Thương xót và thận trọng (khi xét án)
Viên An không nỡ
Đời Hậu Hán, Viên An làm Hà Nam doãn (quan đứng đầu quận Hà Nam, vùng có kinh đô Lạc Dương). Cách cai trị của ông nổi tiếng nghiêm minh, nhưng ông chưa từng xét hỏi kết tội ai về tội tham ô nhận của đút.
Ông thường nói: “Phàm người học để ra làm quan, chí cao thì mong làm tể tướng (quan đứng đầu triều đình, giúp vua điều hành mọi việc), chí thấp thì mong làm mục thủ (quan đứng đầu một châu hay một quận). Trói buộc người ta, làm họ mất đường làm quan suốt đời giữa thời thịnh trị, đó là điều kẻ làm quan doãn này không nỡ làm.” Ai nghe cũng cảm động, tự gắng sức.
Ông giữ chức mười năm, kinh đô trật tự nghiêm chỉnh. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông ở sách Hậu Hán thư. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Cách cai trị của Viên An nổi tiếng nghiêm minh, ắt không dung tha kẻ gian. Ông chưa từng xét hỏi kết tội ai về tội tham ô, có lẽ vì ghét bọn quan lại chuyên tra án, cứ cố làm cho thật hà khắc, uốn nắn câu chữ trong hồ sơ để gán cho người ta tội tham ô. Còn nếu kẻ kia tự lộ rõ dấu vết tham ô, chứ không phải do mình tra hỏi mà moi ra, thì dù có trị bằng phép nước cũng chẳng có gì đáng tiếc.
Tư Mã Chi tha cho thợ dệt
Đời Ngụy, Tư Mã Chi làm Đại lý chính (quan coi việc xét xử hình án ở Đại lý tự, cơ quan tư pháp của triều đình). Có kẻ trộm lụa của nhà nước giấu trong nhà xí. Quan lại nghi cho một người thợ dệt nữ, bèn bắt giam vào ngục.
Tư Mã Chi nói: “Cái sai trong việc dùng hình phạt là ở chỗ hà khắc, tàn bạo. Nay đã tìm được tang vật trước, rồi mới tra hỏi lời khai, nếu người ta không chịu nổi đòn roi tra khảo, có khi phải nhận bừa tội không có thật, như thế sao gọi là xử án? Vả lại, cai trị giản dị để dân dễ theo, đó là cách giáo hóa của bậc đại nhân; còn không để lọt một kẻ có tội, đó chỉ là cách cai trị của đời tầm thường mà thôi. Nay tha cho người bị nghi, để làm rạng cách giáo hóa giản dị dễ theo, chẳng phải cũng được sao!” Thái Tổ (tức Tào Tháo) nghe theo ý kiến ấy. Chuyện này vốn chép trong truyện riêng của ông ở sách Ngụy chí.
Vương Thản Chi khoan thứ cho lính
Đời Tấn, Vương Thản Chi được nối tước Lam Điền huyện hầu (tước hầu được ban thực ấp ở huyện Lam Điền). Bấy giờ có người lính tên Hàn Trướng bỏ trốn rồi quay về tự thú, nói: “Vì làm mất trâu nên mới bỏ trốn.” Quan có trách nhiệm buộc tội Hàn Trướng ăn trộm trâu, tra khảo đến mức hắn nhận tội.
Vương Thản Chi cho rằng: “Hàn Trướng tự trói mình quay về, vậy mà lại bị gán thêm tội ngoài phép luật. Lười nhác làm mất trâu thì việc ấy có thể tha thứ được; còn đem gông cùm, đá đè ra tra tấn thì lẽ thường người ta sẽ tự nhận bừa. Nên theo lệ ‘tội còn ngờ thì xử nhẹ’.” Thế là Hàn Trướng được tha. Chuyện này chép trong truyện Vương Trạm ở sách Tấn thư; Thản Chi là chắt của Vương Trạm. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Tra hỏi vụ trộm lụa, buộc tội vụ trộm trâu, cả hai đều lo người bị hỏi tự nhận bừa, nên họ được tha. Như vậy là hợp với ý nghĩa của sự thương xót và thận trọng.
Tiêu Tử Lương cho tiền (kèm một chuyện về Nhậm Phưởng)
Đời Nam Tề, Cánh Lăng vương Tiêu Tử Lương khi làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Cối Kê, có người ở Sơn Âm tên Khổng Bình đến gặp ông, kiện chị dâu mua gạo mà nợ tiền không trả. Tiêu Tử Lương than rằng: “Xưa Cao Văn Thông kiện chị dâu góa để tranh ruộng, nhưng nghĩa lý khác hẳn chuyện này.” Ông bèn cho tiền mua gạo để trả nợ thay. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông ở sách Nam sử. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Đời Lương, Ngự sử trung thừa (quan đứng đầu Ngự sử đài, chuyên dâng sớ tố cáo quan lại sai phạm) Nhậm Phưởng dâng sớ tố cáo Trung quân tham quân (quan giúp việc trong quân Trung quân) Lưu Chỉnh.
