mắt tự chảy ra, người bệnh run rẩy, thân thể máy giật dữ dội (?), ắt là có phục ẩm (nước dịch ứ đọng ẩn nấp sâu bên trong, gặp dịp thì phát).
Người bệnh uống nhiều nước thì ắt đột nhiên thở suyễn, đầy tức.
Phàm ăn ít uống nhiều, nước đọng ở vùng dưới tim, nặng thì hồi hộp, nhẹ thì thở ngắn.
Mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn) ở cả hai tay là do hàn (lạnh); đều là sau khi dùng thuốc xổ mạnh mà bên trong bị hư yếu. Mạch huyền chỉ ở một tay là do ẩm.
Phế ẩm (nước dịch đọng ở phổi) thì mạch không huyền, chỉ khổ vì thở suyễn và thở ngắn.
Chi ẩm cũng thở suyễn và không nằm được, thêm thở ngắn, mà mạch thì bình thường.
Người mắc bệnh đàm ẩm thì nên dùng thuốc tính ấm để điều hòa.
Vùng dưới tim có đàm ẩm, ngực sườn căng đầy, hoa mắt chóng mặt, thì Linh quế truật cam thang chủ trị (thang: thuốc sắc nước uống; chủ trị: là bài thuốc chính để chữa).
Bài Phục linh quế chi bạch truật cam thảo thang: Phục linh (một loại nấm mọc bám rễ cây thông, có tác dụng lợi tiểu, trừ thấp) bốn lạng (lạng: đơn vị cân đời Hán, khoảng 15 gam); Quế chi (cành non cây quế) và Bạch truật (củ cây bạch truật, kiện tỳ trừ thấp), mỗi vị ba lạng; Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) hai lạng.
Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước (thăng: đơn vị dung tích đời Hán, khoảng 200 ml), sắc lấy ba thăng, chia ba lần uống ấm; tiểu tiện sẽ thông.
Thở ngắn mà có ẩm nhẹ thì nên cho nước ra theo đường tiểu tiện, Linh quế truật cam thang chủ trị (bài thuốc xem ở trên). Thận khí hoàn (thuốc viên bổ khí của thận) cũng chủ trị được (bài thuốc xem ở thiên Tạp bệnh phụ nữ).
Người bệnh mạch phục (mạch ẩn rất sâu, ấn sát xương mới thấy), tự muốn đi ngoài lỏng, đi ngoài xong lại thấy dễ chịu; tuy đã đi ngoài nhưng vùng dưới tim vẫn tiếp tục rắn đầy, đó là lưu ẩm đang muốn đi ra, thì Cam toại bán hạ thang chủ trị.
Bài Cam toại bán hạ thang: Cam toại (rễ cây cam toại, thuốc tháo nước rất mạnh, có độc) loại to, ba củ; Bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đàm, chống nôn) mười hai củ (dùng một thăng nước sắc lấy nửa thăng, bỏ bã); Thược dược (rễ cây thược dược) năm củ; Cam thảo một khúc to bằng ngón tay, nướng (một bản ghi là không có vị này).
Bốn vị trên, dùng hai thăng nước, sắc lấy nửa thăng, bỏ bã, cho nửa thăng mật ong vào hòa với nước thuốc, đun lấy tám hợp (hợp: một phần mười thăng), uống một lần cho hết.
Mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) mà tế (nhỏ như sợi chỉ) và hoạt (trơn tru như hạt châu lăn): đó là bị tổn thương do ẩm.
Mạch huyền và sác (nhanh, quá năm nhịp trong một hơi thở), có hàn ẩm (nước dịch ứ đọng kèm khí lạnh), thì cả mùa đông lẫn mùa hè đều khó chữa.
Mạch trầm mà huyền: đó là huyền ẩm gây đau bên trong.
Người mắc bệnh huyền ẩm thì Thập táo thang chủ trị.
Bài Thập táo thang: Nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, thuốc tháo nước mạnh, có độc), sao; Cam toại; Đại kích (rễ cây đại kích, thuốc tháo nước mạnh, có độc), ba vị lượng bằng nhau.
