# Kinh Bồ-tát Bản Hạnh do Phật nói (kinh kể những việc làm trong các đời trước của Bồ-tát, tức người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh)
Kinh Bồ-tát Bản Hạnh
Không rõ người dịch
Kinh Bồ-tát Bản Hạnh do Phật nói, quyển thượng
Mất tên người dịch, nay xếp kèm vào danh mục kinh đời Đông Tấn.
Tôi nghe như vầy. Một thời Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn) ở vườn Kỳ Thụ Cấp Cô Độc thuộc nước Xá-vệ. Xá-vệ là một nước lớn ở miền Bắc Ấn Độ thời Phật. Khu vườn này có cây của thái tử Kỳ-đà, do trưởng giả Cấp Cô Độc (tên có nghĩa là "người giúp kẻ mồ côi và người cô đơn") mua tặng Phật làm nơi ở. Lúc ấy Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) thấy các sa-môn (người xuất gia tu hành) thân và tâm lười biếng, không siêng năng tinh tấn (gắng sức tu tập không ngừng). Ngài bảo A-nan (em họ và thị giả của Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ kỹ) rằng: "Lười biếng là cái gánh làm hỏng mọi việc làm. Ở nhà mà lười biếng thì cơm áo không đủ, cơ nghiệp không gây dựng được. Xuất gia mà lười biếng thì không thể thoát khỏi nỗi khổ sinh tử (vòng sống chết luân hồi không dứt). Mọi việc đều nhờ tinh tấn mà dấy lên được. Ở nhà mà tinh tấn thì cơm áo dồi dào, cơ nghiệp ngày càng rộng, xa gần đều khen ngợi. Xuất gia mà tinh tấn thì việc tu đạo đều thành tựu.
Có người muốn được đầy đủ ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu dẫn đến giác ngộ), là kho tàng đạo pháp gồm các thiền (phép giữ tâm lắng đọng, yên tĩnh) và tam-muội (trạng thái tâm chuyên chú vào một chỗ, không tán loạn). Có người muốn cắt đứt dòng sinh tử, đến bờ Nê-hoàn (tức Niết-bàn: cảnh giới dứt hết phiền não, thoát khỏi luân hồi), được an vui vô vi (không còn tạo tác, không sinh không diệt). Những người ấy phải siêng năng tinh tấn, lấy việc chăm tu làm gốc. Người muốn có những đức sau đây cũng vậy:
- lục độ vô cực (sáu pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ, tu đến chỗ trọn vẹn không cùng: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ);
- tứ đẳng (bốn tâm rộng lớn, bình đẳng với mọi chúng sinh: thương yêu, xót thương, vui theo điều lành của người, buông xả không thiên vị);
- tứ ân (bốn điều ân đức; ở đây có lẽ chỉ bốn cách thu phục và giúp đỡ chúng sinh: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi cho người, cùng làm việc với người) (?);
- thập lực của Như Lai (Như Lai là một danh hiệu của Phật, nghĩa là "bậc từ chân như mà đến"; thập lực là mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có, như biết rõ điều gì hợp lẽ hay không, biết rõ nghiệp báo ba đời của chúng sinh…);
- tứ vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi khi giảng pháp giữa đại chúng);
- mười tám pháp bất cộng đặc biệt (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với các bậc tu hành khác);
- lục thông (sáu năng lực thần thông: đi lại biến hóa tự tại, nhìn thấu mọi nơi, nghe thấu mọi tiếng, biết tâm người khác, biết các đời trước, dứt sạch phiền não);
- tam đạt (ba sự thông suốt: biết rõ đời trước, biết rõ đời sau, và đã dứt sạch phiền não đời này);
- nhất thiết trí (trí tuệ biết rõ tất cả mọi sự);
- ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp (tám mươi nét đẹp phụ tinh tế).
Muốn làm cho cõi nước trang nghiêm trong sạch, muốn giáo hóa chúng sinh, thì tất cả đều nhờ tinh tấn mà làm nên."
Phật bảo A-nan: "Thuở xưa, cách nay vô số kiếp (kiếp là một khoảng thời gian cực kỳ dài), có năm trăm người con của các trưởng giả (người giàu có, có danh vọng). Họ dựng một đàn lớn (nơi bày biện để bố thí), dựng phướn lớn, đánh trống truyền lệnh rằng: các sa-môn, bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, người lo việc cúng tế trong xã hội Ấn Độ xưa), người nghèo khổ, kẻ ăn xin đều sẽ được bố thí. Mỗi người trong năm trăm con trưởng giả ấy đem ra châu báu, voi ngựa, xe cộ, áo mặc, chăn đắp, đồ ăn uống. Ai thiếu thứ gì thì họ cho thứ ấy.
Bấy giờ có một người nghèo đi khắp các nước, đến nước này. Ông thấy năm trăm con trưởng giả dựng đàn lớn, giúp người cùng khốn, cứu kẻ thiếu thốn, cứu khắp mọi người mà không tiếc gì, bèn hỏi: 'Các anh bố thí, làm công đức (việc lành đem lại phước báo), là mong cầu điều gì?' Họ đáp: 'Chúng tôi đem công đức này để cầu Phật đạo (con đường thành Phật).' Người nghèo lại hỏi: 'Thế nào là Phật đạo? Pháp ấy ra sao?'
Các con trưởng giả đáp: 'Phật đạo vượt lên trên quả La-hán và Bích-chi Phật. La-hán là bậc tu đã dứt phiền não, thoát luân hồi, nhưng chủ yếu lo giải thoát cho mình. Bích-chi Phật là bậc tự giác ngộ một mình nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy dạy và thường không giáo hóa người khác. Phật là bậc đặc biệt tôn quý trong tam giới (ba cõi chúng sinh luân hồi: cõi còn ham muốn, cõi còn hình sắc, cõi không còn hình sắc), là thầy của trời và người. Phật có lòng thương yêu lớn không lường, lòng xót thương lớn không cùng. Ngài thương khắp các loài chúng sinh trong ngũ đạo (năm nẻo luân hồi: trời, người, súc sinh, quỷ đói, địa ngục) như thương con đỏ. Ngài giáo hóa tất cả, khiến ai cũng làm điều lành, dứt cho chúng sinh nỗi khổ tam đồ (ba đường dữ: địa ngục, quỷ đói, súc sinh), đưa họ qua biển sinh tử đến chốn an vui Nê-hoàn.
Gọi là Phật, ấy là bậc đã vĩnh viễn hết sạch mọi điều ác, hội đủ mọi điều lành. Ngài không còn mọi vết nhơ, mọi ham muốn đều đã dứt, sáu pháp lục độ vô cực đều tròn đầy. Ngài dùng phương tiện khéo léo (cách làm linh hoạt, thích hợp với từng người, từng lúc) mà tùy thời giáo hóa không cùng tận. Ngài có mười thần lực, bốn điều không sợ hãi, mười tám pháp bất cộng kỳ đặc, có kho đạo pháp ba mươi bảy phẩm không cùng tận. Thân Ngài màu vàng tía, có ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp. Sáu thần thông của Ngài trong suốt, không gì ngăn ngại. Ngài biết về trước không cùng, thấy về sau không tận, việc hiện tại không gì không biết. Ba sự thông suốt soi thấu xa xăm, hiển bày nơi mười câu (?) (có lẽ chỉ mười danh hiệu của Phật). Có đức như thế nên gọi là Phật.' Các con trưởng giả, ai cũng ca ngợi đức hạnh vô lượng của Phật, đều như vậy.