Chuyện là con trai thứ hai do vợ lẽ sinh ra của người anh tên Dần là Sư Lợi đến ở ruộng của Lưu Chỉnh mười hai ngày. Lưu Chỉnh liền đòi chị dâu góa họ Phạm sáu đấu gạo làm tiền ăn. Gạo chưa kịp đưa, hắn đã kéo đến trước cửa, xắn tay nắm đấm chửi lớn, xông vào trong nhà, lấy tấm màn xe vắt trên bình phong mang đi để trừ vào số gạo. Nhậm Phưởng cũng dẫn chuyện Cao Phượng vào bài sớ tố cáo.
Nguyên Cao Phượng (tức Cao Văn Thông) là một ẩn sĩ. Thái thú liên tiếp vời ông ra làm quan, ông sợ không thoát được, bèn tự nói mình vốn nhà làm nghề đồng bóng, không đáng làm quan, lại giả vờ kiện chị dâu góa để tranh ruộng, nhờ thế mà khỏi phải ra làm quan. Còn như Lưu Chỉnh và Khổng Bình thì lòng thật sự quên cả nghĩa, vốn khác hẳn chuyện ấy.
Thế nhưng Nhậm Phưởng xin cách chức Lưu Chỉnh, bắt giam trị tội; còn Tiêu Tử Lương chỉ cho tiền mua gạo để trả nợ thay, không trị tội Khổng Bình. Vì sao? Vì phép tắc dùng để đòi hỏi người có học làm quan thì không đem ra đòi hỏi dân thường. Đó cũng là một cách thương xót và thận trọng.
Lục Tương không xử oan bừa
Đời Lương, Lục Tương làm Bà Dương nội sử (quan cai trị một quận thuộc đất phong của vương, ngang với thái thú). Sau khi giặc tà đạo Tiên Vu Tông bị đánh tan và bị bắt, các quan đứng đầu những quận lân cận như Dự Chương, An Thành tra xét bè đảng của hắn, nhân đó đòi của đút lót. Họ đều không tra ra sự thật, có những người lương thiện bị họa lây cả nhà. Riêng trong địa hạt quận của Lục Tương, ai oan ai ngay đều rõ, không có chuyện xử bừa.
Người ta làm bài hát rằng: “Sau trận giặc Tiên Vu cướp phá, kẻ thiện người ác được phân rõ; dân không ai chết oan, nhờ có ông Lục.” Chuyện này chép trong truyện Lục Tuệ Hiểu ở sách Nam sử; Lục Tương là cháu họ của Lục Tuệ Hiểu. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Người tra xét đến cùng bè đảng của giặc, nếu không thương xót và thận trọng, ắt sẽ đến chỗ xử oan, xử bừa. Họ làm cho người lương thiện bị họa lây cả nhà thì có khác gì giặc đâu? Riêng cách dụng tâm của Lục Tương khác hẳn bọn họ, nên được dân làm bài hát ca ngợi là phải lắm.
Tống Thế Quỹ tha cho kẻ a tòng (kèm một chuyện về Tô Quỳnh)
Đời Bắc Tề, Tống Thế Quỹ làm Đình úy thiếu khanh (phó quan của Đình úy, cơ quan xét xử hình án cao nhất của triều đình). Trước đó, người ở Lạc Châu tụ tập lại, định cướp cầu sông. Quan lại bắt giữ và tra xét, liên lụy đến một nghìn bảy trăm người thuộc bè đảng họ Nguyên. Thôi Ngang cho đó là tội mưu phản, mấy năm liền không xử xong.
Đến khi Tống Thế Quỹ làm Đình úy thiếu khanh, ông xử việc ấy là tội cướp, chỉ giết kẻ cầm đầu, còn những người bị liên lụy vì đi theo đều được tha hết. Chuyện này chép trong truyện Tống Ẩn ở sách Bắc sử; Tống Thế Quỹ là cháu trong họ của Tống Ẩn. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Tô Quỳnh khi làm Tam công lang trung (quan giúp việc ở bộ phận Tam công tào thuộc Thượng thư tỉnh), thường có người tố cáo việc mưu phản, triều đình giao cho Tô Quỳnh tra xét, phần nhiều được ông minh oan.
Thôi Ngang làm Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều), nói với Tô Quỳnh: “Nếu muốn lập công danh, nên nghĩ theo hướng khác. Ông cứ mấy lần minh oan cho kẻ phản nghịch, sao coi nhẹ thân mạng mình thế?” Tô Quỳnh nghiêm mặt đáp: “Tôi chỉ minh oan cho người bị oan, chứ không tha kẻ phản nghịch.” Thôi Ngang rất xấu hổ.
Thôi Ngang vốn cũng giỏi xử án, vậy mà ý ông ta như thế. Đó chính là điều Hàn Bá Kỳ (tức Hàn Lãng đời Đông Hán) từng nói: “Kẻ tra khảo tù nhân đều cùng bảo rằng tà ác, đại nghịch là tội lớn, kẻ làm bề tôi, làm con đều phải cùng căm ghét; nay tha ra chẳng bằng kết tội vào, như thế khỏi bị trách về sau. Vì vậy tra một người thì liên lụy mười người, tra mười người thì liên lụy trăm người.”
Vả lại, Thôi Ngang để vụ án này mấy năm không xử xong, chẳng phải vì tìm chứng cứ mưu phản mà không được sao? Tống Thế Quỹ xử thành tội cướp là đúng lẽ, như vậy ông có thể không phải hổ thẹn với Tô Quỳnh. Cả hai người đều là bậc quân tử biết thương xót và thận trọng.