Ba vị trên, giã nhỏ, rây bột. Dùng một thăng năm hợp nước, trước hết nấu mười quả đại táo (táo tàu) to mập, lấy tám hợp, bỏ bã, cho bột thuốc vào; người khỏe uống một tiền chủy (lượng thuốc bột xúc đầy trên đồng tiền đời Hán, khoảng 1,5–2 gam), người gầy yếu uống nửa tiền; uống ấm vào lúc sáng sớm. Nếu không đi ngoài được thì hôm sau tăng thêm nửa tiền. Sau khi đi ngoài thông thoải mái rồi thì ăn cháo nhừ để tự bồi dưỡng.
Người mắc bệnh dật ẩm thì nên cho ra mồ hôi, Đại thanh long thang chủ trị, Tiểu thanh long thang cũng chủ trị được.
Bài Đại thanh long thang: Ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi, bình suyễn) sáu lạng, bỏ đốt; Quế chi hai lạng, bỏ vỏ; Cam thảo hai lạng, nướng; Hạnh nhân (nhân hạt mơ) bốn mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn; Sinh khương (gừng tươi) ba lạng;
Đại táo mười hai quả; Thạch cao (khoáng chất thạch cao, tính lạnh, thanh nhiệt) một cục to bằng quả trứng gà, đập vụn.
Bảy vị trên, dùng chín thăng nước, trước hết nấu Ma hoàng, cạn bớt hai thăng thì vớt bỏ bọt nổi trên mặt, cho các vị thuốc khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, sao cho ra chút mồ hôi lấm tấm. Nếu mồ hôi ra nhiều thì rắc ôn phấn (bột thuốc rắc lên người để cầm mồ hôi) lên người.
Bài Tiểu thanh long thang: Ma hoàng ba lạng, bỏ đốt; Thược dược ba lạng; Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị, thu liễm phế khí, chỉ ho) nửa thăng; Can khương (gừng khô) ba lạng; Cam thảo ba lạng, nướng; Tế tân (rễ cây tế tân, ôn phế, tán hàn) ba lạng;
Quế chi ba lạng, bỏ vỏ; Bán hạ nửa thăng, rửa qua bằng nước sôi.
Tám vị trên, dùng một đấu nước (đấu: mười thăng), trước hết nấu Ma hoàng, cạn bớt hai thăng thì vớt bỏ bọt nổi, cho các vị thuốc khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng.
Chi ẩm ở khoảng cách mô: người bệnh thở suyễn, đầy tức, vùng dưới tim bĩ (bít tắc, đầy tức) và rắn, sắc mặt đen sạm, mạch trầm và khẩn (căng chặt như sợi dây thừng xoắn), mắc bệnh đã vài chục ngày, thầy thuốc đã cho gây nôn, cho xổ mà không khỏi, thì Mộc phòng kỷ thang chủ trị.
Nếu (vùng dưới tim) mềm rỗng ra thì khỏi ngay; nếu vẫn rắn chắc thì ba ngày sau tái phát, cho uống lại mà không khỏi thì nên dùng bài Mộc phòng kỷ thang bỏ Thạch cao, thêm Phục linh và Mang tiêu để chủ trị.
Bài Mộc phòng kỷ thang: Mộc phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ, lợi thủy, trừ thấp) ba lạng; Thạch cao mười hai cục to bằng quả trứng gà; Quế chi hai lạng; Nhân sâm bốn lạng.
Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy hai thăng, chia hai lần uống ấm.
Bài Mộc phòng kỷ gia Phục linh Mang tiêu thang: Mộc phòng kỷ và Quế chi, mỗi vị hai lạng; Mang tiêu (một loại muối khoáng, thuốc xổ, làm mềm chỗ rắn kết) ba hợp; Nhân sâm và Phục linh, mỗi vị bốn lạng.
Năm vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, đun nhỏ lửa thêm một lúc, chia hai lần uống ấm; đi ngoài nhẹ là khỏi.
Vùng dưới tim có chi ẩm, người bệnh khổ vì mạo huyễn (đầu nặng như bị vật gì trùm lên, xây xẩm chóng mặt), thì Trạch tả thang chủ trị.
Bài Trạch tả thang: Trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu, tháo nước) năm lạng; Bạch truật hai lạng.
Hai vị trên, dùng hai thăng nước, sắc lấy một thăng, chia hai lần uống ấm.
Chi ẩm mà ngực đầy tức thì Hậu phác đại hoàng thang chủ trị.
Bài Hậu phác đại hoàng thang: Hậu phác (vỏ cây hậu phác, hành khí, trừ đầy) một thước (thước đời Hán, khoảng 23 cm); Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc xổ) sáu lạng; Chỉ thực (quả non cây cam chua phơi khô, phá khí, tiêu đầy) bốn quả.