Khi ấy người nghèo nghe công đức của Phật, tự nghĩ: 'Nay ta cũng muốn học theo nguyện này để cứu độ rộng khắp mọi người. Nhưng ta lại nghèo, không có của cải, sẽ lấy gì để bố thí?' Ông lại tự nghĩ: 'Ta sẽ đem chính thân mình ra bố thí.' Nghĩ vậy rồi, ông đi xin mật ong, thoa khắp thân, nằm giữa bãi tha ma, rồi phát nguyện: 'Nay tôi đem thân này bố thí cho tất cả. Ai cần thịt, đầu, mắt, tủy, óc, tôi đều cho hết. Tôi đem công đức này cầu Phật đạo, để cứu độ rộng khắp mọi người.'
Phát nguyện xong, tức thì tam thiên đại thiên thế giới (một đại vũ trụ gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) rung chuyển dữ dội. Cung điện của chư thiên (các vị trời) chao nghiêng, nhô lên chìm xuống, khiến các vị trời xao xuyến hoảng sợ. Thích Đề Hoàn Nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi) liền dùng thiên nhãn (mắt nhà trời, nhìn thấy xa và thấu suốt) nhìn xuống Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người sinh sống). Ngài thấy Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) đang nằm giữa bãi tha ma đem thân bố thí, liền xuống để thử. Ngài hóa ra bầy chó, chim bay, thú chạy, đến toan ăn thịt. Bồ-tát thấy bầy chó và các loài chim đến cắn ăn thân mình thì lòng vui mừng, không hề có ý lùi bước hay dao động.
Bấy giờ Thiên Đế trở lại thân Đế Thích, khen rằng: 'Lành thay, lành thay! Thật kỳ lạ, khó ai bì kịp. Công đức ông làm đây là muốn cầu điều gì? Làm Thiên Đế, làm Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên, thuộc cõi còn hình sắc), hay làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng dùng chánh pháp cai trị cả thiên hạ, có bánh xe báu dẫn đường)?' Bồ-tát liền ngồi dậy đáp: 'Tôi không cầu làm Thiên Đế, Chuyển luân Thánh vương, Ma vương (vua loài ma ở tầng trời cao nhất của cõi ham muốn, chuyên ngăn trở người tu) hay Phạm vương. Tôi cũng không mong niềm vui trong ba cõi. Nay tôi hết lòng chỉ cầu Phật đạo. Tôi nghèo, không có của cải để bố thí, nên đem thân mình bố thí để cầu Phật đạo, cứu độ rộng khắp vô lượng chúng sinh.' Khi ấy Thiên Đế Thích cùng vô số chư thiên đồng thanh khen: 'Lành thay, lành thay! Thật kỳ đặc, khó ai bì kịp.' Thiên Đế Thích liền nói kệ (bài thơ tụng trong kinh) rằng:
Muốn cầu đạo cao nhất,
Chẳng tiếc thân mạng mình,
Bỏ thân như phân đất,
Hiểu rõ chẳng có "ta".
Dẫu đem của báu thí,
Việc ấy chẳng khó gì;
Người dũng mãnh như thế,
Tinh tấn, mau thành Phật.
Thiên Đế Thích nói với Bồ-tát: 'Ông dũng mãnh tinh tấn lớn lao, khó ai bì kịp. Việc ông làm vượt hơn những gì năm trăm vị Bồ-tát kia bố thí gấp trăm nghìn ức lần, không thể tính đếm. Ông sẽ thành Phật trước họ.' Đế Thích và chư thiên đem hương hoa cõi trời rải lên người ấy, rồi vui mừng ra về." Phật bảo A-nan: "Người nghèo khi ấy nay chính là ta. Năm trăm con trưởng giả nay là Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca) cùng năm trăm vị Bồ-tát này. Nhờ tinh tấn dũng mãnh, ta vượt hơn công đức của các Bồ-tát mà thành Phật trước. Vậy không thể không siêng năng tinh tấn tu tập cho theo kịp được. Bồ-tát bố thí là như thế." Bấy giờ A-nan và các tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) nghe Phật dạy, ai cũng vui mừng, làm lễ Phật, rồi mỗi người đều tinh tấn tu dựng đạo hạnh.
Tôi nghe như vầy. Một thời Phật ở vườn Kỳ Thụ Cấp Cô Độc nước Xá-vệ. Có một cư sĩ (người tại gia giàu có, có địa vị) tiền của vô số, châu báu còn nhiều hơn kho của vua, tên là Ma-ha-nam-ma. Ông ta keo kiệt tham lam, không dám ăn mặc, không biết bố thí. Mỗi khi đi ra ngoài, ông ngồi chiếc xe cũ mục, kết cỏ làm mui, mặc áo cũ rách, ăn lúa gạo cũ mốc, chưa từng ăn món ngon. Khi ăn thì đóng cửa lại. Về sau ông bệnh nặng rồi chết, lại không có con cái. Bao nhiêu của báu đều bị vua Ba-tư-nặc (vua nước Xá-vệ thời Phật) thu lấy hết, vợ con ông chẳng được hưởng chút ơn nào.
Vua Ba-tư-nặc đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, lui ngồi chỗ quen thuộc, rồi hỏi Thế Tôn: "Trong nước có cư sĩ tên Ma-ha-nam-ma, tính keo kiệt tham lam, không chịu bố thí, không biết ăn mặc. Nay ông ta đã chết, sinh vào nẻo nào?" Phật bảo vua: "Ông ta rơi vào địa ngục Lư-lạp (?) (tên một địa ngục), mấy nghìn vạn năm chịu mọi đau khổ. Ra khỏi địa ngục, ông sẽ rơi vào loài ngạ quỷ (loài quỷ đói, luôn chịu đói khát), ngày đêm đói khát, thân thường bốc lửa, trăm nghìn vạn năm chưa từng được nghe đến tên nước và cơm." Vua nghe Phật nói thì kinh hãi, rợn tóc gáy, khóc lóc nghẹn ngào không kìm được.
Phật bảo vua: "Người có trí biết bỏ lòng keo tham mà bố thí, đời này được che chở, đời sau hưởng phúc. Thuở xưa, ở Diêm-phù-đề này có một vị đại quốc vương tên Ca-na-ca-bạt-di. Vua có lòng nhân từ, cai trị Diêm-phù-đề, dưới quyền có tám vạn bốn nghìn tiểu quốc vương, một vạn đại thần, hai vạn cung nữ, một vạn phu nhân. Nhân dân đông đúc, thịnh vượng. Bấy giờ vận của sao Hỏa hiện ra. Quan thái sử (quan coi việc thiên văn, lịch pháp) xem điềm, đoán rằng sẽ hạn hán, không mưa suốt mười hai năm. Thái sử tâu vua: 'Vận sao biến đổi hiện ra, khắp Diêm-phù-đề trong mười hai năm sẽ hạn hán không mưa. Không mưa thì năm thứ lúa không thu hoạch được, dân chúng đói khát, đất nước sắp mất mùa lớn. Phải làm thế nào đây?'
Vua nghe vậy hết sức lo buồn, liền sai quần thần triệu tám vạn bốn nghìn tiểu vương đến họp đông đủ. Vua bảo ghi rõ số dân từng nơi, lại ghi số lúa hiện có được bao nhiêu hộc, đấu (đơn vị đong lúa; một hộc bằng mười đấu). Không kể nam nữ, sang hèn, giàu nghèo, lớn nhỏ, tất cả đều tính theo đầu người và theo ngày, mỗi người mỗi ngày được cấp một thăng (đơn vị đong, bằng một phần mười đấu) lúa, không được ăn quá phần. Quần thần và các vua đều nhận lệnh, trở về nước mình, truyền lệnh khắp nơi mình cai quản đúng như thế.
