Chiết ngục quy giám (Tấm gương soi về việc xử án) — bản dịch và chú thích, quyển thứ tám
Nghiêm minh (nghiêm khắc mà sáng suốt: giữ đúng phép tắc, đồng thời xét rõ sự thật và tình người)
Hà Vũ đoạt lại tài sản
Thời Tiền Hán, ở huyện Bái có một ông nhà giàu, của cải đến hai nghìn vạn tiền. Ông có một con trai mới mấy tuổi, đã mất mẹ, ngoài ra không còn họ hàng thân thích nào; lại có một con gái tính không hiền. Khi ốm nặng, ông lo rằng chúng sẽ tranh giành của cải, đứa con trai ắt khó giữ được mạng. Ông bèn gọi người trong họ đến viết di chúc, giao hết tài sản cho con gái, chỉ để lại một thanh kiếm, dặn đợi con trai mười lăm tuổi thì trao cho nó.
Về sau người con gái cũng không chịu trao kiếm. Đứa con trai lên quận kiện. Thái thú (quan đứng đầu một quận) là Hà Vũ cho gọi con gái và con rể đến, xem bức di chúc do chính tay ông già viết, rồi quay sang bảo các duyện sử (các viên chức giúp việc dưới quyền thái thú): "Đứa con gái đã ngang ngược, thằng con rể lại tham lam bỉ ổi. Ông già sợ chúng hãm hại đứa con trai, lại tính rằng đứa bé nếu nhận ngay số của này thì không thể giữ gìn được, nên tạm giao cho con gái và con rể, thực ra chỉ là gửi nhờ mà thôi. Thanh kiếm là vật dùng để quyết đoán. Hẹn đến năm mười lăm tuổi là lúc trí lực của đứa trẻ đã đủ để tự lập. Ông liệu rằng vợ chồng con gái sẽ không trả kiếm, thế nào đứa con cũng kiện lên châu huyện, may ra có quan xét rõ mà nó được đòi lại lẽ phải. Một người bình thường sao lại lo nghĩ sâu xa đến thế!"
Rồi Hà Vũ đoạt hết của cải giao cho đứa con trai, nói rằng: "Đứa con gái tồi, thằng con rể xấu được no ấm mười năm, cũng đã là may lắm rồi." Người nghe đều thán phục. Chuyện này vốn chép từ sách Phong tục thông.
Xét: Thượng thư (chức quan đứng đầu một bộ trong triều, ở đây dùng làm danh xưng) Trương Vịnh làm tri châu (quan đứng đầu một châu) Hàng Châu. Trước đó có một người dân giàu ốm sắp chết, con trai mới ba tuổi, bèn giao cho con rể trông coi của cải, và để lại cho con rể bức thư dặn: "Sau này nếu muốn chia của, thì chia ba phần mười cho con trai, bảy phần cho con rể." Đến khi đứa con trai lớn lên, đem chuyện tài sản ra kiện. Người con rể cầm thư lên phủ, xin làm đúng như lời ước cũ.
Trương Vịnh đọc xong, rót rượu xuống đất mà nói: "Bố vợ ngươi là người khôn ngoan. Vì lúc ấy con còn nhỏ nên mới dặn ngươi như vậy, nếu không thì đứa con đã chết trong tay ngươi rồi." Bèn ra lệnh chia ba phần cho con rể, bảy phần cho con trai. Hai người đều khóc lạy tạ mà về. Chuyện này thấy trong sách Trung Định công ngữ lục (sách ghi lời nói của Trương Vịnh, Trung Định là hiệu ban sau khi mất của ông) do Lý Điền, quan ở Ngu bộ (một ty thuộc bộ Công, coi việc núi rừng, ao đầm), soạn.
Việc này đúng là giống việc của Hà Vũ. Cái gọi là nghiêm minh, là cẩn thận giữ theo phép luật và lẽ phải, đồng thời xét sâu tình người. Đoạt hết của giao cho đứa con trai, đó là phép luật và lẽ phải; chia ba phần cho con rể, đó là tình người. Hà Vũ xử bằng sự nghiêm, vì người con rể không theo lời ước mà trao kiếm cho đứa con; Trương Vịnh xử bằng sự sáng suốt, vì người con rể xin theo lời ước mà chia của cho đứa con. Hai việc tuy khác nhau chút ít mà cốt lõi thì giống nhau, đều là cách cai trị nghiêm minh.