Ba vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy hai thăng, chia hai lần uống ấm.
Chi ẩm làm không thở được thì Đình lịch đại táo tả phế thang chủ trị (bài thuốc xem ở thiên Phế ung).
Người hay nôn vốn hay khát, khát là dấu hiệu bệnh sắp khỏi; nay lại không khát, đó là do vùng dưới tim có chi ẩm, thì Tiểu bán hạ thang chủ trị (sách Thiên kim ghi là Tiểu bán hạ gia phục linh thang).
Bài Tiểu bán hạ thang: Bán hạ một thăng; Sinh khương nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng).
Hai vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy một thăng rưỡi, chia hai lần uống ấm.
Bụng đầy, miệng lưỡi khô ráo, đó là trong ruột có thủy khí (nước ứ đọng), Kỷ tiêu lịch hoàng hoàn chủ trị (hoàn: thuốc viên).
Bài Phòng kỷ tiêu mục đình lịch đại hoàng hoàn: Phòng kỷ; Tiêu mục (hạt của cây hoa tiêu, lợi thủy); Đình lịch (hạt cây đình lịch, tháo nước ở phổi, bình suyễn), sao; Đại hoàng; mỗi vị một lạng.
Bốn vị trên tán bột, luyện với mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống một viên trước bữa ăn, ngày uống ba lần. Tăng dần liều cho đến khi trong miệng có nước bọt. Nếu khát thì thêm nửa lạng Mang tiêu.
Đột nhiên nôn mửa, vùng dưới tim bĩ tắc, khoảng cách mô có nước, chóng mặt, hồi hộp, thì Tiểu bán hạ gia phục linh thang chủ trị.
Bài Tiểu bán hạ gia phục linh thang: Bán hạ một thăng; Sinh khương nửa cân; Phục linh ba lạng (một cách khác dùng bốn lạng).
Ba vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy một thăng năm hợp, chia hai lần uống ấm.
Giả sử người gầy, dưới rốn đập hồi hộp, nôn ra nước dãi có bọt, đầu xây xẩm chóng mặt (?), đó là do nước, thì Ngũ linh tán chủ trị (tán: thuốc bột).
Bài Ngũ linh tán: Trạch tả một lạng một phân (phân: đơn vị cân, theo cách tính đời Hán bằng một phần tư lạng); Trư linh (một loại nấm, lợi tiểu) ba phân, bỏ vỏ; Phục linh ba phân; Bạch truật ba phân; Quế hai phân, bỏ vỏ.
Năm vị trên tán bột, uống với nước cháo trắng mỗi lần một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc, khoảng 2–3 gam), ngày uống ba lần; uống nhiều nước ấm, ra mồ hôi thì khỏi.
Bài thuốc phụ thêm: Phục linh ẩm trong sách Ngoại đài (tức Ngoại đài bí yếu, sách thuốc đời Đường). Chữa trong tim ngực có đàm đọng, nước cũ lâu ngày; sau khi tự nôn ra nước, vùng tim ngực trống rỗng, hơi đầy không ăn được; bài này tiêu đàm khí, giúp ăn được.
Phục linh, Nhân sâm, Bạch truật, mỗi vị ba lạng; Chỉ thực hai lạng; Quất bì (vỏ quýt) hai lạng rưỡi; Sinh khương bốn lạng.
Sáu vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy một thăng tám hợp, chia ba lần uống ấm; giữa các lần uống cách nhau khoảng thời gian một người đi bộ tám, chín dặm.
Người ho lâu ngày mà mạch huyền là có nước, Thập táo thang chủ trị (bài thuốc xem ở trên).
Người có chi ẩm lâu ngày, ho, bứt rứt, trong ngực đau, nếu không chết đột ngột mà kéo đến một trăm ngày hoặc một năm, thì nên dùng Thập táo thang (bài thuốc xem ở trên).
Ho lâu nhiều năm, mạch nhược (yếu, mềm, ấn sâu mới thấy) thì chữa được; mạch thực (đập mạnh, có lực), đại (to) và sác thì chết. Mạch hư (rỗng, ấn vào không có lực) thì ắt khổ vì xây xẩm, đó là vì người bệnh vốn có chi ẩm ở trong ngực. Cách chữa thuộc về cách chữa người bệnh ẩm.
