Thiên 13 — Thiên 13 — Tiêu khát, tiểu tiện, lâm

 Thiên thứ mười ba: Mạch, chứng và cách chữa bệnh tiêu khát, tiểu tiện lợi, bệnh lâm.
(Tiêu khát: bệnh khát nhiều, uống nhiều, ăn nhiều mà mau đói, gầy sút, tiểu nhiều. Tiểu tiện lợi: rối loạn đường tiểu; có bản chép là "tiểu tiện bất lợi", tức tiểu khó, tiểu không thông (?). Bệnh lâm: chứng đi tiểu rít, buốt, nhỏ giọt, khó ra. Mạch, chứng: hình thái mạch bắt được khi xem mạch, cùng các triệu chứng của bệnh.)

 ○ Bệnh ở kinh Quyết âm (một trong sáu tầng bệnh theo học thuyết "Thương hàn"; đây là tầng sâu nhất, liên quan đến tạng Can, tức gan theo Đông y) có các biểu hiện: tiêu khát; khí xông ngược lên vùng tim; trong vùng tim đau và nóng; đói mà không muốn ăn; ăn vào thì nôn ra giun đũa. Nếu dùng phép hạ (cho uống thuốc xổ) thì sẽ tiêu chảy không dứt.

 ○ Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) phù (nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) mà trì (chậm). Phù là dấu hiệu hư (cơ thể suy yếu), trì là dấu hiệu lao (hao tổn vì mệt nhọc). Hư thì vệ khí (khí chạy ở ngoài mạch, có chức năng bảo vệ phần ngoài cơ thể) không đủ. Lao thì vinh khí (khí chạy trong mạch, đi cùng huyết, có chức năng nuôi dưỡng cơ thể) cạn kiệt.

 Mạch ở phu dương (chỗ bắt mạch trên mu bàn chân, dùng để xét khí của Vị, tức dạ dày) phù mà sác (nhanh). Phù là khí của Vị thịnh, sác là tiêu cốc (thức ăn tiêu hóa quá nhanh, mau đói) và phân rất rắn (một bản chép là "khẩn", tức căng chặt). Khí thịnh thì tiểu nhiều lần; tiểu nhiều lần thì phân rắn. Phân rắn và tiểu nhiều lần cùng tác động lẫn nhau, thì thành bệnh tiêu khát.

 ○ Đàn ông bị tiêu khát, nước tiểu trái lại nhiều, uống một đấu (đơn vị đo dung tích thời Hán, khoảng 2 lít) thì tiểu ra một đấu, dùng bài Thận khí hoàn (thuốc viên bổ khí của tạng Thận) làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem trong thiên "Các bệnh lặt vặt của phụ nữ".)

 ○ Mạch phù, tiểu tiện không thông, hơi sốt, bị tiêu khát, thì nên làm cho tiểu tiện thông và phát hãn (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đẩy bệnh ra ngoài); dùng bài Ngũ linh tán (tán: thuốc dạng bột) làm thuốc chủ trị.

 ○ Khát muốn uống nước, nước uống vào thì nôn ra, gọi là thủy nghịch (nước ứ đọng ở bên trong, nên nước mới uống vào bị đẩy ngược ra); dùng bài Ngũ linh tán làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem ở trên.)

 ○ Khát, uống nước không ngừng, dùng bài Văn cáp tán làm thuốc chủ trị.

 Bài Văn cáp tán: văn cáp (vỏ con ngao hoa) năm lạng (lạng: đơn vị khối lượng, thời Hán khoảng 15 gam).

 Một vị thuốc trên, giã thành bột. Dùng năm hợp (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng, khoảng 20 ml) nước sôi, hòa uống một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc, khoảng vài gam).

 ○ Bệnh lâm: nước tiểu ra có cặn như hạt kê, bụng dưới căng cứng co thắt, đau lan đến giữa rốn.

