Thiên 0 — Lời giới thiệu của Tứ khố toàn thư và lời tựa của tác giả

 # Khảo xét tường tận về phép bốc (bói bằng mai rùa: khoan và đốt mai rùa rồi xem vết nứt để đoán việc lành dữ)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom đủ bốn kho sách, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định), Tử bộ (phần sách của các nhà tư tưởng và các môn học thuật) thứ bảy

 Bốc pháp tường khảo — Loại thuật số (các môn dùng số và phép tính để đoán vận mệnh, lành dữ) thứ tư [thuộc nhóm chiêm bốc, tức các phép bói toán] — Đề yếu (bài tóm lược giới thiệu nội dung sách)

 Chúng thần kính cẩn xét: sách *Bốc pháp tường khảo* gồm tám quyển.

 Sách do Hồ Hú, người triều ta (triều Thanh), soạn. Hú có sách *Chu Dịch hàm thư ước chú*, đã được chép vào danh mục.

 Xét thời xưa, gặp việc lớn người ta phần nhiều dùng phép bốc, cho nên sách *Thượng thư* nói đến rùa rất nhiều. *Hán thư – Nghệ văn chí* (thiên ghi chép các sách vở trong bộ sử nhà Hán) chép: *Quy thư* năm mươi hai quyển, *Hạ quy* hai mươi sáu quyển, *Nam quy thư* hai mươi tám quyển, *Cự quy* ba mươi sáu quyển, *Tạp quy* mười sáu quyển. Vậy thời Hán, sách loại này vẫn còn nhiều. Điềm "đại hoành" (vết nứt chạy ngang lớn trên mai rùa) mà Hán Văn Đế bói được, kèm câu đoán đi theo, chính là lời do (lời đoán ứng với vết nứt) của loại sách ấy. Phần *Quy sách truyện* (?) do Chử Thiếu Tôn viết bổ sung vào *Sử ký* thì chép chính phép chiêm đoán ấy.

 *Tùy thư – Kinh tịch chí* chỉ chép một quyển *Kinh* (?), có chú là do Sử Tô, quan Chưởng bốc đại phu (quan coi việc bói rùa) nước Tấn, soạn; lại có một quyển *Bốc ngũ triệu động dao quyết* (bí quyết về sự lay động của năm loại vết nứt trên mai rùa), không ghi tên người soạn. Như vậy các sách chép trong *Hán chí* đã mất cả. *Cựu Đường thư – Kinh tịch chí* hoàn toàn không chép sách nào về phép bốc. Đến *Tân Đường thư – Nghệ văn chí* mới chép một quyển *Kinh* của Tôn Tư Mạc, lại thêm một quyển *Ngũ triệu toán kinh*, một quyển *Bốc ngũ triệu động dao kinh quyết*, đã nhiều hơn trước. *Tống sử – Nghệ văn chí* lại bỗng tăng thêm mười chín bộ, kể từ sách của Sử Tô trở xuống. Qua đó đủ thấy đại khái các sách này là do người đời sau chép đi chép lại rồi mượn danh người xưa. Nay các sách ấy phần lớn cũng không còn truyền lại. Sách còn lưu hành ở đời chỉ có *Ngọc linh tụ nghĩa* của Lục Sâm đời Nguyên là nổi tiếng nhất, nhưng sách ấy lộn xộn, rất thiếu sự nghiêm chỉnh, nhã nhặn.

 Hú gom góp thành sách này. Đầu tiên, ông xếp các đoạn văn trong *Chu lễ* và *Thượng thư*, để lấy lời giảng của kinh điển làm gốc. Kế đến là *Quy sách truyện* trong *Sử ký*, vì nó còn gần với thời xưa. Kế đến là *Cổ quy kinh* [Xét: kinh này không ghi tên người soạn, có lẽ cũng do người đời sau làm, không phải sách của Sử Tô hay Tôn Tư Mạc]. Kế đến là ba bức đồ của Toàn Tứ (?). Kế đến là bài *Quy bốc biện* của Dương Thời Kiều. Kế đến là các lời do của phép bói rùa. Những phần này đều đem đối chiếu với nghĩa xưa. Kế đến là *Ngọc linh bí bản*, rồi đến *Cổ pháp vựng tuyển*; đều là những sách do các thầy bói gần đây truyền lại, được tra cứu rộng để nắm cho hết các biến thể của phép bói.