Từ đó về sau trời hạn không mưa, không cày không cấy, không có lúa gạo, dân chúng đói khát chết rất nhiều. Quần thần tâu vua: 'Dân chúng đói khổ, chết rất nhiều.' Vua bảo quần thần truyền lệnh cho các nước, răn bảo dân chúng ai nấy giữ thập thiện (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không mê lầm), để dù thân có chết thì thần thức (phần tâm thức tiếp nối sang đời sau) cũng được sinh lên trời, hưởng vui sướng tự nhiên. Các quan nhận lệnh, đều đi truyền khắp nơi. Dân chúng lớn nhỏ đều giữ thập thiện, ai chết đi đều được sinh lên trời.
Bấy giờ có một người thông minh trí tuệ, dung mạo đoan chính không ai sánh. Người ấy thấy nhà hàng xóm có người mẹ thông dâm với con trai, lòng không vui, tự nghĩ: 'Tuy được làm thân người mà làm chuyện của loài súc vật, bị sắc dục mê hoặc, con không nhận ra mẹ, mẹ không nhận ra con, đảo lộn trên dưới, không còn phân biệt. Trong vòng sinh tử, thật là đáng sợ vô cùng.' Ông liền cạo đầu, mặc ca-sa (áo của người xuất gia), vào núi đầm ngồi thiền suy ngẫm: 'Do có ngu si, tham dục, giận dữ mà có các hành (những việc làm của thân, miệng, ý tạo thành nghiệp), nên phải chịu mọi khổ sinh tử trong năm nẻo. Nếu không có tam độc (ba thứ độc: tham lam, giận dữ, ngu si) thì không có các hành. Các hành đã diệt thì không phải nhận lấy thân. Đã không có thân thì mọi khổ đều diệt.' Suy ngẫm như vậy, ông bỗng nhiên tâm ý thông suốt, mọi ham muốn vĩnh viễn dứt sạch, liền chứng đạo Bích-chi Phật, sáu thần thông trong suốt, không gì ngăn ngại.
Ông tự nghĩ: 'Nay ta nên nhận thức ăn của ai đây?' Ông nhìn khắp dân chúng ở Diêm-phù-đề, thấy ai cũng đói khát, không kiếm đâu ra thức ăn. Chỉ còn cách đến chỗ đại vương Ca-na-ca-bạt-di mà xin ăn thôi. Ông liền bay đến trong cung vua, xin vua thức ăn. Vua nói: 'Phần ăn của ta chỉ còn đến hôm nay là hết.' Vua tự nghĩ: 'Nay ta có tự ăn thì rồi cũng sẽ chết, mà ta không ăn thì cũng chết thôi. Nay gặp được bậc thần nhân khó gặp này, ta thà nhịn ăn để dâng cơm cho bậc cao sĩ này.' Vua tự cầm phần ăn của mình dâng lên vị Bích-chi Phật.
Bích-chi Phật ăn xong, tự nghĩ: 'Việc bố thí của đại vương đây thật khó ai bì kịp. Ta nên làm cho vua càng thêm vui mừng.' Ngay trước mặt vua, ông bay lên hư không, bay lượn biến hóa: hiện lên ở phía đông thì lặn mất ở phía tây, hiện lên ở phía tây thì lặn mất ở phía đông, hiện lên ở phía nam thì lặn mất ở phía bắc, hiện lên ở phía bắc thì lặn mất ở phía nam, hiện lên ở phương trên thì lặn mất ở phương dưới, hiện lên ở phương dưới thì lặn mất ở phương trên. Ông đi lại giữa hư không, khi ngồi khi nằm. Thân trên phun nước thì thân dưới phun lửa, thân dưới phun nước thì thân trên phun lửa. Ông tự chia một thân ra làm trăm, làm nghìn, làm vạn, cho đến vô số, rồi lại thu vô số thân hợp làm một.
Biến hóa xong, ông từ không trung xuống, đứng trước vua mà nói: 'Việc bố thí của vua hôm nay thật khó ai bì kịp. Vua muốn cầu điều gì, nhất định sẽ được như ý.' Vua cùng quần thần, phu nhân, cung nữ đều hết sức vui mừng, cúi đầu sát đất lạy chân Bích-chi Phật mà cầu nguyện: 'Nay dân chúng nước tôi đói khát, nguy khốn tột cùng, mạng sống chỉ còn sớm tối. Nay tôi đem bữa ăn cuối cùng này dâng bậc cao sĩ, xin đem công đức này trừ nạn đói khổ trong nước tôi. Tôi chỉ cầu nguyện như vậy.' Bích-chi Phật liền đáp vua: 'Sẽ được như nguyện.' Nói xong ông bay đi.
Tức thì từ bốn phương mây nổi lên, giăng kín hư không. Một trận gió lớn thổi sạch mọi thứ dơ bẩn trên mặt đất, các thứ nhơ nhớp, phân rác đều tiêu biến hết. Rồi trời mưa xuống trăm món ăn uống tự nhiên khắp Diêm-phù-đề. Lại mưa xuống năm thứ lúa, kế đến mưa áo chăn, kế đến mưa bảy thứ báu (bảy thứ quý như vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, san hô, mã não). Tám vạn bốn nghìn vua cùng quan dân trong Diêm-phù-đề đều hết sức vui mừng. Vua sai quần thần truyền lệnh cho tám vạn bốn nghìn vua, ai nấy răn bảo nơi mình cai quản, cho mọi người dân đều giữ thập thiện. Khi ấy khắp Diêm-phù-đề lúa thóc được mùa, dân chúng vui mừng thực hành thập thiện, đối xử với nhau bằng lòng thương yêu như cha như mẹ, như anh như em. Dân chúng thời ấy khi hết tuổi thọ đều được sinh lên trời, không ai rơi vào ba đường dữ."
Phật bảo vua: "Ca-na-ca-bạt-di khi ấy chính là ta. Khi ấy ta chỉ đem một bữa ăn dâng Bích-chi Phật mà đời này đã được phúc đức như thế. Nhờ công đức ấy mà ta tự đạt đến thành Phật, khiến tất cả chúng sinh đang đói khát khổ não được chứng đạo, an ổn vui sướng, đến được cõi vô vi." Khi ấy các đệ tử, vua chúa, quan dân đều hết sức vui mừng.
Bấy giờ Thế Tôn lại bảo vua: "Tất cả chúng sinh bị lòng keo kiệt trói buộc, bị tấm màn keo kiệt che lấp, không biết rằng bố thí sẽ được quả báo lớn không thể đo lường. Ta nhớ thuở xưa, ở Diêm-phù-đề này có một thành tên Bất-lưu-sa, vua tên Bà-đàn-ninh, phu nhân tên Bạt-ma-kiệt-đề. Bấy giờ trong nước lúa gạo đắt đỏ, dân chúng đói khát, lại thêm dịch bệnh, nhà vua cũng bị bệnh. Phu nhân tự mình ra ngoài cúng tế trời.
Bên đường có một nhà, người chồng đi vắng chưa về, đúng lúc người vợ sinh con. Nhà lại không có người hầu, sau khi sinh người vợ đói lả, lại không có gì ăn, đói sắp chết. Bà tự nghĩ: 'Nay cái chết đã sắp đến, không còn cách nào khác, chỉ còn cách ăn thịt đứa con mình để giữ lấy mạng sống thôi.' Bà liền cầm dao định giết con, nhưng lòng đau xót, bật khóc thành tiếng. Lúc ấy phu nhân đang trở về cung, nghe tiếng khóc thảm thiết của người đàn bà, lòng xót thương, bèn dừng lại lắng nghe. Người đàn bà vừa định giơ dao giết con lại tự nghĩ: 'Sao nỡ lòng ăn thịt con mình?' Nghĩ vậy bà lại khóc.