Chung Ly Ý trao trả ruộng
Thời Hậu Hán, Chung Ly Ý làm đốc bưu (viên quan thay thái thú đi tuần xét các huyện, giám sát quan lại) vùng phía bắc quận Cối Kê. Ở huyện Ô Trình có người đàn ông tên Tôn Thường cùng em là Tôn Tịnh ra ở riêng, mỗi người được chia bốn mươi khoảnh (đơn vị đo diện tích ruộng, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu) ruộng. Tịnh chết, gặp năm đói kém, Thường đưa cho vợ con Tịnh chút ít gạo thóc, nhưng lần nào cũng tính ra tiền mà làm giấy nợ, rồi chiếm lấy ruộng của Tịnh.
Con của Tịnh lớn lên, đi kiện Thường. Các duyện sử đều nói: "Con của Tịnh gặp lúc đói, nhờ vào từng thăng từng cáp (thăng, cáp là đơn vị đong thóc gạo rất nhỏ, ý nói chút ít) của Thường mà lớn khôn thành người, nay lại đi kiện, như thế là không biết thuận phục nhún nhường." Riêng Ý bàn rằng: "Thường thân là bác, đáng phải vỗ về nuôi nấng đứa cháu côi cút yếu ớt, vậy mà chỉ cho chút ít gạo thóc rồi làm giấy nợ để lấy ruộng, trong lòng ôm mưu gian dối, ham lợi quên nghĩa. Xin đoạt lại ruộng ấy, trao cho vợ con Tịnh." Mọi người đều cho là thỏa đáng. Chuyện này thấy trong sách Thông điển, nhưng không ghi xuất xứ. Bộ sách cũ (tức sách Nghi ngục tập, sách gom các vụ án khó do cha con Hòa Ngưng đời Ngũ Đại soạn, mà sách này dựa vào để bổ sung) không chép.
Xét: người xử án có khi theo tình thực, có khi theo lời lẽ giấy tờ. Việc Thường lấy ruộng của vợ con Tịnh vốn có giấy nợ làm bằng, nhưng làm sao bỏ qua được cái tâm ôm mưu gian dối, ham lợi quên nghĩa ấy? Riêng Ý căn cứ vào tình thực mà trách Thường, tức là không theo lời lẽ giấy tờ mà theo tình thực, há chẳng đáng gọi là nghiêm minh sao!
Trần Kiểu xét xử dứt án
Trần Kiểu nước Ngụy khi làm thái thú quận Ngụy, tù nhân bị giam có đến hàng nghìn người, có người bị giam đến mấy năm. Kiểu cho rằng nhà Chu có chế độ "tam điển" (ba bộ luật: luật nhẹ dùng cho nước mới lập, luật vừa cho nước yên ổn, luật nặng cho nước loạn), nhà Hán có phép "ước pháp tam chương" (ba điều luật giản dị Hán Cao Tổ hẹn với dân: giết người thì phải chết, làm người bị thương và trộm cắp thì chịu tội tương xứng); nay chỉ chăm chăm cân nhắc tội nặng hay nhẹ mà xem thường cái hại của việc giam người quá lâu, thật là sai lầm. Ông tự mình xem xét tội trạng, một lúc xử dứt hết. Chuyện này chép từ bản truyện của Trần Kiểu trong Ngụy chí (phần sách Tam quốc chí chép về nước Ngụy). Bộ sách cũ không chép.
Xét: đây có lẽ là những vụ tội trạng đã rõ mà mức nặng nhẹ còn ngờ, nên quan lại không dám quyết. Để kẻ có tội không bị xử, người vô tội bị giam lâu, từ xưa đã coi là điều tai hại. Thế mà bọn quan lại câu nệ câu chữ luật lệ thường thường vẫn như vậy, cái sai của họ thật rõ. Kinh Dịch nói: "Người quân tử dùng hình phạt một cách sáng suốt, thận trọng, và không để án tồn đọng." Kiểu tự mình xem tội trạng, ấy là "sáng suốt, thận trọng"; một lúc xử dứt, ấy là "không để án tồn đọng". Còn nếu tội trạng chưa rõ, e có oan sai vu khống, thì lẽ phải tra xét kỹ càng, sao có thể vì muốn nhanh gọn nhất thời? Người quân tử ở chỗ này nên dốc hết lòng.
Vương Kính Tắc đánh roi kẻ trộm
Vương Kính Tắc nhà Nam Tề làm thái thú quận Ngô Hưng. Bắt được một tên trộm, ông gọi thân thích của nó đến rồi đánh roi nó ngay trước mặt họ, lại bắt nó suốt đời phải quét đường phố. Lâu sau, ông mới cho nó chỉ ra một tên trộm cũ khác để thay mình. Bọn trộm sợ bị nó nhận ra, đều bỏ trốn cả, trong địa hạt nhờ đó yên ổn sạch bóng trộm cướp. Chuyện này chép từ bản truyện của ông trong Nam sử. Bộ sách cũ không chép.