 Đại để, những phép chiêm đoán xưa còn truyền đến nay và những phép chiêm đoán ngày nay không trái với lẽ phải thì đã có đủ ở đây. Tuy không còn là phép cũ của quan Thái bốc (quan đứng đầu việc bói rùa của triều đình) trong *Chu quan* (tức *Chu lễ*), nhưng so với những bản quê kệch ở các hàng bói thì sách này có mạch lạc, thứ tự. Phần ông bác bỏ thuyết "bói phải dùng rùa sống" của Lý Hoa đời Đường, cùng Quý Bản và Dương Thời Kiều đời Minh, cũng rất rõ ràng, xác đáng. Giữ lại sách của nhà này cũng đủ để thấy đại khái cách người xưa khoan và đốt mai rùa. Trước đây sách được in kèm trong bộ *Chu Dịch hàm thư* của ông, nhưng xét nội dung thì rốt cuộc không cùng loại với sách giảng Kinh Dịch, nên nay chép riêng vào loại sách của các nhà thuật số. Tháng mười một năm Càn Long thứ bốn mươi sáu, kính cẩn hiệu đính xong và dâng lên.

 Tổng toản quan (quan đứng đầu việc biên soạn): thần Kỷ Quân, thần Lục Tích Hùng, thần Tôn Sĩ Nghị.

 Tổng hiệu quan (quan đứng đầu việc hiệu đính, soát lỗi): thần Lục Phí Trì.

 Lời tựa gốc của sách *Bốc pháp tường khảo*

 Thánh nhân dùng cỏ thi (loại cỏ có thân thẳng, dùng que của nó để gieo quẻ bói theo Kinh Dịch) là dùng cái linh của nó. Cái linh ấy không phải tự cỏ thi mà có, mà là đầu mối của ngũ hành (năm loại khí cơ bản tạo nên muôn vật: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), là sự hiển lộ của âm dương (hai mặt đối nhau mà nương nhau của mọi sự vật, như tối – sáng, tĩnh – động), là công dụng lớn của thái cực (cái gốc ban đầu duy nhất của vũ trụ, từ đó sinh ra âm dương).

 Thái cực là chủ tể của sự hóa sinh nguyên thủy, rất trống rỗng mà rất linh, khéo ứng với mọi việc mà không cần đến lời nói. Khi thu cất lại thì sâu thẳm, không biết đâu là đáy; khi phát ra thì mênh mông, chưa thấy đâu là cùng. Nó tràn đầy khắp khoảng giữa trời và đất, thành hình ra muôn vật, mà không bao giờ đầy tràn, cũng không bao giờ thiếu hụt. Cho nên trời đất là kho chứa cái linh của cuộc đại hóa (sự biến hóa sinh thành lớn lao của trời đất). Muôn vật đều nhờ khí nguyên thủy mà sinh ra, vật nào lại chẳng mang trong mình kho linh ấy. Thánh nhân chẳng qua là kẻ có cái linh đặc biệt khác thường mà thôi; còn loài bay, loài lặn, loài động vật, loài cây cỏ là cái linh được chia ra, rải khắp nơi.

 Khi muôn vật từ không mà thành có, ấy là cái linh đi ra, tức là mở rộng, trải ra, tỏa khắp, mà "hiện ra ở đức nhân" (lời trong *Kinh Dịch*, chỉ công sinh thành của trời đất hiện ra rõ ràng). Khi muôn vật từ có mà biến hóa đi, ấy là cái linh đi vào, tức là thu gom, co lại, tụ về, mà "ẩn vào trong công dụng" (cũng là lời *Kinh Dịch*, chỉ cái lực sinh thành ẩn đi, không thấy được). Thánh nhân ở đúng chỗ đáng ở, ứng đúng việc đáng ứng; khi ấy cái linh ẩn đi, thì cái gốc của "đôn hóa" (sự hóa dục dày dặn, bền bỉ của trời đất — chữ trong sách *Trung dung*) cùng với trời mà giữ vững sự chính bền; khi đem ra dùng thì cái linh hiện ra, và cái lẽ "vị dục" (trời đất yên đúng vị trí, muôn vật được sinh trưởng — cũng là chữ trong *Trung dung*) cùng vận hành với tạo hóa. Ấy là cùng linh với cái linh, hòa làm một, không tách rời.