Phu nhân bèn vào nhà, đến gần hỏi: 'Sao chị khóc? Định làm gì vậy?' Người đàn bà đáp: 'Không có gì để ăn, lại thêm sau khi sinh thân thể càng yếu ớt, nên tôi định giết con để giữ mạng mình.' Phu nhân nghe vậy, lòng thương xót, bảo: 'Đừng giết con. Tôi về đến cung sẽ đưa thức ăn đến.' Người đàn bà đáp: 'Phu nhân là người tôn quý, hoặc sẽ chậm trễ, hoặc có thể quên mất. Còn tôi hôm nay mạng sống chỉ còn trong hơi thở, không qua khỏi lúc này. Chi bằng tôi tự ăn thịt con để giữ mạng còn hơn.' Phu nhân hỏi: 'Nếu có thịt khác để ăn thì có được không?' Bà đáp: 'Hễ cứu được mạng thì chẳng kể ngon dở.'
Phu nhân liền cầm dao tự cắt bầu vú mình, rồi phát nguyện: 'Nay tôi đem bầu vú này bố thí để cứu người đang nguy khốn. Tôi không mong làm Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng dùng chánh pháp cai trị cả thiên hạ), Thiên Đế, Ma vương hay Phạm vương. Tôi đem công đức này để thành tựu đạo vô thượng chánh chân (đạo giác ngộ chân chánh cao nhất, tức quả Phật).' Bà liền đem bầu vú cho người đàn bà ấy. Vừa giơ dao toan cắt thêm bầu vú nữa, tức thì tam thiên đại thiên thế giới (đại vũ trụ gồm vô số thế giới) rung chuyển dữ dội, cung điện chư thiên đều lay động. Thiên Đế Thích dùng thiên nhãn nhìn xuống, thấy phu nhân tự cắt vú mình để cứu người nguy khốn. Thiên Đế Thích cùng vô số chư thiên liền xuống, đứng giữa hư không, ai nấy đều khóc thương, nước mắt rơi như mưa lớn.
Thiên Đế đứng trước phu nhân hỏi: 'Việc bố thí của bà hôm nay thật khó ai bì kịp. Bà cầu điều gì?' Phu nhân đáp: 'Tôi đem công đức này cầu đạo vô thượng chánh chân, để cứu thoát mọi chúng sinh khỏi khổ nạn.' Thiên Đế nói: 'Bà cầu nguyện này, lấy gì làm bằng chứng?' Phu nhân liền lập lời thề: 'Nếu công đức bố thí hôm nay của tôi quả thật sẽ thành chánh giác (giác ngộ chân chánh, tức thành Phật), thì bầu vú của tôi lập tức sẽ lành lại như cũ.' Bầu vú liền lành lại như cũ. Thiên Đế khen: 'Lành thay, lành thay! Bà thành Phật không còn lâu nữa.'
Chư thiên vui mừng, liền hiện hình ra, khen phu nhân: 'Việc bố thí hôm nay, bà có hối hận và thấy đau đớn chăng?' Bà đáp: 'Tôi không hối hận, cũng không thấy đau.' Chư thiên lại nói: 'Nếu không hối hận thì lấy gì làm bằng chứng?' Phu nhân liền lập lời thề: 'Nếu việc bố thí hôm nay để cầu Phật đạo mà tôi không hề hối hận, thì xin cho thân nữ của tôi biến thành nam tử.' Vừa thề xong, tức thì thân nữ biến thành nam. Các vị trời thần khen: 'Lành thay, lành thay! Như nguyện của ngài, thành Phật chẳng còn lâu.' Vua và quan dân đều khen là hết sức kỳ lạ, vui mừng vô kể. Khi ấy trong nước mọi bệnh tật đều tiêu trừ, lúa gạo dồi dào rẻ mạt, dân chúng an vui.
Về sau quốc vương băng hà, quần thần cùng bàn nên lập vua khác. Thiên Đế Thích xuống bảo quần thần: 'Bạt-ma-kiệt-đề đã biến thân thành nam tử, lại có phúc đức, đáng được làm vua.' Các quan vui mừng, liền tôn lên làm vua. Nhân dân đông đúc thịnh vượng, đất nước hưng thịnh."
Phật bảo vua: "Bạt-ma-kiệt-đề khi ấy nay chính là ta. Khi ấy ta không tiếc thân mạng, bố thí như thế nên ngay đời ấy đã được quả báo: thân liền biến thành nam tử, được nối ngôi vua. Nhờ công đức ấy nay ta được thành Phật, cứu độ khắp tất cả. Bồ-tát tu Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn đưa người sang bờ giác ngộ), dũng mãnh là như thế." Các đệ tử, quốc vương, quan dân đều hết sức vui mừng, làm lễ Phật rồi lui ra.
Tôi nghe như vầy. Một thời Phật ở vườn Kỳ Thụ Cấp Cô Độc nước Xá-vệ. Trong thành có một người bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, người lo việc cúng tế ở Ấn Độ xưa) dựng đàn tế ngoài thành, bày đồ ăn uống, mời các bà-la-môn đến. Cúng tế xong, ông trở vào thành. Lúc ấy Phật vào thành xin ăn. Ông ra giữa đường, thấy ánh sáng và dung tướng của Phật uy nghi rực rỡ, vui mừng hớn hở, đi quanh Phật một vòng, làm lễ rồi đi. Khi ấy Phật liền mỉm cười, ánh sáng từ miệng phát ra chiếu khắp mười phương, trên đến cõi trời Ba mươi ba (tức trời Đao-lợi, cõi trời của Đế Thích), dưới đến địa ngục lớn. Các loài súc sinh, cầm thú, các loài quỷ đói, khắp cõi năm nẻo luân hồi (trời, người, súc sinh, quỷ đói, địa ngục) không đâu không được soi sáng. Người bệnh đều khỏi, kẻ bị giam cầm trong ngục đều được thả ra. Chư thiên và nhân dân thấy ánh sáng của Phật thì vui mừng vô kể, đến chỗ Phật đem các thứ hoa hương cúng dường (dâng lễ vật với lòng tôn kính) Thế Tôn.
A-nan (thị giả của Phật) quỳ thẳng lưng, tiến lên bạch Phật: "Hôm nay Thế Tôn vui cười như vậy, xin Ngài nói ý của nụ cười." Phật bảo A-nan: "Ông có thấy người bà-la-môn đi quanh Phật một vòng không?" Đáp: "Dạ, con có thấy." Phật bảo A-nan: "Người bà-la-môn này thấy Phật mà vui mừng, với lòng kính trọng trong sạch đi quanh Phật một vòng. Nhờ công đức ấy, từ nay về sau suốt hai mươi lăm kiếp (kiếp là một khoảng thời gian cực kỳ dài) ông sẽ không rơi vào tam đồ (ba đường dữ: địa ngục, quỷ đói, súc sinh). Dù sinh ở cõi trời hay cõi người, nơi nào ông cũng vui sướng không cùng. Hết hai mươi lăm kiếp, ông sẽ thành Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy dạy), hiệu là Đặc-sấn(?)-na-chỉ-lê."
A-nan cùng tất cả đại chúng nghe Phật dạy, thân tâm trong sạch. Có người chứng được bốn quả: Tu-đà-hoàn (quả đầu tiên, mới bước vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thứ ba, không còn trở lại cõi ham muốn), A-la-hán (quả cao nhất, dứt sạch phiền não, thoát luân hồi). Có người phát tâm cầu đạo vô thượng chánh chân (đạo giác ngộ cao nhất, tức quả Phật). Cả hội chúng vui mừng, làm lễ Phật, đi vòng quanh bên phải Ngài (cách bày tỏ lòng tôn kính) rồi lui ra.