Xét: kẻ trộm dám phạm pháp, vốn chẳng sợ tội; đặt ra hai việc này khiến chúng chán ngán, khổ sở, may ra có thể ngăn chặn được.
Bùi Hiệp cho phép tự thú
Bùi Hiệp nhà Hậu Chu (tức Bắc Chu thời Nam Bắc triều) khi làm hộ bộ trung đại phu (chức quan ở bộ Hộ, coi việc hộ khẩu, thuế khóa, tiền lương), có bọn lại gian trông giữ kho tàng, nhiều năm lén ăn bớt đến hàng nghìn vạn. Khi Hiệp nhậm chức, ông dốc sức tra xét phơi bày, trong vòng mười ngày, bọn gian trộm gần như bị trừ hết. Sau ông chuyển làm công bộ trung đại phu (chức quan ở bộ Công, coi việc xây dựng, công trình). Có viên lại coi giữ tiền của thuộc quyền đại tư không (quan đứng đầu bộ Công thời ấy) khóc lóc thảm thiết. Có người hỏi duyên cớ, hắn đáp: "Tiền của tôi coi giữ đã bị tiêu dùng nhiều, ông Bùi thanh liêm nghiêm khắc, tôi sợ bị trị tội." Hiệp nghe vậy, cho phép hắn tự thú. Chuyện này chép từ bản truyện của ông trong Bắc sử. Bộ sách cũ không chép.
Xét: bọn kia chưa biết sợ thì Hiệp trị tội; kẻ này đã biết sợ thì Hiệp tha cho. Việc trị tội có thể gọi là nghiêm; việc tha có thể gọi là minh. Minh chẳng phải gì khác, chính là thấy rõ tình thực của người và việc.
Triệu Quýnh chở cỏ hao cho kẻ trộm
Triệu Quýnh nhà Tùy làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Ký Châu. Có lần, một người trộm cỏ hao trong ruộng của Quýnh, bị lính lại bắt được. Quýnh nói: "Đó là vì thứ sử không biết truyền bá phong hóa tốt đẹp, người kia có tội gì." Ông an ủi khuyên bảo rồi thả đi, lại sai người chở một xe cỏ hao đem cho kẻ trộm. Kẻ ấy hổ thẹn còn hơn chịu hình phạt nặng. Chuyện này thấy trong bản truyện của ông trong Bắc sử. Bộ sách cũ không chép.
Xét: người nghiêm minh không nhất thiết phải dùng hình phạt gắt gao; chỉ cần xét thấu lòng người, đánh trúng vào chỗ họ sợ hãi nhất, thì còn nặng hơn bị đánh roi giữa chợ hay nơi công đường (tức chịu nhục trước mắt mọi người). Quýnh chở cỏ hao cho kẻ trộm chính là vì lẽ ấy. Nếu không vậy, kẻ kia sẽ coi thường khinh nhờn, còn biết hổ thẹn gì nữa.
Vương Ngạc đốt thư (kèm một việc của Tiêu Nghi)
Vương Ngạc nhà Đường làm tiết độ sứ (quan nắm cả quân sự lẫn chính sự một vùng gồm nhiều châu) Hoài Nam. Có người ném thư nặc danh trước mặt ông, người hầu nhặt lên đưa cho Ngạc, Ngạc nhét vào trong ủng. Trong ủng đã có sẵn thư khác để trộn lẫn; khi các viên lại lui ra, Ngạc móc lấy thư khác ra đốt, ai cũng tin là thư nặc danh cũng đã bị đốt. Về đến nhà, ông mới xem những điều thư tố cáo. Hôm khác, ông lấy cớ một việc nhỏ khác để dính líu đến kẻ bị tố, bắt giam tra xét, nhằm đánh lừa mọi người. Cấp dưới đều cho ông là thần minh. Chuyện này chép từ bản truyện của ông trong Đường thư. Bộ sách cũ không chép.
Xét: Dự Chương vương Tiêu Nghi nhà Nam Tề không thích nghe lỗi lầm của người khác; người hầu ném thư tố cáo, ông nhét vào ủng, rốt cuộc không xem, lấy ra đốt đi.
Ngạc có lẽ là người thích nghe lỗi của người khác, cho nên việc ông làm là mưu mẹo, không bằng sự ngay thẳng của Tiêu Nghi. Xưa Chu Bác (quan đời Tây Hán) mỗi lần đổi chức dời nơi, đến đâu cũng bày những trò mưu mẹo lạ lùng, để tỏ cho cấp dưới thấy mình không thể bị lừa; phải chăng Ngạc ngưỡng mộ con người ấy?