 ○ Mạch phu dương sác, là trong Vị có nhiệt, thì thức ăn tiêu nhanh, thèm ăn, đại tiện ắt rắn, tiểu tiện nhiều lần.

 ○ Người vốn mắc bệnh lâm lâu ngày thì không được phát hãn; nếu phát hãn thì ắt sẽ tiểu ra máu.

 ○ Tiểu tiện không thông, có thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể), người bệnh khổ vì khát, dùng bài Quát lâu cù mạch hoàn (hoàn: thuốc dạng viên) làm thuốc chủ trị.

 Bài Quát lâu cù mạch hoàn: rễ quát lâu (rễ cây qua lâu, còn gọi thiên hoa phấn) hai lạng; phục linh, thự dự (củ mài, tức hoài sơn), mỗi thứ ba lạng; phụ tử (củ con của cây ô đầu, có độc) một củ, bào (vùi vào tro nóng hoặc nướng cho bớt độc); cù mạch (một loại cỏ thuốc lợi tiểu) một lạng.

 Năm vị trên tán thành bột, trộn với mật ong đã thắng kỹ, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần ba viên, ngày uống ba lần. Nếu chưa thấy hiệu quả thì tăng lên bảy, tám viên. Lấy việc tiểu tiện thông và trong bụng thấy ấm làm dấu hiệu thuốc đã có hiệu quả.

 ○ Tiểu tiện không thông, dùng bài Bồ hôi tán làm thuốc chủ trị; các bài Hoạt thạch bạch ngư tán và Phục linh nhung diêm thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống) cũng đều chủ trị được.

 Bài Bồ hôi tán: bồ hôi (tro đốt từ cây cỏ bồ) bảy phần; hoạt thạch (một loại khoáng chất trơn, tức đá talc) ba phần (phần: tỉ lệ phối hợp giữa các vị).

 Hai vị trên giã thành bột, uống với nước mỗi lần nửa phương thốn chủy, ngày uống ba lần.

 Bài Hoạt thạch bạch ngư tán: hoạt thạch hai phần; loạn phát (tóc rối) hai phần, đốt thành than; bạch ngư (con nhậy, loài côn trùng nhỏ màu bạc hay cắn sách vở, quần áo) hai phần.

 Ba vị trên giã thành bột, uống với nước mỗi lần nửa tiền chủy (tiền chủy: lượng bột đầy trên một đồng tiền thời Hán, khoảng 1–2 gam), ngày uống ba lần.

 Bài Phục linh nhung diêm thang: phục linh nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng); bạch truật hai lạng; nhung diêm (muối mỏ ở vùng Tây Bắc Trung Hoa) một cục to bằng viên đạn bắn ná.

 Ba vị trên, trước hết sắc phục linh và bạch truật, rồi cho nhung diêm vào sắc tiếp; chia làm ba lần, uống lúc còn ấm.

 ○ Khát muốn uống nước, miệng khô, lưỡi ráo, dùng bài Bạch hổ gia nhân sâm thang (bài Bạch hổ thang thêm vị nhân sâm) làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem trong thiên "Trúng ..." (?), nguyên văn thiếu chữ, có lẽ là thiên "Trúng yết", tức bệnh trúng nắng.)

 ○ Mạch phù, phát sốt, khát muốn uống nước, tiểu tiện không thông, dùng bài Trư linh thang làm thuốc chủ trị.

 Bài Trư linh thang: trư linh (một loại nấm mọc ở gốc cây, dùng để lợi tiểu), bỏ vỏ; phục linh; a giao (keo nấu từ da lừa); hoạt thạch; trạch tả (củ cây trạch tả, dùng để lợi tiểu); mỗi thứ một lạng.

 Năm vị trên, dùng bốn thăng nước (thăng: đơn vị dung tích, thời Hán khoảng 200 ml). Trước hết nấu bốn vị (trừ a giao), lấy hai thăng, bỏ bã, rồi cho a giao vào cho tan chảy hết. Uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống ba lần.

 Hết quyển giữa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video