Tôi nghe như vầy. Một thời Phật ở nước Uất-đan-la-diên. Phật cùng một nghìn hai trăm năm mươi sa-môn (người xuất gia tu hành) đi đến các làng xóm. Thân Như Lai (danh hiệu của Phật, "bậc từ chân như mà đến") có ba mươi hai tướng tốt (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp (tám mươi nét đẹp phụ tinh tế). Ánh sáng rực rỡ chiếu khắp trời đất, đâu đâu cũng sáng tỏ, như vầng trăng tròn nổi bật giữa các vì sao. Bấy giờ trời đang nắng gắt, không có bóng mát. Có một người chăn dê thấy ánh sáng và dung tướng của Phật, tự nghĩ: "Như Lai Thế Tôn là thầy của tam giới (ba cõi chúng sinh luân hồi) mà phải xông pha nắng gắt, không có bóng mát." Ông liền đan cỏ làm chiếc lọng che lên trên Phật, cầm lọng đi theo Phật. Đi đã cách đàn dê rất xa, ông để chiếc lọng xuống đất rồi quay về chỗ đàn dê.
Phật liền mỉm cười. Ánh sáng màu vàng từ miệng phát ra thành mấy nghìn vạn tia, mỗi tia lại tỏa ra trăm nghìn vạn luồng sáng, chiếu khắp mười phương, trên đến cõi trời Ba mươi ba (tức trời Đao-lợi), dưới đến mười tám tầng địa ngục. Các loài cầm thú, quỷ đói đều được sáng tỏ. Trời và người trong ba cõi thấy ánh sáng của Phật, tức thì đều đến chỗ Phật. Tất cả nhân dân cùng các loài rồng (loài thần có thần lực, thường ở dưới nước) và A-tu-luân (tức A-tu-la, loài thần hay ghen ghét, thường đánh nhau với chư thiên), vô số người trong hội đều hết sức vui mừng, đem hương hoa, âm nhạc cúng dường Như Lai.
A-nan quỳ thẳng lưng, tiến lên bạch Phật: "Phật không cười vô cớ, xin Ngài nói ý của nụ cười." Phật bảo A-nan: "Nay ông có thấy người chăn dê này không?" Đáp: "Dạ, con có thấy." Phật bảo A-nan: "Người chăn dê này với lòng cung kính đã lấy lọng cỏ che lên trên Phật. Nhờ công đức ấy, trong mười ba kiếp, dù ở cõi trời hay thế gian, ông đều sinh vào chốn tôn quý, trên đầu thường tự nhiên có lọng bảy báu che. Sau khi hết đời, ông không rơi vào ba đường dữ. Hết mười ba kiếp, ông sẽ xuất gia tu đạo, thành Bích-chi Phật hiệu là A-nậu-bà-đạt."
Tất cả đại chúng nghe Phật dạy, có người chứng quả đạo tích (dấu chân đạo, tức Tu-đà-hoàn, quả đầu tiên), quả vãng lai (tức Tư-đà-hàm, còn trở lại cõi người một lần), quả bất hoàn (tức A-na-hàm, không trở lại cõi ham muốn nữa), quả vô trước (không còn dính mắc gì, tức A-la-hán). Có người thành Bích-chi Phật, có người phát tâm cầu đạo vô thượng chánh chân, có người đứng được nơi địa vị bất thoái chuyển (bậc tu không bao giờ còn lùi sụt). Cả hội chúng vui mừng, làm lễ Phật rồi lui ra.
Tôi nghe như vầy. Một thời Phật ở vườn Kỳ Thụ Cấp Cô Độc nước Xá-vệ. Phật có vị đệ tử lớn tên Xá-lợi-phất (đệ tử được xem là trí tuệ bậc nhất). Ngày đêm sáu thời (ngày ba thời, đêm ba thời, tức suốt ngày đêm), ông thường dùng đạo nhãn (con mắt trí tuệ của người tu, thấy được ai đã đủ duyên để được cứu độ) quan sát chúng sinh, thấy ai đáng được cứu độ thì liền đến độ cho. Vua Ba-tư-nặc (vua nước Xá-vệ) có một đại thần tên Sư-chất, giàu có vô lượng, nay đã đến lúc được độ.
Sáng sớm hôm sau, Xá-lợi-phất mặc áo, cầm bát, đến nhà ông ấy xin ăn. Sư-chất thấy thì làm lễ, hỏi han, mời vào ngồi, bày giường ghế và dâng cơm. Xá-lợi-phất ăn xong, rửa tay súc miệng, giảng pháp cho ông: giàu sang, vinh hoa, bổng lộc là gốc của mọi khổ; ân ái trong gia đình như ngục tù; mọi thứ mình có đều vô thường (không bền lâu, luôn biến đổi); sự tôn quý trong ba cõi như ảo ảnh; trong vòng sống chết năm nẻo, thân hình đổi thay liên tục, chẳng có cái "ta" nào cả.
Sư-chất nghe pháp, lòng bừng tỉnh, không còn ham vinh hoa phú quý, không còn ưa ân ái. Ông thấy nhà cửa như gò mả, liền đem toàn bộ cơ nghiệp giao hết cho người em, rồi cạo râu tóc, mặc ca-sa (áo của người xuất gia), vào núi sâu ngồi thiền tu đạo. Vợ ông buồn rầu nhớ chồng cũ, không thuận theo người chồng sau. Người chồng sau hỏi: "Nhà cửa, tài sản, châu báu rất nhiều, thiếu thốn gì mà nàng luôn buồn rầu không vui?" Người vợ đáp: "Thiếp nhớ chồng cũ nên buồn." Chồng lại hỏi: "Nay nàng đã cùng ta làm vợ chồng, sao ngày đêm còn nhớ chồng cũ?" Người vợ lại đáp: "Tấm lòng chồng cũ rất tốt, không ai bằng, vì thế thiếp nhớ."
Người em thấy chị dâu nhớ thương, sợ anh bỏ giới về đời mà đoạt lại cơ nghiệp, bèn bảo một tên tướng cướp: "Ta thuê ngươi năm trăm đồng tiền vàng, đi chặt đầu vị sa-môn kia đem về." Tên tướng cướp nhận tiền, vào núi gặp vị sa-môn. Sa-môn nói: "Tôi chỉ có áo rách, không có của cải gì, anh đến đây làm gì?" Tên cướp đáp: "Em ông thuê tôi đến giết ông." Sa-môn sợ hãi, nói với tên cướp: "Tôi mới làm người tu, lại chưa được gặp Phật, chưa hiểu đạo pháp. Xin đừng giết tôi vội. Đợi tôi gặp Phật, hiểu được chút ít kinh pháp rồi giết tôi cũng chưa muộn." Tên cướp nói: "Nay nhất định phải giết ông, không thể thôi được." Sa-môn liền giơ một cánh tay lên, bảo tên cướp: "Hãy chặt một cánh tay này, để lại cho tôi chút mạng tàn, cho tôi được gặp Phật." Tên cướp liền chặt một cánh tay đem về cho người em.
Sa-môn bèn đến gặp Phật, làm lễ rồi lui ngồi. Phật giảng pháp cho ông: "Từ vô số kiếp lâu xa đến nay, máu ông đổ ra vì bị chém đầu, chặt tay chân còn nhiều hơn nước bốn biển lớn. Xương thân ông chất lại còn cao hơn núi Tu-di (ngọn núi cao nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo). Nước mắt ông khóc ra còn nhiều hơn bốn biển. Sữa mẹ ông đã bú còn nhiều hơn sông biển. Ông chịu như thế từ vô số kiếp đến nay, chứ không phải chỉ đời này. Hễ có thân thì đều chịu mọi khổ. Mọi khổ đều từ tập (sự chất chứa, tích tụ do thói quen ái luyến, chấp trước) mà sinh ra. Do quen ái luyến ân tình mà có các khổ này. Khi ngu si và ái luyến đã dứt thì không còn tạo các hành nữa. Không tạo các hành thì không còn có thân. Đã không có thân thì mọi khổ đều diệt. Ông chỉ nên suy ngẫm về bát chánh đạo (tám con đường chân chánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống bằng nghề chân chánh, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng)."