Trương Hy Sùng phán xử việc tài sản
Trương Hy Sùng thời Hậu Tấn trấn giữ Bân Châu. Có một người dân làm con nuôi nhà họ Quách, từ lúc còn bé đến khi trưởng thành. Sau vì hắn ngang ngược trái nết, không chịu nghe dạy bảo, nên bị đuổi đi. Vợ chồng họ Quách lần lượt qua đời, có người con trai đích (con ruột do vợ chính sinh ra) đã lớn. Bà con họ Quách xui đứa con nuôi đi kiện, nhận là "con ruột", để đòi chia tài sản; trước sau mấy đời quan đều không xử được.
Hy Sùng phán (viết lời xử án) rằng: "Cha còn sống thì đã bỏ đi, mẹ chết cũng không về. Dẫu bảo là con nuôi, thì đã phụ ơn nuôi dưỡng hai mươi năm; nếu quả là con ruột, thì phạm tội ngỗ nghịch nặng nhất trong ba nghìn điều tội (sách Hiếu kinh nói: trong ba nghìn điều tội thuộc năm loại hình phạt, không tội nào lớn hơn bất hiếu). Làm tổn hại nặng nề đến danh giáo (lễ giáo, đạo luân thường), sao còn dám nhận ruộng vườn! Toàn bộ gia sản giao hết cho con đích; kẻ đi kiện cùng bè đảng của hắn, giao cho quan coi luật căn cứ luật mà định tội." Người nghe đều phục cách xử ấy. Sách cũ không ghi xuất xứ.
Xét: theo chế độ nhà Đường, người được tuyển để bổ làm quan phải thi viết ba bản phán, lời lẽ và lý lẽ thỏa đáng, phán quyết rõ ràng mới là đạt, gọi là "bạt tụy" (vượt hẳn đám đông). Lời phán của Hy Sùng có lẽ dựa theo lối ấy; chính vì thỏa đáng, rõ ràng nên người nghe đều phục.
Trương Tề Hiền xử kiện (kèm một việc của Vương Diên Hy)
Thừa tướng Trương Tề Hiền khi làm việc ở Trung thư (Trung thư tỉnh, cơ quan đầu não của triều đình, nơi tể tướng làm việc), có những người thuộc hàng thích lý (họ hàng bên ngoại của nhà vua) tranh nhau vì chia của không đều, kiện cáo lẫn nhau, lại nhân lúc vào cung mà tự trình bày trước mặt vua. Trải hơn mười lần xử mà vẫn không chịu phục. Tề Hiền tâu: "Việc này các nha môn không thể xử được, thần xin tự mình xử."
Vua cho phép, ông bèn ngồi ở tướng phủ, gọi những người kiện đến hỏi: "Các ngươi chẳng phải cho rằng phần mình được chia ít hơn bên kia sao?" Đều đáp: "Đúng vậy." Ông liền bảo mỗi bên viết tờ khai cam kết là đúng sự thật, rồi sai hai viên lại thúc giục dời nhà: cho nhà Giáp vào ở nhà Ất, nhà Ất vào ở nhà Giáp, của cải đều để nguyên như cũ, còn giấy tờ thì đổi cho nhau. Người kiện bèn thôi. Hôm sau ông tâu lên, vua rất vui, nói: "Trẫm vốn biết không phải khanh thì chẳng ai giải quyết được." Chuyện này chép từ sách Tốc Thủy kỷ văn của thừa tướng Tư Mã Quang.
Xét: nội hàn (tức hàn lâm học sĩ, quan chuyên soạn chiếu chỉ cho vua) Tăng Triệu soạn văn bia mộ cho triều nghị đại phu (một bậc quan văn) Vương Diên Hy có chép: Diên Hy khi làm huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) huyện Nguyên Giang thuộc Nhạc Châu, có hai anh em chia của, người em yếu thế, phần ruộng được chia là ruộng xấu, bèn kiện là chia không đều. Hỏi vặn người anh, người anh nói: "Đều rồi." Diên Hy liền bảo hai người đổi phần cho nhau. Người anh kiện lên châu, quan coi châu cười nói: "Đây là cách xử án của thượng thư Trương Vịnh." Phải chăng điều ông ấy nghe được có khác (với ghi chép nói là của Trương Tề Hiền)?
Yến Túc dẹp nạn đánh nhau (kèm một việc của Cúc Chân Khanh)
Thị lang (chức phó của quan đứng đầu một bộ) Yến Túc làm tri châu Minh Châu. Tục dân nơi đây nông nổi, hung hăng, thích đánh nhau. Túc tra ra kẻ đánh trước, dù không gây thương tích cũng nhất định bắt tội; kẻ đánh trả sau, nếu không làm gãy, què chân tay người ta, thì đều được tha. Nhờ vậy nạn đánh nhau dứt hẳn. Chuyện này thấy trong bản truyện của ông.