Lang Mậu ân cần khuyên bảo (kèm một chuyện về Lục Tương)
Đời Tùy, Lang Mậu đầu tiên được bổ làm Tư lục (quan coi việc giấy tờ, xét các việc sai phạm trong châu) ở Vệ Châu, có tiếng là người giỏi việc. Không lâu sau, ông được bổ làm Vệ quốc lệnh. Đời Tùy, các vương đều đặt quan coi việc trong đất phong, có một người gọi là lệnh; đến thời Tùy Dạng Đế thì đổi quốc lệnh thành gia lệnh.
Trong địa hạt có người tên Trương Nguyên Dự bất hòa với em họ là Tư Lan. Quan thừa và quan úy (hai quan phó giúp việc cho quan đứng đầu huyện, coi việc giấy tờ và việc trị an) xin trị nặng theo phép luật. Lang Mậu nói: “Anh em Nguyên Dự vốn đã ghét nhau, nay lại bị xử tội thì càng thêm căm giận, như thế không phải là ý giáo hóa dân.”
Ông bèn sai các bậc già cả có tiếng trong huyện thay nhau đến khuyên bảo ân cần, người đi lại trên đường không dứt. Bọn Nguyên Dự đều cảm động hối hận, đến huyện cúi đầu xin chịu tội. Lang Mậu lấy đạo nghĩa giảng giải cho họ hiểu. Từ đó họ thân thiết hòa thuận với nhau, được khen là anh em yêu thương kính nhường. Chuyện này chép trong truyện Lang Cơ ở sách Bắc sử; Lang Mậu là con của Lang Cơ. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Đời Lương, Lục Tương làm Bà Dương nội sử. Có hai nhà họ Bành và họ Lý, trước vì giận nhau tranh cãi mà rồi vu cáo lẫn nhau. Lục Tương mời họ vào phòng trong, không trách mắng, chỉ dùng lời ôn hòa giảng giải khuyên nhủ. Hai người cảm ơn, tự trách và hối hận sâu sắc. Ông bèn bày rượu thịt, cho họ vui hết lòng. Uống xong, hai người cùng ngồi chung một xe trở về, từ đó thân thiết với nhau. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông ở sách Nam sử. Bộ sách cũ cũng không chép.
Người khác họ vốn xa cách, chuyện vu cáo vốn gây oán thù, vậy mà còn có thể hòa giải, khiến họ thân thiết với nhau, huống chi là người trong họ hàng bất hòa? Bên kia còn không nỡ trách mắng, bên này sao có thể vội trị nặng theo phép luật? Người biết thương xót và thận trọng nên lấy đó làm gương, vì vậy chép cả hai chuyện.
Trương Vịnh nhận ra lời nói dối (kèm một chuyện về Vương Chất)
Thượng thư (hàm quan đứng đầu một bộ) Trương Vịnh lần thứ hai được cử coi Ích Châu. Trong dân có một người buôn gánh bán bưng. Ông bố sai khiến nàng dâu, nàng dâu không nghe, ông bố giận, cắt tóc nàng mà nói: “Ta sẽ sai khiến mày như con hầu.” Người con trai từ ngoài về, làm ầm lên, lính lệ địa phương liền ghi rõ sự việc rồi giải cả đến quan.
Có người bảo người con: “Bố cắt tóc con dâu thì có tội gì? Nếu con tố cáo bố, tội của anh không nhẹ đâu.”
Đến dưới sảnh đường, Trương Vịnh tra hỏi. Ông bố nói: “Con dâu tự cắt tóc để vu cho tôi.” Người con cũng nói: “Vợ tự cắt tóc để vu cho bố.”
Trương Vịnh nhận ra họ nói dối, liền phê ngay dưới tờ trình rằng: “Tuy con có thể giấu lỗi cho cha, nhưng lời khai trước sau không nhất quán thì làm sao? Đã không thể tra hỏi đến cùng người bề trên, lại không thể ép xử người bề dưới. Lệnh bắt nàng dâu làm giấy cam kết: từ nay nếu còn không hầu hạ phụng dưỡng thì sẽ lập giấy khác giải đến. Thả hết.”
Trương Vịnh nói với các viên thuộc hạ: “Trong vòng ngũ phục (năm bậc tang phục, tức họ hàng thân thuộc gần), điều luật về người bề dưới phạm đến người bề trên là nặng nhất. Làm quan gần gũi với dân, nên hết lòng ở chỗ này.” Chuyện này chép trong sách Trung Định công ngữ lục do Ngu bộ (ty coi núi rừng, đầm ao thuộc bộ Công) Lý Điền soạn.
Xét: Đãi chế (hàm quan hầu cận, chờ vua hỏi việc) Vương Chất coi Kinh Nam. Có một bà cụ kiện con dâu phụng dưỡng mình không chu đáo. Nàng dâu nói: “Bố chồng mất rồi, mẹ chồng đi lấy chồng khác, đến khi cùng khốn mới quay về. Vậy mà con vẫn phụng dưỡng chẳng có gì không cẩn thận.”