Sa-môn nghe Phật dạy, bỗng nhiên tâm ý thông suốt, liền ngay trước Phật chứng đạo A-la-hán (quả vị cao nhất, dứt sạch phiền não), rồi buông bỏ thân mạng mà bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn, tức qua đời trong sự giải thoát hoàn toàn). Tên cướp mang cánh tay về giao cho người em. Người em cầm cánh tay đặt trước mặt chị dâu, nói: "Chị thường nói nhớ chồng cũ, đây là cánh tay của anh ấy." Người chị dâu đau xót khóc lóc nghẹn ngào, bèn đến tâu vua. Vua cho tra xét, thấy đúng là sự thật, bèn giết người em.
Các tỳ-kheo có điều nghi, hỏi Phật: "Vị sa-môn này đời trước đã làm việc ác gì mà nay bị chặt tay? Lại đã tu gốc lành gì mà nay được gặp Thế Tôn và chứng đạo A-la-hán?" Phật bảo các tỳ-kheo: "Thuở xưa ở nước Ba-la-nại có vị vua tên Bà-la-đạt. Vua ra ngoài săn bắn, đuổi theo thú rừng, lạc mất đường, không biết lối ra. Cây cỏ cao ngất trời, không có cách nào ra được, vua hết sức sợ hãi. Vua đi tiếp thì gặp một vị Bích-chi Phật, bèn hỏi: 'Ta lạc đường, phải theo lối nào mà ra? Quân lính, ngựa xe, người theo hầu của ta đang ở đâu?' Vị Bích-chi Phật ấy có mụn nhọt độc ở cánh tay, không giơ tay lên được, bèn đưa chân chỉ đường. Vua nổi giận: 'Đây là dân của ta, thấy ta không đứng dậy, lại còn đưa chân chỉ đường cho ta!' Vua liền rút gươm chặt đứt cánh tay vị ấy.
Vị Bích-chi Phật tự nghĩ: 'Nếu vua không tự ăn năn về việc đã làm, sẽ phải chịu tội nặng không có ngày ra.' Vị Bích-chi Phật liền ngay trước mặt vua bay lên hư không, dùng thần túc (năng lực thần thông đi lại, biến hóa tự tại) mà biến hiện. Vua thấy vậy thì gieo mình xuống đất, khóc lớn, ăn năn tạ tội: 'Bích-chi Phật, xin ngài xuống nhận sự sám hối của tôi.' Vị Bích-chi Phật liền xuống nhận lời sám hối. Vua cúi đầu sát chân Bích-chi Phật, làm lễ, tự bày tỏ: 'Xin thương xót, nhận sự sám hối của tôi, đừng để tôi phải chịu đau khổ lâu dài.' Vị Bích-chi Phật liền buông bỏ thân mạng, nhập vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, thân tâm đều diệt hết, không còn sót lại gì). Vua bèn thu nhặt, làm lễ da-tuần (lễ hỏa táng), xây tháp, dâng hoa hương cúng dường, thường đến trước tháp sám hối, cầu nguyện được độ thoát."
Phật nói: "Vị vua khi ấy chính là vị sa-môn này. Vì chặt tay Bích-chi Phật nên trong năm trăm đời thường bị chặt tay mà chết, cho đến hôm nay. Nhờ sám hối nên không rơi vào địa ngục, hiểu thấu trí tuệ mà được độ thoát, thành đạo A-la-hán." Phật bảo các tỳ-kheo: "Mọi tai ương và phúc lành rốt cuộc không bao giờ mất đi." Các tỳ-kheo nghe Phật dạy, ai cũng kinh sợ, cúi đầu làm lễ.
Thuở xưa, Phật ở hồ A-nậu-đạt (hồ nước mát trong truyền thuyết ở phương bắc, trên vùng núi Tuyết) bảo năm trăm vị A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, thoát luân hồi): "Các ông mỗi người hãy tự kể việc làm đời trước khiến nay được thành đạo." Các A-la-hán vâng lời Phật dạy, mỗi người tự kể công đức đã làm trong các đời trước. Có vị A-la-hán tên Bà-đa-kiệt-lê tự kể:
"Đời trước, cách đây vô số kiếp, thời ấy có Phật hiệu là Định Quang Như Lai (tức Phật Nhiên Đăng, một vị Phật thời quá khứ xa xưa). Ngài có các danh hiệu: Chí Chân (bậc chân thật tột bậc, đáng được cúng dường), Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chánh, trọn vẹn), Minh Hạnh Thành (bậc trí tuệ và đức hạnh đều đầy đủ), Thiện Thệ (bậc khéo đi đến cõi giải thoát), Thế Gian Giải (bậc hiểu thấu mọi lẽ thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc cao nhất, không ai hơn), Đạo Pháp Ngự (bậc khéo điều phục và dẫn dắt người vào đạo), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người). Ngài có lòng từ bi lớn, là bậc Chúng Hựu (bậc che chở, ban phúc cho mọi người, tức Thế Tôn), làm chỗ nương tựa lớn cho chúng sinh. Ngài ra đời giáo hóa trời người, khiến ai cũng thành đạo, rồi mới nhập diệt độ (qua đời vào Niết-bàn). Xá-lợi (phần di cốt còn lại sau lễ hỏa táng) của Ngài được chia ra để xây tháp miếu.
Khi giáo pháp sắp đến thời suy tàn, tôi là một người nghèo, không có nghề nghiệp gì, sống cùng khốn bằng nghề đi kiếm củi. Từ xa tôi thấy giữa một vùng đầm lớn có một ngôi chùa tháp hết sức nguy nga. Thấy vậy lòng tôi vui mừng, hớn hở không kể xiết, liền đi đến chỗ ngôi tháp, chiêm ngưỡng tượng thờ, vui mừng làm lễ. Tôi thấy chồn cáo, sói, chim bay, thú chạy trú ngụ bên trong. Cỏ cây, gai góc và đồ dơ bẩn đầy khắp. Nơi ấy hẻo lánh, không có người, không có dấu chân người, không ai cúng dường. Tôi thấy vậy thì lòng xót xa. Tôi không hiểu biết về oai thần và công đức của Như Lai, chỉ vì vui mừng mà chặt phát cỏ cây, quét dọn hết đồ dơ bẩn. Quét tháp xong, tôi một lòng vui mừng đi quanh tháp tám vòng, chắp tay làm lễ rồi đi.
Nhờ công đức ấy, sau khi hết tuổi thọ, tôi được sinh lên cõi trời Quang Âm, tầng trời thứ mười lăm (một tầng trời ở cõi còn hình sắc, chư thiên ở đó dùng ánh sáng thay cho tiếng nói). Cung điện của tôi làm bằng các thứ báu quý, ánh sáng rực rỡ, đặc biệt nguy nga giữa chư thiên, không thể tính lường. Hết tuổi thọ cõi trời, tôi lại trăm lần làm Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng dùng chánh pháp cai trị cả thiên hạ), bảy báu tự nhiên có đủ, cai trị bốn châu thiên hạ. Hết tuổi thọ ấy, tôi thường sinh vào nhà quốc vương, dòng họ lớn, nhà trưởng giả, giàu có vô số, dung nhan đẹp lạ không ai sánh bằng. Người thấy đều vui mừng, ai cũng yêu kính. Khi tôi muốn đi đâu thì đường sá tự sạch, trong hư không mưa rải các thứ hoa. Đó là nhờ lòng cung kính năm xưa mà nơi sinh ra tự nhiên được như vậy.