Xét: dân đánh nhau, thương tích có nặng có nhẹ, lý lẽ có phải có trái; không xét thương tích mà xét lý lẽ, đó là cách dẹp nạn đánh nhau. Còn nếu đã làm gãy, què chân tay người, thì dẫu mình có lý mà thương tích đã quá nặng, thì không thể tha. Cũng như đánh nhau giết người mà dùng dao thì xử theo tội cố ý giết người, vì tình tiết nặng.
Nội hàn Thẩm Quát kể: Cúc Chân Khanh khi làm tri châu Nhuận Châu, dân có kẻ đánh nhau thì ngoài tội vốn có, ông còn bắt kẻ ra tay trước phải nộp tiền cho kẻ đánh trả. Kẻ tiểu nhân tiếc của, lại không cam lòng nộp tiền cho kẻ thù, nên dù suốt ngày cãi cọ, nhìn nhau mà chẳng ai dám ra tay trước. Bởi bọn dân vô lại không sợ đòn roi, nên đặt ra việc này để khuất phục chúng, giống với cách trị của Vương Kính Tắc. Chuyện này thấy trong sách Bút đàm (tức Mộng khê bút đàm của Thẩm Quát).
Gần đây ở các châu huyện cũng có nơi bắt dân nộp "tiền ra tay trước", nhưng quan lại tự thu lấy, thế thì không đủ để răn kẻ ác, mà chỉ chuốc lấy oán hận, như vậy là đánh mất cái gốc rồi. Sao bằng cách không xét thương tích mà xét lý lẽ, vừa giản tiện vừa dễ làm?
Hàn Cư xét điều oan (kèm việc sách Đặng Tư Hiền)
Hàn Cư, quan tư phong (chức quan thuộc bộ Lại, coi việc phong tước, ban tặng danh hiệu), từng làm thông phán (quan phó ở châu, cùng tri châu xử việc và có quyền giám sát tri châu) châu Kiền. Dân ở đó giỏi kiện cáo, có kẻ làm giả đơn kêu oan, kêu gào đau đớn phẫn uất, trông như đáng tin. Gặp lúc khuyết tri châu, Cư tạm coi việc châu, ông tìm hiểu kỹ phong tục, xét rõ điều oan điều thẳng, kẻ dưới không ai lừa được ông; người chịu tội cũng tự thấy mình không oan. Cuối đời ông làm chuyển vận sứ (quan coi việc vận chuyển thuế lương và giám sát quan lại một lộ, tức một vùng gồm nhiều châu) lộ Lưỡng Chiết. Ông là anh của Ngụy công Hàn Kỳ. Chuyện này thấy trong văn bia mộ do Doãn Thù, học sĩ gác Long Đồ (một chức danh danh dự ban cho quan văn), soạn.
Xét: nội hàn Thẩm Quát kể rằng người Giang Tây thích kiện cáo, có một cuốn sách tên là Đặng Tư Hiền, toàn dạy cách viết đơn kiện. Đầu tiên dạy cách bẻ cong câu chữ luật lệ; bẻ cong không được thì dối trá vu khống để giành phần thắng; dối trá vu khống không được thì moi tội của đối phương ra để uy hiếp. Đặng Tư Hiền là tên một người, người đầu tiên truyền dạy thuật này, nên lấy tên ông đặt cho sách. Trong các trường làng thường đem sách này dạy học trò. Chuyện này thấy trong sách Bút đàm.
Vậy thì việc Hàn Cư tìm hiểu phong tục, xét rõ điều oan điều thẳng, không chỉ khiến kẻ dưới không lừa được, mà còn khiến người ta không uy hiếp được. Không uy hiếp được, nên là nghiêm; không lừa được, nên là minh. Những người chịu tội kia tự thấy mình không oan, chẳng phải vì cớ ấy sao?
Cát Nguyên bắt người kiện tự viết đơn
Lang trung (quan đứng đầu một ty trong bộ) Cát Nguyên, ban đầu với chức chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ của huyện) huyện Thái Hòa thuộc Cát Châu, được tạm giữ chức huyện lệnh huyện Cát Thủy. Trước đó, hễ có huyện lệnh mới đến, bọn lại xảo quyệt liền xui mấy trăm người dân đến kiện dưới sân công đường, bày đủ trò xảo trá để làm rối trí quan; như thế vài ngày, quan chán việc, thì mọi việc đều rơi vào tay bọn lại.