Vương Chất nói với nàng dâu: “Mẹ chồng tuy không tốt, nhưng chẳng lẽ chị không nghĩ đến chồng mình sao?” Ông bèn lấy quần áo trong nhà mình cho bà cụ mặc, lại cấp thóc trong kho, sai nàng dâu đưa về phụng dưỡng. Họ đều cảm động khóc mà ra về. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Ở hai chuyện này, bố chồng và mẹ chồng về lý đều không ngay thẳng. Nhưng theo nghĩa trong gia đình thì phải trách người bề dưới, chỉ là không nên vội trị bằng phép luật mà thôi. Vì thế mới tha tội cho họ, rồi bắt phải phụng dưỡng.
Tiết Khuê bỏ tiền lương (kèm hai chuyện về Cừu Lãm và Vi Cảnh Tuấn)
Tham chính (tham tri chính sự, chức phó tể tướng) Tiết Khuê coi Ích Châu. Có người đàn bà kiện con trai bất hiếu. Ông tra hỏi người con thì anh ta nói: “Nghèo quá, không có gì để nuôi mẹ.” Tiết Khuê bèn bỏ tiền lương của mình ra cho làm vốn làm ăn rồi cho về. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Xét: Đời Hậu Hán, Cừu Lãm làm Bồ đình trưởng (người đứng đầu đình Bồ, một đơn vị nhỏ ở làng xã, coi việc trị an). Có người tên Trần Nguyên sống một mình với mẹ, bà mẹ kiện Trần Nguyên bất hiếu.
Cừu Lãm ngạc nhiên nói: “Mới đây tôi đi qua nhà Nguyên, thấy nhà cửa ngăn nắp, cày cấy đúng thời vụ. Đó không phải là người xấu, chắc là sự dạy bảo chưa tới mà thôi. Bà ở góa nuôi con côi, khổ thân đến lúc tuổi già, sao lại vì một phút giận dữ mà muốn đẩy con vào tội bất nghĩa?”
Bà mẹ cảm động tỉnh ngộ, khóc mà ra về. Cừu Lãm bèn tự đến nhà Trần Nguyên, cùng mẹ con họ uống rượu, nhân đó giảng về đạo làm người và nết hiếu, đem chuyện họa phúc ra mà ví dụ. Rốt cuộc Trần Nguyên trở thành người con hiếu. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông ở sách Hậu Hán thư.
Đời Đường, Vi Cảnh Tuấn làm lệnh (quan đứng đầu huyện) huyện Quý Hương. Có mẹ con kiện nhau. Vi Cảnh Tuấn nói: “Ta từ nhỏ đã mồ côi, thường tự đau lòng. Các người may còn có mẹ, sao lại quên chữ hiếu? Dạy bảo mà dân không tin theo, đó là tội của quan huyện.”
Ông nghẹn ngào chảy nước mắt, đưa cho họ sách Hiếu kinh (sách kinh điển Nho gia giảng về đạo hiếu), bảo học lấy ý nghĩa lớn trong đó. Thế là mẹ con cảm động tỉnh ngộ, xin sửa mình làm lại, người con rốt cuộc trở thành người con hiếu. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông ở sách Đường thư.
Những chuyện này đều cùng một ý với việc Tiết Khuê bỏ tiền lương cho làm vốn làm ăn. Nếu trị bằng phép luật thì tội của người con không nhẹ. Đó chính là điều luật nay gọi là “có thể vâng lời mà làm trái, đủ sức cung dưỡng mà để thiếu thốn”. Làm như các ông ấy, há chẳng gọi là thương xót và thận trọng sao?
Nhậm Bố tha cho đứa cháu
Xu mật phó sứ (phó quan của Xu mật viện, cơ quan nắm việc quân sự) Nhậm Bố coi Việt Châu. Trong dân có kẻ say rượu chửi ông nội. Người ông đã kiện lên, rồi lại rất hối hận, khóc ở sân công đường mà nói: “Tôi già rồi, không có con trai, chỉ trông vào đứa cháu để sống.” Nhậm Bố đặc cách tha cho đứa cháu, lại dâng thư lên triều tự buộc tội mình. Triều đình cũng không hỏi tội ông. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Xét: Cháu chửi ông, theo luật phải tội chết. Đặc cách tha cho thì về lý phải tự buộc tội mình. Đây là người thương kẻ phạm tội vì không được dạy bảo, và thận trọng trong việc dùng hình phạt.
Tô Hoán lo cho người anh
Lang trung (quan giúp việc ở các bộ trong triều) Tô Hoán khi coi huyện Yên Lăng, gặp năm mất mùa, trộm cướp nổi lên. Có người anh giết em để lấy áo, người em may mà không chết, cùng người cha đến kiện.
Tô Hoán thương anh ta vì cùng khốn mà làm điều gian, hỏi rằng: “Anh giết em mình, biết nó chưa chết mà vẫn bỏ đi, là vì sao?” Người anh hiểu ý ông, đáp: “Lúc ấy vừa có người trông thấy, nên không dám ra tay lần nữa.” Nhờ thế mà anh ta không phải chết. Cha con đều cảm động khóc.
Đến khi Tô Hoán thôi chức ra đi, họ gánh đồ đạc đi theo ông mấy nghìn dặm. Chuyện này chép trong bài văn bia mộ do Môn hạ thị lang (quan đứng thứ hai ở Môn hạ tỉnh, ngang hàng phó tể tướng) Tô Triệt soạn.