Suốt một a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không thể đếm) và chín mươi kiếp, tôi xoay vần trôi lăn, thường sinh lên cõi trời hoặc cõi người, tôn vinh sang quý, chức tước bổng lộc tự nhiên mà có, không rơi vào ba đường dữ. Tôi nhớ lại việc này thật vô cùng kỳ lạ. Nay là đời cuối cùng của tôi, phúc và nguyện đã tròn đầy. Tôi gặp được Thích sư (bậc thầy dòng họ Thích, tức Phật Thích-ca), bậc anh hùng trong ba cõi, vào chánh pháp tôn quý mà làm sa-môn. Sáu thần thông trong suốt, không gì không hiểu thấu. Mọi ham muốn vĩnh viễn dứt sạch, thành bậc La-hán. Không còn phiền não nóng bức, lòng mát mẻ mà không còn hơi nóng (?) (tức đã tắt hết lửa phiền não), tâm trong sạch, được an ổn lớn. Nếu ai đối với Phật pháp và chúng tăng làm được điều lành dù nhỏ như sợi lông sợi tóc, thì nơi sinh ra sẽ được quả báo lớn lao không cùng tận. Tôi tự nghĩ đức hạnh làm từ thuở xưa mà quả báo đến như thế đó!" Bà-đa-kiệt-lê ở trước Phật tự kể việc làm đời trước xong, làm lễ Phật rồi lui đứng một bên.
Thuở xưa, khi Phật mới thành đạo, Ngài nghĩ: "Chúng sinh ngu si, thấy biết điên đảo, cứng cỏi khó giáo hóa. Nếu ta giảng pháp thì ai chịu tin nhận? Chi bằng nhập bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn, tức rời bỏ cõi đời)." Lại cũng không có ai đến thỉnh Phật giảng pháp. Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi Phạm thiên ở cõi còn hình sắc) biết Phật có ý muốn nhập Niết-bàn, liền cùng vô số chúng trời Phạm thiên, chỉ trong khoảnh khắc như người co duỗi cánh tay, đã đến chỗ Phật. Họ cúi đầu làm lễ, đi quanh Phật ba vòng, quỳ thẳng lưng chắp tay, tiến lên bạch Phật: "Chúng sinh ba cõi mù tối đã quá lâu. Nay bậc Đại Thánh xuất hiện. Cúi xin Thế Tôn đem lòng đại từ đại bi, lòng xót thương lớn vô lượng, nhận lời thỉnh của chúng con, nhất định nhận lời thỉnh của chúng con, mở bày kho tàng giáo pháp, ban ánh sáng trí tuệ."
Phật bảo Phạm thiên: "Chúng sinh khó tỉnh ngộ, mê lầm, thấy biết điên đảo. Nếu ta giảng kinh pháp cho họ thì ai chịu tin nhận? Ta chi bằng sớm vào Nê-hoàn (tức Niết-bàn)." Phạm thiên lại thỉnh lần nữa: "Chúng sinh ba cõi đã ở lâu trong tối tăm. Trăm nghìn ức kiếp mới có một vị Phật ra đời, như hoa ưu-đàm-bát (loài hoa trong truyền thuyết, rất lâu mới nở một lần) lâu lâu mới nở, Phật cũng khó gặp như vậy. Cúi xin Như Lai thêm lòng thương xót lớn, khai ngộ cho kẻ ngu si, xin giảng kinh pháp. Từ vô số kiếp xa xưa, Thế Tôn đã buông bỏ thân mạng, đầu, mắt, tủy, óc, da thịt, xương máu, cả nước, thành trì, vợ con để bố thí cho tất cả. Ngài vì chúng sinh mà phát lời thệ nguyện lớn rằng sẽ làm ánh sáng lớn cho chúng sinh.
Thuở xưa, cách đây vô số kiếp, ở Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống) có một vị đại quốc vương tên Độ-xà-na-tạ-lê. Vua nhân từ, dũng mãnh, dung mạo đoan chính bậc nhất, cai trị tám vạn bốn nghìn nước. Nước ấy giàu có, dân chúng an vui. Một hôm, vua ngồi ở chánh điện, tự suy nghĩ: 'Người ở đời được tôn vinh, sang quý, giàu có, vui sướng tự nhiên, đều là nhờ đời trước làm nhiều việc lành, tu tập trí tuệ. Vì thế nay mới tự nhiên có được. Nhưng có được rồi thì lại mê đắm sắc dục, không nghĩ đến lẽ vô thường, không biết vun trồng tiếp phúc cho đời sau, giống như loài súc vật suốt ngày no bụng mà không để tâm vào việc gì. Người có trí thì chỉ nên tu tập trí tuệ và chánh pháp, ngày ngày thêm lợi ích mới.'
Nghĩ vậy rồi, vua bảo các quan cận thần: 'Hãy mời người có trí tuệ đến giảng pháp cho ta, ta muốn được nghe.' Quần thần nhận lệnh, sai sứ đi khắp bốn phương các nước, mời người thông minh, có trí tuệ lớn. Bấy giờ có một người bà-la-môn học rộng, trí tuệ bậc nhất, đến ứng theo lệnh vua. Quần thần tâu vua: 'Nay có một bà-la-môn thông minh, hiểu rộng, đang ở ngoài cửa.' Vua nghe vậy vui mừng, liền ra đón tiếp, cúi đầu làm lễ, bày tòa báu, dâng món ăn ngon. Ăn xong, rửa tay súc miệng, vua nói với bà-la-môn: 'Đã lâu nghe ngài có đức, nên từ xa mời ngài hạ cố đến đây. Cúi xin đại tiên (cách gọi tôn kính người tu hành) giảng kinh pháp cho tôi.'
Bà-la-môn đáp: 'Tôi học từ trước đến nay đã bao năm siêng khổ, đại vương sao lại muốn nghe một cách dễ dàng như thế?' Vua nói với bà-la-môn: 'Ngài muốn nước, thành, châu báu, muốn gì tôi cũng xin dâng hết.' Bà-la-môn đáp: 'Tôi chẳng cần châu báu, nước, thành, vợ con, voi ngựa. Nếu đại vương có thể khoét (?) thịt trên thân mình để làm nghìn ngọn đèn, làm được như thế thì tôi sẽ giảng pháp. Nếu không làm được thì kinh pháp khó mà được nghe.'
Vua tự nghĩ: 'Từ vô số kiếp đến nay, ta đã mất thân không biết bao nhiêu lần mà chưa từng vì pháp. Nay vì pháp mà lấy thân làm đèn thì thật là tốt đẹp.' Vua hết sức vui mừng, đáp bà-la-môn: 'Ngài dạy thế nào tôi xin làm theo thế ấy, không dám trái lời.' Bà-la-môn nói: 'Làm được như thế thì rất tốt. Bao giờ ngài làm?' Vua lại đáp: 'Bảy ngày nữa sẽ làm.'
Vua truyền lệnh cho quần thần báo xuống các vua nước nhỏ: 'Bảy ngày nữa, để được nghe pháp, đại vương sẽ đốt nghìn ngọn đèn trên thân mình. Ai muốn đến gặp vua thì đều tập họp về nước lớn.' Quần thần nhận lệnh, cùng lúc sai sứ xuống tám vạn bốn nghìn nước báo tin: 'Bảy ngày nữa đại vương sẽ đốt nghìn ngọn đèn trên thân. Các vua, quan, dân ai muốn đến gặp vua thì mau đến tập họp ở nước lớn.' Khi ấy các vua, quan, dân nghe tin đều kinh hoàng như mất cha mẹ, kêu than (?) khóc lóc, tiếng vang động khắp Diêm-phù-đề. Các vua, quan, dân đều kéo đến tập họp.