Cát Nguyên đến, cho những người kiện đứng ở hai dãy hiên, lấy đơn ra xem, đơn nào có vẻ do bọn lại viết thì bắt người đó tự viết điều mình kiện, ai không biết chữ thì để lại nghe mà ghi. Nhiều người không viết được như trong đơn, cùng đường bèn nói: "Tôi không biết làm việc này, là do viên lại kia dạy tôi làm." Ông bắt hết bọn lại ấy, hạch tội, đem trị theo phép nước. Vì thế kiện tụng ít đi, mà bọn lại rốt cuộc cũng không đạt được ý đồ. Chuyện này thấy trong văn bia mộ do thừa tướng Vương An Thạch soạn.
Xét: người làm quan nếu muốn kiềm chế bọn lại, chỉ có nghiêm minh mới được. Dân dẫu thích kiện, nếu không có lại thông đồng, thì một mình sao bày được những mưu dối trá, vu khống, uy hiếp? Bọn lại không đạt được ý đồ thì kiện tụng của dân tất phải ít đi. Cát Nguyên bắt dân tự viết điều mình kiện, ai không biết viết thì lại ghi, đó là cách tra rõ tình thực của dân, vạch ra sự gian dối của lại. Bọn chúng đã gian xảo, tự nhiên phải sợ mà chùn tay. Nắm được cách làm như vậy, chẳng phải là hay sao?
Lưu Sưởng bị triệu về
Thị độc (quan giảng sách cho vua) Lưu Sưởng khi làm tri quân Vĩnh Hưng (quân là đơn vị hành chính ngang với châu), có nhà đại tộc là Phạm Vĩ mạo nhận huyện lệnh huyện Vũ Công là Phạm Tộ làm tổ tiên, đào mộ Tộ, đem bà nội của mình chôn ghép vào, nhờ vậy trốn tránh lao dịch suốt năm mươi năm. Hắn nhiều lần phạm pháp đến mức phải chịu tội đồ, tội lưu (tội đồ: bắt làm khổ sai; tội lưu: đày đi nơi xa), nhưng lần nào cũng nộp tiền chuộc mà thoát; người Trường An đều khổ sở vì hắn, vậy mà quan lại không ai dám trị.
Lưu Sưởng tra xét việc ấy, án chưa xong thì ông bị triệu về kinh; vì thế lời khai nhiều lần thay đổi, người làm chứng bị bắt đến mấy trăm, án kéo dài nhiều năm không xử xong. Vua xuống chiếu chuyển vụ án sang Ngự sử đài (cơ quan giám sát, hạch tội quan lại) tra xét, rốt cuộc đúng như những điều Sưởng đã phát giác. Chuyện này thấy trong bản truyện của ông.
Xét: sự ngang ngược của Phạm Vĩ khiến người ta khổ sở, thế mà Lưu Sưởng xét việc hắn mạo nhận dòng dõi quan để hưởng ấm (đặc quyền của con cháu nhà quan, như được miễn lao dịch) mà trốn lao dịch, lại phải bắt người làm chứng đến mấy trăm, nhiều năm không xử xong, là vì sao? Vì hắn kết bè đảng rất chặt, nên mới dám như vậy. Những người làm chứng bị bắt đến chính là bè đảng của hắn, há dễ tra hỏi sao? Vả lại người Trường An đều khổ vì hắn mà quan lại không ai dám trị, thì đủ biết hắn hung tợn xảo quyệt đến mức nào. Người xét án không nghiêm minh thì không phát giác được việc ấy; người tra hỏi không nghiêm minh thì không tìm ra sự thật. Vì thế bọn dân gian ác phần nhiều may mà thoát tội. Lời khai trong án nhiều lần thay đổi, có lẽ là vì thế chăng?
Hứa Nguyên đặt định mức (kèm một việc của Lưu Yến)
Đãi chế (chức quan hầu cận, chờ vua sai khiến, thuộc các điện các trong cung) Hứa Nguyên, ban đầu làm phát vận phán quan (quan phó giúp phát vận sứ, chức coi việc chuyên chở lương thực từ các nơi về kinh), lo rằng thuyền của nhà nước thường khai khống số đinh và móc sắt đã dùng, bởi đinh đóng chìm vào gỗ, không thể cân đếm, nên bọn chúng làm gian được. Nguyên tự mình đến xưởng đóng thuyền, sai kéo một chiếc thuyền mới đóng ra, châm lửa đốt; lửa tắt rồi nhặt đinh ra cân, so với số đã khai thì chỉ được một phần mười. Từ đó ông đặt thành định mức. Chuyện này thấy trong sách Đông Hiên bút lục của Ngụy Thái.