 Có người nói động vật thì linh mà cây cỏ thì không linh, vật sống thì linh mà vật chết thì không linh; nói thế là sai. Chẳng có vật nào — dù linh hay đần, động vật hay cây cỏ, tinh hay thô, lớn hay nhỏ — mà không được nuôi dưỡng cái linh từ đấng chủ tể nguyên thủy của đại hóa, không lấy cái linh từ kho chứa chẳng bao giờ cạn ấy.

 Lấy con người làm chuẩn mà bàn, thì loài vật lẽ ra kém linh hơn người; vậy mà loài cáo (?) còn có khả năng biết trước, nhanh như bóng theo hình, như tiếng vọng theo tiếng. Nhưng đó là vì chúng còn có cái tính biết được. Còn đem cái biết của người sống mà đi cầu biết nơi [mai rùa] (?) đã chết không còn linh, nơi cỏ đã khô mục không linh, thì là lẽ gì? Ấy là vì cái linh mà chúng nhờ vào vốn do đại hóa chia cấp cho, nay nó quay trở về; có cái linh thâu lấy nó mà khiến nó trở về, thì cái trở về ấy mang theo cái linh mà đi vào. Sao lại có thể nói đã chết là chết hẳn, đã mục là mục hẳn được?

 Tai người thì thính, mắt thì sáng, chân thì đi, tay thì nắm, lòng thì biết, ý thì nhận thức, cũng thật là linh diệu đến cùng cực. Trên thì thông suốt đến trời cao bao la (?), dưới thì thấu đến tận chín suối; trước thì tới tận thời xa xưa, sau thì tới hết đời sắp đến; chứa cả muôn vật trong thiên hạ mà không thấy đầy, ứng với muôn biến đổi trong thiên hạ mà không ai biết hết được chỗ khởi đầu của nó; (đoạn này chữ hỏng, ý đại khái là: nâng lên đến chỗ cao rộng) (?) mà không ai biết hết được bờ bến của nó. Tất cả đều chỉ là sự vận hành của một cái linh mà thôi.

 Đến khi sinh con, cái linh lại y như thế; đến khi sinh cháu, cái linh lại y như thế; từ con cháu cho đến vô cùng về sau cũng đều như thế. Vậy thì một cái linh lan truyền ra vô tận như vậy. Từ đây mà truy ngược lên, thì cái linh của cha mẹ không khác gì của ta, cái linh của tổ tiên không khác gì của cha mẹ. Từ tổ tiên mà truy ngược lên đến chỗ khởi đầu của cái không có khởi đầu, ắt hẳn phải có nơi cung cấp cái linh để chia ra; đó chính là kho linh chẳng bao giờ cạn. Cái linh của muôn vật, có cái nào lại không lấy từ kho linh ấy? Nước cùng một nguồn thì sao lại có trong có đục? Sự hóa sinh từ cùng một khí nguyên thủy thì sao lại có linh có đần? Vậy không thể nói cây cỏ là không có linh.

 Có người hỏi: "Hình thể thì không linh mà thần (tinh thần, phần hồn) thì linh; khí thì không linh mà tính (bản tính trời phú) thì linh. Khi sống, thần và hình cùng có; khi chết, thần lìa khỏi hình. Sao lại đem bộ xương khô mục mà so cái linh với đấng chủ tể vận động được?"