Vua bảo các cận thần bày tòa ngồi trên một khoảng đất rộng lớn bằng phẳng. Quần thần vâng lệnh, tức thì bày giường tòa trên khoảng đất rộng. Vua dùng bữa xong, cùng các phu nhân, hai vạn cung nữ, một vạn đại thần dẫn đường theo hầu trước sau, đến chỗ tòa và ngồi lên tòa chính. Các phu nhân, cung nữ cùng các vua, quần thần, nhân dân đều cùng lúc phủ phục (?) trước vua, đồng thanh tâu: 'Cúi xin Thiên vương đem lòng đại từ đại bi, lòng xót thương lớn vô lượng, vì chúng tôi mà đừng đốt nghìn ngọn đèn trên thân.'
Vua đáp tạ các vua, quan, dân, phu nhân, cung nữ: 'Từ vô số kiếp đến nay, trong vòng sống chết năm nẻo, ta đã bỏ thân không biết bao nhiêu lần mà chưa từng vì pháp mà mất thân mạng. Nay vì pháp mà lấy thân làm đèn, ta đem công đức này cầu Phật đạo, để làm ánh sáng lớn cho khắp vô lượng chúng sinh mười phương, trừ bỏ sự tối tăm ngu si của ba độc (tham lam, giận dữ, ngu si) nơi chúng sinh. Khi ta thành Phật, ta sẽ ban ánh sáng trí tuệ cho các người, soi sáng trừ bỏ sinh tử, mở cửa Niết-bàn, đưa vào pháp an ổn. Các người đừng làm lui sụt tâm cầu đạo vô thượng của ta.' Mọi người trong hội đều im lặng.
Đại vương liền trao dao cho người hầu hai bên, bảo khoét (?) thân làm chỗ đặt nghìn ngọn đèn. Họ khoét thịt trên thân vua, mỗi chỗ sâu cỡ một đồng tiền lớn, rót bơ sữa vào làm nghìn ngọn đèn. Đặt bấc xong, vua nói với bà-la-môn: 'Xin ngài giảng kinh pháp trước, rồi sau sẽ đốt đèn.' Bà-la-môn chỉ nói cho vua một bài kệ (bài thơ tụng trong kinh):
Cái gì còn mãi rồi cũng hết,
Cái gì ở cao rồi cũng rơi,
Có gặp gỡ thì có chia lìa,
Có sinh ra thì có cái chết.
Vua nghe kệ xong, vui mừng hớn hở, bảo quần thần, phu nhân, cung nữ đều phải học thuộc. Vua sai chép bài kệ, đề lên các cổng thành, đường sá, ngõ xóm, ra lệnh cho mọi người dân đều phải đọc tụng, lại truyền xuống các vua, quan, dân khắp Diêm-phù-đề cũng phải đọc tụng. Rồi đại vương bảo bà-la-môn: "Nay có thể đốt đèn." Vua lập lời thề: "Nay vì pháp mà lấy thân làm đèn. Tôi không cầu làm Thánh vương, cho đến Thiên Đế, các vua trời, hay vinh hoa vui sướng ở thế gian. Tôi cũng không cầu quả chứng của nhị thừa (hai hàng tu chỉ lo giải thoát cho riêng mình: Thanh văn, tức người nghe Phật dạy mà giác ngộ, và Duyên giác, tức người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên). Tôi đem công đức này nguyện cầu đạo vô thượng chánh chân, để vì khắp chúng sinh năm nẻo mười phương mà làm ánh sáng lớn của chánh pháp, soi tỏ mọi chốn tối tăm."
Quốc vương phát nguyện ấy xong, tức thì tam thiên đại thiên thế giới rung chuyển theo sáu cách (sáu kiểu rung động của mặt đất, như lay động, trồi lên, vọt lên, chấn động, gầm vang, va đập), trên đến cõi trời Thủ-đà-hội (các tầng trời Tịnh Cư ở cõi còn hình sắc, nơi các bậc thánh A-na-hàm cư ngụ), mọi cung điện đều rung chuyển. Các vị trời hết sức hoảng sợ: "Điềm gì đây mà khiến đất rung chuyển dữ dội?" Họ liền dùng thiên nhãn nhìn xuống Diêm-phù-đề, thấy Bồ-tát vì pháp mà đốt nghìn ngọn đèn trên thân, phát lời thệ nguyện lớn, chính việc ấy khiến như vậy. Các vị trời đều xuống, thấy Bồ-tát đốt nghìn ngọn đèn trên thân. Vô số chư thiên khóc thương, nước mắt tuôn như mưa.
Thiên Đế Thích đứng trước vua khen: "Lành thay, lành thay! Vì pháp mà không tiếc thân mạng. Ngài muốn cầu điều gì?" Bồ-tát đáp: "Tôi không cầu làm Chuyển luân Thánh vương, Thiên Đế, Ma vương (vua loài ma, chuyên ngăn trở người tu) hay Phạm thiên vương, không cầu những thú vui của sắc, thanh, hương, vị (hình sắc đẹp, âm thanh hay, hương thơm, vị ngon), cũng không cầu quả La-hán hay Bích-chi Phật. Tôi đem công đức này cầu đạo vô thượng chánh chân, để ban ánh sáng trí tuệ cho khắp vô lượng chúng sinh mười phương, soi sáng trừ bỏ sự tối tăm ngu si của ba độc nơi chúng sinh, khiến họ lìa mọi khổ, đến được Nê-hoàn an vui."
Thiên Đế Thích lại hỏi vua: "Đốt nghìn ngọn đèn trên thân, ngài có đau đớn khổ não và hối hận chăng?" Vua đáp Thiên Đế: "Tôi không thấy đau, cũng không hối hận." Thiên Đế hỏi lại: "Nếu không hối hận thì lấy gì làm bằng chứng?" Quốc vương liền tự thề: "Hôm nay tôi vì pháp mà đốt nghìn ngọn đèn trên thân, đem công đức này cầu đạo vô thượng chánh chân. Nếu quả thật tôi sẽ thành Phật, thì nghìn vết thương đặt đèn lập tức lành lại, thân thể bình phục, không còn sẹo." Vừa nói xong, thân vua liền bình phục, không còn vết sẹo nào, dung mạo đoan chính, xinh đẹp hơn cả trước.
Khi ấy Thiên Đế Thích, vô số chư thiên, quốc vương, quần thần, phu nhân, cung nữ và vô lượng thứ dân đồng thanh khen ngợi: "Lành thay, lành thay!" Họ khen là việc chưa từng có, vui mừng hớn hở, và đều vâng làm theo lời dạy về thập thiện (mười điều lành). Phật nói: "Quốc vương khi ấy chính là ta. Người bà-la-môn khi ấy là Điều-đạt (tức Đề-bà-đạt-đa, em họ của Phật, về sau nhiều lần mưu hại Phật). Bồ-tát cầu học trí tuệ, tinh tấn là như thế."
Kinh Bồ-tát Bản Hạnh do Phật nói, hết quyển thượng.
Tạng Đan (bộ Đại Tạng Kinh khắc ở nước Khiết Đan) xếp quyển này làm quyển hạ, xếp quyển trung làm quyển thượng, quyển hạ làm quyển trung. Nay xét kỹ từ đầu đến cuối thì thấy tạng Đan đã xếp sai.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video