Xét: Hứa Nguyên không trị tội khai khống, mà chỉ đặt định mức, thế cũng được. Nhưng như vậy là khác với Lưu Yến. Thượng thư Tô Thức kể: Lưu Yến khi làm phát vận sứ vùng Giang Hoài, cho đóng thuyền ở Dương Châu, mỗi chiếc chở được một nghìn thạch (đơn vị đong lường lớn) gạo, chi một nghìn quan tiền (mỗi quan là một nghìn đồng), mà thực tốn chưa đến năm trăm quan. Có người chê là phí phạm, Yến nói: "Nước lớn không thể dùng lối tính toán nhỏ nhen. Phàm điều gì mới đặt ra, phải mưu tính cho lâu dài. Người làm việc ở xưởng thuyền không phải chỉ một người, có dư dả cơm áo để nuôi sống mọi người, thì việc chi dùng riêng không túng quẫn, mà đồ của nhà nước cũng được bền chắc."
Nhờ vậy, người ở xưởng thuyền đều giàu đủ, hơn năm mươi năm việc chuyên chở lương thực không hề thiếu hụt. Đến cuối niên hiệu Hàm Thông (niên hiệu của vua Đường Ý Tông), có Ngô Nghiêu Khanh bắt đầu kiểm xét số vật liệu thực cần cho mỗi chiếc thuyền, tính giá mà cấp, không còn chút dư thừa; từ đó xưởng thuyền suy sụp, việc chuyên chở lương thực cũng đứt đoạn. Câu "nước lớn không thể dùng lối tính toán nhỏ nhen" của Lưu Yến thật đáng tin. Chuyện này thấy trong tập tấu nghị của Đông Pha (tức Tô Thức). Hứa Nguyên định mức đinh sắt, chẳng phải giống Ngô Nghiêu Khanh sao? Tuy may mà chưa đến nỗi hỏng việc, nhưng thứ nghiêm minh ấy là điều kẻ tầm thường khoe khoang, người quân tử khinh bỉ, không thể làm phép cho đời sau.
Trương Thức lập sổ các hộ luyện bạc
Lang trung Trương Thức ban đầu làm chủ bạ huyện Tương Lạc thuộc Nam Kiếm Châu. Huyện có mỏ luyện bạc, vì không nộp đủ tuế khóa (số bạc phải nộp cho nhà nước mỗi năm) mà số người bị giam thường đến mấy chục, cả trăm người. Thức lập sổ ghi những người ấy, ghép người giàu với người nghèo để của và sức bù cho nhau, nhờ vậy số nộp lại dư ra, không còn ai bị giam. Chuyện này thấy trong văn bia mộ do thừa tướng Vương An Thạch soạn.
Xét: Trương Thức biết vì sao số bạc nộp hằng năm không đủ, là bởi các hộ luyện bạc có nhà có của mà không có sức, có nhà có sức mà không có của. Ông bèn lập sổ ghi người, ghép giàu với nghèo để của và sức bù cho nhau, thì nhà giàu không lo thiếu sức, nhà nghèo không lo thiếu của, số nộp bèn dư ra, lẽ tất nhiên là như vậy. Trước kia người bị giam thường mấy chục, cả trăm, nay không còn ai bị giam nữa. Cách cai trị nghiêm minh chẳng phải nên như thế sao?
Tôn Phủ giã thử thóc
Đãi chế Tôn Phủ khi làm quan sát thôi quan (quan giúp việc xét xử án kiện trong phủ quan sát sứ) ở Hoa Châu, thóc trong kho của châu bị hỏng, viên lại coi kho phải đền mấy trăm vạn tiền. Chuyển vận sứ Lý Hoằng giao viên lại ấy cho Phủ xét. Phủ bèn sai lấy một đấu thóc đem giã, phần phải bỏ đi chỉ chừng một, hai phần mười; thử lại lần nữa cũng vậy. Viên lại nhờ đó được giảm nhẹ, chỉ phải đền mấy chục vạn mà thôi. Lý Hoằng nhân đó tiến cử ông. Chuyện này thấy trong bản hành trạng (bài ghi lại cuộc đời, việc làm của người đã mất) do xá nhân (quan soạn thảo chiếu chỉ) Tăng Củng soạn.
Xét: nghiêm minh không phải như người đời lấy hà khắc làm nghiêm, lấy soi mói làm minh; mà là giữ theo lẽ của sự việc, soi xét tình thực của người. Xét theo lẽ sự việc, thì thóc trong kho dẫu hỏng cũng không lẽ phải bỏ hết; xét theo tình người, thì đền mấy trăm vạn tiền, lấy gì mà trả? Tôn Phủ lấy một đấu thóc giã thử, phần phải bỏ chỉ một, hai phần mười, nên chỉ phải đền mười vạn tiền mà thôi; viên lại đã được gỡ gánh nặng, nhà nước cũng giữ được số thóc tích trữ cũ, đó là kết quả của việc giữ theo lẽ phải và soi xét tình thực. Há chẳng đáng gọi là nghiêm minh sao?