Xét: Người xưa xét án, trước hết tìm cách để người ta được sống; tìm không được cách nào cho sống thì mới xử hình giết.
Cháu chửi ông có lý do để cho sống, vì hắn say rượu, và người ông đã tự hối hận. Anh giết em có lý do để cho sống, vì anh ta khổ vì đói, và người em không chết. Nhậm Bố tha cho đứa cháu, Tô Hoán lo nghĩ mà hỏi cho người anh, đều là tìm được cách để người ta được sống. Như vậy có thể không hổ thẹn với người xưa.
Lý Sĩ Hành thưa với quan doãn (kèm một chuyện về Cao Hóa)
Quan sát (Quan sát sứ, một hàm quan) Lý Sĩ Hành lúc mới ra làm quan làm Chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ ở huyện) huyện Hộ thuộc Kinh Triệu. Phủ Kinh Triệu biết tài ông, cho tạm giữ chức quan coi ngục.
Ở huyện Hàm Dương có người dân giết người. Huyện làm xong hồ sơ vụ án gửi lên phủ: cha con năm người, những kẻ đi theo đều nhận tội “gia công” (tội trực tiếp góp tay giúp sức vào việc giết người, theo luật bị xử chết).
Lý Sĩ Hành thưa với quan doãn (quan đứng đầu phủ): “Kẻ giết người chỉ có một người thôi, bốn người kia chỉ chôn giấu xác. Có thể khép họ vào tội gia công mà xử tội chết được sao?” Quan doãn mừng rỡ nghe theo ý ông, nói: “Bốn người ấy, nếu không nhờ ông sáng suốt thì đã chết oan dưới suối vàng rồi.” Chuyện này chép trong bài văn bia đường lên mộ do Tham chính Phạm Trọng Yêm soạn.
Xét: Coi việc chôn giấu xác là gia công, đó là xử án hà khắc. Tội không đáng chết mà uốn nắn câu chữ để khép vào tội chết, sao mà nhẫn tâm đến thế! Tôi từng nghe nói: dùng phép luật mà giết người cũng chẳng khác gì dùng dao mà giết người. Cái tội xử án hà khắc, dù có may mà thoát được, thì quỷ thần cũng sẽ trừng phạt.
Thái úy (hàm quan võ cao nhất) Cao Hóa tuy xuất thân từ hàng lính, nhưng khá am hiểu việc dân. Về già ông giữ Tương Châu. Trong địa hạt có vụ án lớn, ai cũng bị xử tội chết. Cao Hóa nghi ngờ, ra lệnh chuyển sang ngục khác tra hỏi lại, nhờ thế ba người được sống. Có lẽ cũng thuộc loại coi việc chôn giấu xác là gia công chăng? Đây là chỗ người biết thương xót và thận trọng phải hết lòng.
Vương Bác Văn nới lệnh cấm
Xu mật phó sứ Vương Bác Văn khi coi Mật Châu, vùng ven biển có sóng triều tràn vào ruộng muối. Năm ấy mất mùa, dân nhiều người lén nấu bán muối. Quan lại đuổi bắt thì họ chống cự đánh nhau, theo luật đều bị xử tội chết.
Vương Bác Văn dâng thư nói: “Xin tạm nới lệnh cấm buôn muối, đợi năm được mùa sẽ lại như cũ.” Triều đình nghe theo. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Xét: Sách Chu lễ chép: “Chính sách khi mất mùa có mười hai điều.” Trong đó có điều nói “hoãn hình phạt”, có điều nói “bỏ lệnh cấm (cho dân vào khai thác núi rừng, đầm hồ)”, có điều nói “bỏ việc khám xét ở cửa ải, chợ búa”. Điều Vương Bác Văn xin cũng hợp với ý ấy. Nếu không thông hiểu xưa nay thì sao có thể thương xót và thận trọng như vậy?
Vương Chất lúc nghỉ ốm
Đãi chế Vương Chất từng làm Thông phán (quan phó cùng quan đứng đầu châu xét duyệt mọi việc, có quyền giám sát quan đứng đầu châu) Tô Châu. Có lần ông nghỉ vì ốm. Quan coi châu là Hoàng Tông Đán đến thăm hỏi, nhân đó nói: “Trong ngục có hơn trăm kẻ đúc trộm tiền, tôi ngầm dùng mưu dụ ra mà bắt được.”
Vương Chất nói: “Đức Khổng Tử bắn chim bằng tên buộc dây nhưng không bắn chim đang ngủ đậu trên cây, vì ghét việc ngầm hại muôn vật lúc chúng không đề phòng. Nay giết mấy người, lại bắt mấy chục người phải chịu tội đồ (lao dịch khổ sai), tội lưu (đày đi xa), là ông đã ngầm hại họ đấy.”
Hoàng Tông Đán giật mình, bèn tha tội chết cho họ, còn những người khác đều được xử nhẹ mà tha ra. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Trần Chấp Phương hoãn hình (kèm một chuyện về Lý Sĩ Hành)
Đại khanh (quan đứng đầu một tự trong triều) Trần Chấp Phương khi làm Thông phán Giang Châu, gặp lúc dân đói. Có người cắt trộm lúa của người khác, lại làm chủ ruộng bị thương, theo luật phải tội chết.