 Đáp rằng: Không phải vậy. Nói thần khác với hình, ấy là còn giữ cách nhìn coi hai bên đối lập nhau. Còn giữ cách nhìn đối lập thì mới sinh ra thuyết phân biệt linh với đần. Muôn vật không vật nào không nhờ cái linh từ kho linh; mà kho linh là nơi tụ hội lớn của tính, mệnh, hình, khí, là khởi đầu lớn của mọi sự sinh thành. Đã cùng nhờ cái linh từ kho linh, thì cùng một khuôn đúc lẽ nào cái này tròn mà cái kia vuông? Nước cùng một nguồn lẽ nào chỗ này trong mà chỗ kia đục? Cái linh cùng một gốc lẽ nào cái này linh mà cái kia đần? Xương cốt của tổ tiên đời xa có thể đem phúc đến cho con cháu đời rất xa, vậy là linh hay không linh? Cho nên hình và khí đều là chỗ tụ lại của cái cực linh.

 Hơn nữa, từ xưa đến nay, hình và khí nhờ đó mà sinh ra đã không biết bao nhiêu nghìn vạn năm. Giả sử hình và khí không phải là linh, thì khoảng giữa trời đất há chẳng chật ních hình và khí rồi sao? Vậy mà rốt cuộc chưa từng thấy hình khí bị ứ tắc; ấy là vì một cái linh đã thâu chúng lại mà khiến chúng trở về. Đó chính là ý nghĩa của việc đã mở rồi lại khép, đã tụ rồi lại tan, đã duỗi ra rồi lại thu vào. Cho nên khí đã lìa khỏi thần đều là khí linh, hình đã lìa khỏi tính đều là hình linh.

 Có người cho rằng gốc cây mục, xương khô là thứ đồ thánh nhân mượn để thông với thần minh (các đấng thần linh); nói thế là sai. Gốc cây mục vốn cũng là linh, chẳng cần gửi cái linh vào gốc cây mục; xương khô vốn cũng là linh, chẳng cần gửi cái linh vào xương khô. Thánh nhân sở dĩ chọn dùng cỏ thi [và mai rùa] (?) là vì đó là chỗ gửi gắm điều tinh vi (?), là chỗ còn giữ đạo lý nhiệm mầu. Có điều, cái linh diệu của chúng ẩn sâu trong chốn lặng lẽ mịt mờ; nếu không có cách mở ra cái then máy, phát lộ cái bí ẩn của nó, thì đám dân ngu ngơ sẽ không biết rằng có thần minh. Cho nên mới nói: "Cơ là dấu hiệu nhỏ nhất lúc sự vật bắt đầu động" (?) (lời trong *Kinh Dịch*). Vật nào lại không có cái linh cơ (cái mầm linh, dấu hiệu ban đầu) ấy, vật nào lại không có sự động tĩnh ấy? Cỏ thi và [mai rùa] (?) chẳng qua là được thánh nhân thực sự chỉ ra để làm hiện rõ công dụng của thần minh mà thôi.

 Cỏ thi [và mai rùa] (?) rõ ràng chẳng có gì giả dối mà còn hiển hiện rõ rệt đến như thế, thì cái khí nguyên thủy làm khởi đầu cho muôn vật — nơi mà muôn vật "mỗi vật đều được chính tính mệnh của mình, giữ gìn sự hòa hợp" (lời trong *Kinh Dịch*) — chứa đựng cái linh bí ẩn nhiệm mầu, hẳn không chỉ gấp trăm nghìn vạn lần thế này, và lại càng rõ ràng, hiển hiện hơn nữa. Cho nên thánh nhân lập ra lời dạy thì "hòa thuận với đạo đức mà hợp lẽ với điều nghĩa, xét cho cùng lẽ vật, làm cho trọn bản tính, để đạt tới mệnh trời" (lời trong *Kinh Dịch*). Người quân tử kính cẩn noi theo mà tự xét mình, sửa mình, thì phải dè dặt "như đứng bên bờ vực sâu, như bước trên lớp băng mỏng" (ý nói hết sức thận trọng, sợ sai sót).

 Hai ngày sau Trung thu, tháng tám năm Ung Chính thứ sáu, Hồ Hú, hiệu Thương Hiểu, người đất Quang Sơn, tự viết lời tựa.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video