Thiên 22 — Lời tựa của Ngu Ứng Long và lời bạt của Triệu Thời Thác

 Lời tựa của Ngu Ứng Long

 Gặp lúc trời mở vận mới, thiên hạ về một mối, cả nước dùng chung một thứ chữ. Ở Nghi Xuân (tên một phủ) xưa có sẵn các bản khắc in sách, khóa cất trong thư phòng của phủ. Vào thời nay, không việc gì cần làm trước hơn việc tìm lại những bản đã thất lạc và bổ sung những bản đã sứt mẻ.

 Giữa mùa thu năm Tân Tỵ niên hiệu Chí Nguyên (năm 1281), phủ doãn (quan đứng đầu một phủ) là ông Trương Quốc Kỷ mở kho, đem các bản khắc ấy giao cho giáo quan (quan coi việc học). Trong đó có những sách như "Xuân Thu phân ký", "Tứ thư" của Tử Dương (tức Chu Hy), văn của Xương Lê (tức Hàn Dũ), thơ có chú thích của Hoàng (Hoàng Đình Kiên) và Trần (Trần Sư Đạo), "Chiết ngục quy giám" (sách gương soi việc xử án), "Liêm lại truyện" (truyện các viên quan thanh liêm), cùng những bài giảng giải của các bậc nho học đời trước, cho đến "Nam Dương hoạt nhân thư" và "Cục phương" (sách bài thuốc do cơ quan bào chế thuốc của triều đình soạn). Những sách thuốc ấy đều rất cần cho việc dùng hằng ngày, vậy mà bản khắc đã hư nát, không còn bản nào nguyên vẹn.

 Hơn nửa năm sau, quan đồng tri (phó quan phủ) là ông Hác Cư Chính đến coi việc phủ. Ông lấy việc giáo hóa dân, làm cho phong tục tốt đẹp làm trách nhiệm của mình, nên chuyên ra lệnh khắc in bổ sung, nhờ thế các bản đều được đầy đủ.

 Văn học duyện (viên chức giúp việc học ở phủ) là ông Triệu [tên bị hỏng chữ] (?) gửi thư đến báo cho tôi, người coi việc học, biết chuyện. Tôi nghĩ rằng thánh hiền gửi phép tắc vào lời nói, để lại cho người đời sau, cốt để cùng gìn giữ mệnh trời và dựng nên đạo lý thường hằng của dân. Khắc in cho tốt để sách được truyền bá rộng rãi, đó chính là bổn phận của những người thầy giỏi và những người đứng đầu cai trị.

 Cớ sao sách vở gặp phải lúc nguy khốn, có nhiều chỗ thiếu sót, thất lạc (?). Kinh Dịch nói: "Vua Thang, vua Vũ đổi mệnh trời, thuận ý trời mà hợp lòng người." Người ở vùng này cũng hiểu biết lẽ phải, nên khi triều mới đến thì thành trì vững chắc mà theo về ngay, chưa từng phải báo động khói lửa chiến tranh. So với sách vở cất giữ ở các lộ (đơn vị hành chính lớn) khác, lẽ ra sách ở đây phải còn nguyên như cũ (?), vậy mà sao lại rơi rụng, không còn bản tốt, thật khó mà hiểu được.

 May thay, những người làm việc chính sự hôm nay biết làm hưng thịnh nền văn học của đạo Nho, riêng mình dốc sức chuyên cần mà làm nên việc này. Từ nay về sau, các sĩ tử cùng học hãy khích lệ lẫn nhau, "nuôi gốc để chờ quả, thêm dầu để mong đèn sáng" (ý nói phải bồi đắp cái gốc học vấn và đạo đức thật vững thì mới có thành quả, tài năng mới tỏa sáng), chớ học hời hợt kiểu tai vừa nghe miệng đã nói, để khỏi phụ tấm lòng ban đầu của những người khắc in sách.

 Viết lời tựa vào ngày Đoan ngọ (ngày mồng 5 tháng 5, ngày thả lá xương bồ vào rượu) mùa hạ năm Nhâm Ngọ niên hiệu Chí Nguyên (năm 1282), người viết là Ngu Ứng Long, quê ở Lăng Dương, mang hàm Phụng huấn đại phu (một bậc phẩm hàm quan văn), giữ chức Nho học đề cử (quan trông coi việc học của đạo Nho) đạo Hồ Nam.

 Lời bạt của Triệu Thời Thác

 Xem các hình tượng trong Kinh Dịch: sấm và chớp cùng đến là quẻ Phong, lời quẻ nói: "Người quân tử theo đó mà xét xử án kiện, thi hành hình phạt"; dưới núi có lửa là quẻ Bí, lời quẻ nói: "Người quân tử theo đó mà làm cho các việc chính sự được sáng tỏ, nhưng không dám xử án kiện một cách dễ dãi." Bởi vì án kiện liên quan đến mạng sống của dân, người xử án quý ở chỗ sáng suốt, nhưng lại càng không dám coi nhẹ mà dùng sự sáng suốt của mình.

 Có sách "Quy giám" (ý là như mai rùa để bói, như tấm gương để soi) chính là để mở rộng sự sáng suốt ấy, đồng thời chỉ cho người ta thấy phải thận trọng, nghiêm cẩn. Thư phòng của phủ Nghi Xuân xưa có bản khắc "Chiết ngục quy giám", để lâu năm nét chữ đã mờ nhòe, người đọc lấy làm khổ.

 Tôi được giữ chức quan đứng đầu phủ đã mấy tháng, án kiện ít ỏi, gọn gàng. Lúc rảnh việc công, tôi lấy cuốn sách cất trong rương ra so sánh, hiệu đính, rồi chọn thợ khắc in lại, để người đọc mở rộng hiểu biết. Sách này giúp gỡ mối nghi như mai rùa dùng để bói quyết định điều ngờ vực, giúp soi rõ sự việc như tấm gương soi chiếu mọi vật. Đó cũng là một sự giúp đỡ cho việc xử án được tốt đẹp vậy.

 Thượng tuần (mười ngày đầu) tháng tư năm Tân Dậu niên hiệu Cảnh Định (năm 1261), Triệu Thời Thác người Thiên Thai kính cẩn viết.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video