Trần Chấp Phương cho rằng: “Chính sách thời xưa khi mất mùa, cách thương dân đã đủ hết cả, vậy mà còn hoãn hình phạt, huống chi là ngày nay!” Ông liền dâng tấu xin tha tội chết cho người ấy. Chuyện này chép trong bài văn mộ chí (bài văn khắc chôn theo người chết, ghi tiểu sử) do Thừa tướng Vương An Thạch soạn.
Xét: Quan sát Lý Sĩ Hành tạm coi quân Thiên Hùng. Trong dân có kẻ trộm dưa làm chủ vườn bị thương, theo luật phải tội chết. Lý Sĩ Hành vì năm ấy mất mùa đói kém mà dâng tấu xin tha. Từ đó việc này được ghi thành lệ. Tờ tấu của Trần Chấp Phương có lẽ đã dựa theo lệ này. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Trần Tốn tranh cãi xin xét lại án
Tân khách (Thái tử tân khách, quan hầu cận dạy dỗ thái tử) Trần Tốn lúc đầu làm Đoàn luyện thôi quan (quan phụ tá coi việc xét án ở phủ Đoàn luyện sứ) ở Thường Châu. Có tên trộm vứt của lại mà chạy trốn. Trần Tốn cho rằng hắn không đáng tội chết, quan Thông phán không chịu nghe lời ông. Trần Tốn ra sức tranh cãi, rồi trình án lên trên xin xét lại. Rốt cuộc tên trộm không phải chết. (Chuyện này chép trong bài văn bia đường lên mộ do Xá nhân (quan soạn thảo chiếu chỉ) Tăng Củng soạn.)
Xét: Kẻ trộm không làm chủ nhà bị thương thì tính theo giá trị của trộm được mà định tội. Kẻ đã vứt của mà chạy thì sao còn đáng tội chết? Quan Thông phán không chịu nghe lời Trần Tốn, ắt là theo lối xử hà khắc, vì thế mà mất cái nghĩa thương xót và thận trọng.
Hồ Hướng tra hỏi kẻ trộm
Thiếu khanh (phó quan một tự trong triều) Hồ Hướng khi làm Tư lý tham quân (quan coi việc xét xử hình án ở châu) Viên Châu, có bảy tên trộm đều bị xử tội chết. Hồ Hướng ngờ có oan, bèn giữ lại để tra hỏi. Quả nhiên có hai người không cùng bàn mưu, lúc đầu họ chỉ nhận làm thuê, đến giữa đường mới bị ép đi theo. Rốt cuộc họ được tha tội chết. Chuyện này chép trong bài văn mộ chí do Thừa tướng Lã Đại Phòng soạn.
Xét: Bắt được đủ bảy tên trộm thì mới đủ tiêu chuẩn được thưởng, vì thế mới coi người bị ép là cùng bàn mưu, ấy là mong được thưởng mà thôi. Như vậy thật là bất nhân! Hồ Hướng giữ lại tra hỏi mà rốt cuộc tha cho họ là phải lắm.
Trương Khuê xem hồ sơ mà phân biệt (kèm một chuyện về Vương Tế)
Mật học (Xu mật trực học sĩ, hàm học sĩ ở Xu mật viện) Trương Khuê lúc đầu làm Thôi quan (quan phụ tá coi việc xét án ở châu phủ) Thường Châu, được Chuyển vận sứ (quan coi việc thuế khóa, vận chuyển lương tiền của một lộ) tiến cử làm quan coi thuế rượu ở Cù Châu.
Ở Vụ Châu có một tù nhân bị giam lâu ngày, theo luật phải tội chết. Hồ sơ đã làm xong, nhưng mỗi lần hỏi lại thì hắn đều không chịu nhận. Trương Khuê được lệnh xét lại vụ án. Ông chỉ xem qua hồ sơ một lượt mà đã phân biệt được sự thật, người ấy nhờ vậy không phải chết. Ai cũng phục.
Xét: Trương Khuê xem hồ sơ một lượt mà phân biệt được, nghĩa là ông phân biệt được tình và lý của vụ án. Có người dấu vết bên ngoài thì nặng mà tình thật bên trong thì nhẹ. Xưa người ta đã cân nhắc tình người mà đặt ra luật, nay phải xét đến gốc tình mà định tội, sao có thể không phân biệt tình lý mà bắt người ta đền tội chết? Sự tinh tường sáng suốt ấy vốn đủ làm người ta phục. Còn về sự thương xót và thận trọng thì càng đáng truyền lại cho đời sau.
Lang trung Vương Tế làm Tư lý duyện (quan coi việc xét án ở châu) Thiền Châu. Bấy giờ trong ngục của châu có một tù nhân phạm tội nặng, sắp bị hành hình thì kêu oan. Vương Tế xét lại vụ án, người ấy cũng được thoát chết. Chuyện này cùng một loại với chuyện trên. Há chẳng phải nhờ thương xót mà xử án nên mới được như vậy sao? Hai chuyện này đều chép trong truyện riêng của mỗi người.