Ho, khí nghịch lên, phải ngồi tựa mà thở, không nằm được, thì Tiểu thanh long thang chủ trị (bài thuốc xem ở trên).
Uống Thanh long thang xong mà nhổ nhiều nước bọt, miệng khô, mạch bộ thốn (vị trí bắt mạch ở cổ tay, sát nếp lằn cổ tay) trầm, mạch bộ xích (vị trí bắt mạch phía trên, xa nếp lằn cổ tay hơn) vi (rất nhỏ yếu, như có như không), tay chân quyết nghịch (giá lạnh từ đầu ngón lên), khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực và họng, tay chân tê bại, mặt nóng bừng như người say rượu, rồi khí lại chảy xuống vùng mặt trong đùi, tiểu tiện khó, thỉnh thoảng lại xây xẩm, thì cho dùng Phục linh quế chi ngũ vị cam thảo thang để chữa chứng khí xông ngược lên.
Bài Quế linh ngũ vị cam thảo thang: Phục linh bốn lạng; Quế chi bỏ vỏ, bốn lạng; Cam thảo nướng, ba lạng; Ngũ vị tử nửa thăng.
Bốn vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm.
Khí xông ngược đã hạ xuống mà lại ho nhiều hơn, ngực đầy tức, thì dùng Quế linh ngũ vị cam thảo thang bỏ Quế, thêm Can khương và Tế tân để chữa ho và đầy tức.
Bài Linh cam ngũ vị khương tân thang: Phục linh bốn lạng; Cam thảo, Can khương, Tế tân, mỗi vị ba lạng;
Ngũ vị tử nửa thăng.
Năm vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, mỗi lần uống ấm nửa thăng, ngày ba lần.
Ho và đầy tức đã dứt mà lại khát, khí xông ngược lại phát, là vì Tế tân và Can khương là thuốc tính nóng, uống vào lẽ ra sẽ khát. Nếu cơn khát lại dứt đi thì đó là chi ẩm. Người có chi ẩm, theo lẽ thường phải xây xẩm, đã xây xẩm thì ắt nôn, nôn thì lại cho thêm Bán hạ vào để trừ nước.
Bài Quế linh ngũ vị cam thảo khứ quế gia can khương tế tân bán hạ thang: Phục linh bốn lạng; Cam thảo, Tế tân, Can khương, mỗi vị hai lạng; Ngũ vị tử và Bán hạ, mỗi vị nửa thăng.
Sáu vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, mỗi lần uống ấm nửa thăng, ngày ba lần.
Nước đã hết, nôn đã dứt mà người bệnh bị phù thì thêm Hạnh nhân để chủ trị. Chứng này lẽ ra nên cho thêm Ma hoàng, nhưng vì người bệnh đã bị tê bại nên không cho vào. Nếu làm trái mà cho vào thì ắt sinh quyết (tay chân giá lạnh); sở dĩ như vậy là vì người bệnh huyết hư (máu suy kém), mà Ma hoàng lại làm phát tán dương khí (phần khí ấm, khí hoạt động của cơ thể) của người đó.
Bài Linh cam ngũ vị gia khương tân bán hạ hạnh nhân thang: Phục linh bốn lạng; Cam thảo ba lạng; Ngũ vị tử nửa thăng; Can khương ba lạng; Tế tân ba lạng; Bán hạ nửa thăng; Hạnh nhân nửa thăng, bỏ vỏ và đầu nhọn.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, mỗi lần uống ấm nửa thăng, ngày ba lần.
Nếu mặt nóng như người say rượu, đó là vị nhiệt (nhiệt ở dạ dày) xông ngược lên hun vào mặt, thì thêm Đại hoàng để cho đi ngoài thông lợi.
Bài Linh cam ngũ vị gia khương tân bán hạnh đại hoàng thang: Phục linh bốn lạng; Cam thảo ba lạng; Ngũ vị tử nửa thăng; Can khương ba lạng; Tế tân ba lạng; Bán hạ nửa thăng; Hạnh nhân nửa thăng;
Đại hoàng ba lạng.
Tám vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, mỗi lần uống ấm nửa thăng, ngày ba lần.
Khát trước rồi nôn sau là do nước đọng ở vùng dưới tim, thuộc loại người bệnh ẩm, Tiểu bán hạ gia phục linh thang chủ trị (bài thuốc xem ở trên).
Quyển giữa
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video