Chu Hãng nâng giá sắt (kèm việc giá muối chép trong bản truyện)
Thị lang Chu Hãng từng làm chuyển vận sứ lộ Hà Đông. Từ niên hiệu Khánh Lịch (niên hiệu của vua Tống Nhân Tông) trở đi, Hà Đông lưu hành tiền sắt, dân nhiều kẻ đúc trộm, quan lại dùng luật nghiêm để trị, số người bị tội ngày càng nhiều mà rốt cuộc vẫn không cấm được. Chu Hãng bèn ra lệnh định giá sắt cao lên, kẻ đúc trộm không còn lời, nên không cần cấm mà tự dứt. Chuyện này thấy trong văn bia thần đạo (bia dựng bên đường dẫn vào mộ, ghi công đức người đã mất) do thừa tướng Tư Mã Quang soạn.
Xét: Chu Hãng khi làm tri châu Khánh Châu, dân vùng biên giới nhiều kẻ lén vượt ra ngoài cửa ải buôn muối xanh (muối của nước Tây Hạ, triều đình cấm buôn). Hãng xin giảm giá muối của nhà nước, số người phạm cấm dần ít đi. Chuyện này thấy trong bản truyện của ông.
Nâng giá sắt hay giảm giá muối, cách làm khác nhau mà ý giống nhau, đều là trị từ gốc. Trị phần ngọn thì dù dùng luật nghiêm, rốt cuộc vẫn không cấm được, chỉ thêm hà khắc vô ích; trị từ gốc thì dù chỉ dùng luật thông thường, gian trộm cũng tự dứt, há chẳng phải nghiêm minh sao? Nếu muốn thi hành chính sự nghiêm, cốt phải thấy rõ tình hình sự việc, có vậy chính sự mới không hà khắc tàn bạo, việc làm không soi mói khắt khe, mà án kiện cũng bớt đi. Việc lập sổ các hộ luyện bạc mà số nộp dư ra, giã thử thóc mà tiền đền ít đi, cũng đều như thế cả.
Vương Hãn giúp tiền cho người kiện dời đi
Đại khanh (quan đứng đầu một "tự", tức một cơ quan chuyên trách trong triều) Vương Hãn làm tri châu Đàm Châu. Có người dân tranh sản nghiệp với người trong họ, đã xử xong lại kiện, trước sau hơn mười năm. Một hôm, Hãn gọi tất cả đến đứng dưới sân, bảo rằng: "Các nhà đều là người giàu trong làng, lẽ nào không chán cái khổ cứ bị gọi lên công đường? Nay kẻ chẳng ra gì kia đói rét không tự sống nổi, huống chi giấy tờ chia sản nghiệp lại có chỗ không rõ, vì thế lâu ngày không xử xong. Nếu mọi người giúp cho hắn chút tiền, để hắn đi nơi xa, thì sau này còn lo gì nữa?"
Mọi người đều khóc mà nghe theo lời Hãn, tự nói rằng lúc đối chất trước quan lại, dẫu muốn xin làm như vậy cũng không được. Thế là cho kẻ đi kiện dời sang châu bên cạnh, án kiện nhờ đó mà dứt. Chuyện này thấy trong văn bia mộ do thừa tướng Vương Khuê soạn.
Xét: cách làm nghiêm minh là ở chỗ thấu hiểu tình người và sắp xếp sự việc cho thỏa đáng. Kẻ tranh sản nghiệp thì khốn khổ vì đói rét; những người đã chia sản nghiệp thì khổ vì cứ bị gọi lên công đường. Lý lẽ đúng sai cần gì phải so đo kỹ; nếu có thể dứt được việc thì không ai không nghe theo. Thế là mọi người giúp chút tiền cho hắn đi xa, thì những người đã chia sản nghiệp tốn không nhiều mà thoát được cái khổ bị gọi lên công đường; kẻ tranh sản nghiệp được không ít mà thoát cảnh đói rét. Án kiện của dân trong châu cũng vì thế mà dứt. Há chẳng phải là biết thấu hiểu và khéo sắp xếp sao?
Nếu giận vì hắn kiện cáo dai dẳng mà phạt nặng, thì tình người không khỏi bị tổn thương, sự việc cũng có chỗ bị hại; gọi đó là nghiêm minh thì sai rồi. Còn người quân tử, dù xét rõ ràng thấu đáo, quyết đoán thi hành, mà vẫn ung dung hợp lẽ, không gây tổn hại. Đó há chẳng phải là chỗ tốt đẹp nhất của nghiêm minh sao?
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video