Lý Doãn Nguyên chỉ giết kẻ cầm đầu (kèm một chuyện về Viên An)
Cấp sự (Cấp sự trung, quan xem xét, bác bỏ chiếu lệnh không thỏa đáng) Lý Doãn Nguyên khi làm Thông phán Ninh Châu, lính trong châu mưu làm loạn. Việc bị phát giác, số người bị bắt liên lụy rất đông. Lý Doãn Nguyên hết lòng phân tích phân biệt, chỉ khép tội mấy kẻ cầm đầu và giết họ. Chuyện này chép trong truyện riêng của ông.
Xét: Đời Hậu Hán, Viên An được tiến cử là người có tài trị chỗ nhiều việc khó, được bổ làm Thái thú quận Sở.
Bấy giờ Sở vương Lưu Anh mưu làm phản. Việc được giao xuống quận tra xét, những người bị lời khai liên lụy mà bị bắt giam có đến mấy nghìn người. Hiển Tông (tức Hán Minh Đế) rất giận, quan lại tra xét gấp rút, nhiều người bị ép đau đớn phải tự nhận bừa, chết rất nhiều.
Viên An đến quận, không vào phủ mà đến xét ngục trước. Ông xét những người không có chứng cứ rõ ràng, ghi thành từng điều dâng lên xin tha. Phủ thừa và các viên thuộc lại (quan phó và các quan giúp việc trong phủ) đều dập đầu can ngăn, cho rằng như thế là bênh vực bọn giặc phản, theo luật cũng bị cùng tội, không được làm.
Viên An nói: “Nếu có điều gì không đúng, Thái thú tự mình chịu tội, không để liên lụy đến các ông.” Rồi ông phân loại từng người, dâng tấu đầy đủ. Vua cảm động tỉnh ngộ, liền phê cho phép, được tha ra hơn bốn trăm nhà.
Lý Doãn Nguyên có lẽ có tấm lòng của Viên An chăng? Việc xảy ra ở châu quận thì phân tích phân biệt vốn dễ hơn, nhưng sự thương xót và thận trọng của ông cũng đáng khen.
Lý Ứng Ngôn xét vụ tà đạo (kèm hai chuyện về Vinh Nhân và Ngô Dục)
Gián nghị (Gián nghị đại phu, quan chuyên can ngăn vua) Lý Ứng Ngôn khi làm Thị ngự sử (quan ở Ngự sử đài, chuyên xét hặc quan lại và xét án lớn), ở Vận Châu có người dân truyền tà đạo, bè đảng cả thảy hơn trăm người. Kẻ đi bắt muốn lập công để được thưởng, bèn vu cho họ mưu làm phản. Triều đình sai Lý Ứng Ngôn đến xét việc ấy. Ông chỉ giết mấy kẻ cầm đầu bày mưu, còn lại đều được toàn mạng.
Xét: Đại giám (quan đứng đầu một giám trong triều) Vinh Nhân khi làm Phán quan (quan phụ tá xét án) phủ Khai Phong, huyện Thái Khang bắt mấy chục người dân theo đạo Phật, tụ tập nhau cầu cúng giải trừ tai họa, gọi là “Bạch y hội” (hội áo trắng).
Quan coi phủ là Giả Ảm ngờ họ có tà thuật, xin giết kẻ cầm đầu, còn lại đều đày đi xa. Vinh Nhân cho rằng họ vốn không có tà thuật gì. Giả Ảm dâng tấu đầy đủ, kèm cả ý kiến của Vinh Nhân. Triều đình cho ý kiến của Vinh Nhân là đúng, bèn đày kẻ cầm đầu, còn lại đều bị đánh trượng.
Đại khái dân Vận Châu truyền tà đạo nhưng không có việc mưu phản; dân Thái Khang theo đạo Phật vốn không có tà thuật, vì thế mà nặng nhẹ khác nhau như vậy. Nếu không thương xót và thận trọng thì một bên có khi bị coi là mưu phản mà giết sạch cả bè đảng, một bên có khi bị coi là có tà thuật mà giết riêng kẻ cầm đầu, không khỏi có chuyện xử oan, xử bừa.
Tham chính Ngô Dục khi coi Thái Châu, ở kinh đô đồn ầm lên rằng có mấy nghìn kẻ tà đạo trong địa giới châu này. Vua xuống chiếu sai một trung sứ (hoạn quan được vua sai đi làm việc) đến bắt theo danh sách mười người. Trung sứ đến nơi, xin dùng quân của quan Tuần kiểm (quan chỉ huy quân tuần tra bắt trộm cướp) kéo đến Xác Sơn để lùng bắt.
Ngô Dục nói với ông ta: “Sứ giả muốn bắt được kẻ tà đạo về báo lên phải không? Xin ông ở lại, đừng đi. Đây chỉ là dân quê theo đạo Phật tụ tập với nhau mà thôi, chỉ cần sai một người đi là gọi được họ đến ngay. Nay đem quân đến, lòng người kinh sợ nghi ngờ thì làm sao?”
Trung sứ cho là phải. Gọi họ, quả nhiên họ đến. Họ bị đóng gông giải về kinh, rồi đều được thả vì không có tội, còn kẻ tố cáo thì bị trị tội. Đây lại là sự thương xót và thận trọng lớn lao.
Những người bị bắt ở Thái Khang có tội, còn những người bị giải từ Thái Châu thì không có tội, là vì sao? Theo đạo Phật mà tụ tập cầu cúng giải trừ tai họa, gọi là “Bạch y hội”, đó là điều luật cấm. Còn theo đạo Phật mà tụ tập, không có việc cầu cúng giải trừ tai họa, không phải “Bạch y hội”, thì luật không cấm. Nếu không thương xót và thận trọng đến cùng cực thì sao có thể không xử bừa như vậy! Ba chuyện này đều chép trong truyện riêng của mỗi người.
Vương Kỳ giữ án lại
Thị lang (quan phó của một bộ) Vương Kỳ coi Phục Châu. Trong dân có người đánh chết tá điền. Quan lại sắp xử theo luật thì Vương Kỳ chợt nằm mộng thấy có người cầm giấy tờ đến gõ dưới sân, nói: “Việc ấy chưa thể vội xử tội chết.”
Vương Kỳ sinh nghi, bèn giữ án lại chưa xử. Quan có trách nhiệm nói: “Việc này chẳng có gì đáng ngờ cả.” Vương Kỳ nói: “Cứ giữ lại đã.”
Hơn mười ngày sau, quả nhiên có lệnh mới ban xuống: “Phàm chủ nhà đánh chết tá điền, cho phép xử giảm một bậc dưới tội chết.” Quan lại và dân chúng không ai không phục là thần diệu. Chuyện này chép trong bài văn mộ chí do Thừa tướng Vương Khuê soạn.
Xét: Đây không phải là điều mà suy nghĩ có thể nghĩ tới được, có lẽ vì ngày thường ông thương xót và thận trọng nên mới được báo trước trong giấc mộng. Sách Lễ ký (đúng ra là sách Trung dung, vốn là một thiên trong Lễ ký) nói: “Đạo chí thành có thể biết trước được việc.” Có lẽ là nói chuyện như thế này chăng?
Vương Diên Hy giảm tang vật
Triều nghị (Triều nghị đại phu, một hàm quan văn) Vương Diên Hy lúc đầu làm lệnh huyện Nguyên Giang thuộc Nhạc Châu. Năm ấy mất mùa, trộm cướp nổi lên. Ông tự mình bắt được hơn mười tên, tang vật tính ra đều đáng tội chết, theo phép ông được thăng chức.
Vương Diên Hy than: “Những người này đều là dân lương thiện, vì cùng khốn mà làm trộm cướp. Quan huyện đã không lo cho họ có nghề nghiệp làm ăn, lại còn lấy cái chết của họ làm lợi, làm công cho mình, sao mà nỡ làm như vậy?”
Ông bảo những nhà bị trộm khai giảm hết số tang vật, nhờ vậy bọn trộm không phải chết. Vương Diên Hy là cháu nội của Vương Hoàng Châu (tức Vương Vũ Xứng). Chuyện này chép trong bài văn mộ chí do Nội hàn (quan Hàn lâm học sĩ, soạn thảo chiếu chỉ cho vua) Tăng Triệu soạn.
Xét: Trong chính sách lúc mất mùa, sách Chu lễ có nói: “Trừ trộm cướp”, nghĩa là năm đói kém trộm cướp nhiều, không thể không trừ. Vương Diên Hy tự mình bắt hơn mười tên, có lẽ là vì lẽ ấy. Lập công để mong được thưởng không phải là bản tâm của ông, vì thế ông bảo những nhà bị trộm khai giảm hết số tang vật để bọn trộm không phải chết.
Quan bắt trộm lấy cái chết của kẻ trộm làm lợi cho mình, ví như “người làm tên chỉ sợ tên không làm người ta bị thương” (lời Mạnh Tử: người làm tên chỉ mong tên bắn ra giết được người, không phải vì lòng họ ác hơn người làm áo giáp, mà vì nghề nghiệp khiến họ như thế), đó là do nghề nghiệp khiến họ như vậy. Tuy được thăng một chức mà phải giết mấy người, cái vinh chẳng đáng kể, mà cái thẹn thì kể sao cho xiết? Người quân tử sao nỡ làm việc ấy!
Còn như kẻ tàn hại dân chúng, gây hại muôn vật, tội không thể tha, không phải vì cùng khốn mà làm trộm, tính tang vật mà phải đền tội chết, thì việc bắt giặc mà nhận thưởng là có ý răn kẻ ác, khuyến khích người tốt, người quân tử có thể không áy náy. Những người Vương Diên Hy bắt được thực khác với loại ấy, vì thế ông mới than như vậy.
Sách Chiết ngục quy giám (sách tấm gương xử án) kết thúc bằng thiên Thương xót và thận trọng. Lòng thương xót người khác thì ai cũng có, nhưng bị ngoại vật lôi kéo thì đánh mất nó. Vì thế mới có kẻ lấy cái chết của người khác làm công cho mình, hoặc uốn nắn câu chữ để khép người ta vào tội chết, hoặc vu cho người ta để đẩy vào hình phạt nặng nhất. Như thế sao còn giữ được lòng không nỡ, để tha mạng cho kẻ đáng tội chết? Vì vậy tôi chép những chuyện này ở cuối thiên Thương xót và thận trọng, mong người đọc có điều tự răn mình.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video