Thiên 1 — Quyển 1: phép bói rùa theo Chu lễ và Thượng thư

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách gồm bốn kho Kinh, Sử, Tử, Tập, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định)

 Bốc pháp tường khảo (Khảo xét tường tận về phép bói rùa), quyển một

 Lễ bộ thị lang (chức quan phó đứng đầu bộ Lễ, bộ lo việc lễ nghi, tế tự, thi cử) Hồ Hú soạn.

 Chọn rùa (chữ "rùa" trong các đề mục và câu văn của bản gốc phần nhiều bị mất; ở đây và về sau đều dịch bổ lại theo ngữ cảnh (?))

 Sách Chu lễ (sách ghi chép chế độ quan chức và lễ nghi đời nhà Chu) viết: Quy nhân (viên quan coi giữ rùa dùng để bói) coi sáu loại rùa, loại nào cũng có tên gọi và hình sắc riêng. Rùa trời gọi là loại Linh, rùa đất gọi là loại Dịch, rùa phương đông gọi là loại Quả, rùa phương tây gọi là loại Lôi, rùa phương nam gọi là loại Liệp, rùa phương bắc gọi là loại Nhược. Mỗi loại được phân biệt theo màu của phương mình và theo hình dáng thân mình.

 Lời chú: Quy nhân lo việc sửa soạn rùa để chờ dùng khi bói. Nói "loại" là vì mỗi loại không chỉ có một con. Rùa trời màu đen, đầu cúi xuống, là Linh. Rùa đất màu vàng, đầu ngửa lên, là Dịch. Rùa phương đông màu xanh, mai phía trước nhô dài ra che xuống, là Quả. Rùa phương tây màu trắng, đầu nghiêng về bên trái, là Lôi. Rùa phương nam màu đỏ, mai phía sau nhô dài ra che xuống, là Liệp. Rùa phương bắc màu đen, đầu nghiêng về bên phải, là Nhược. Đen, vàng, xanh, trắng, đỏ là màu sắc. Cúi, ngửa, trước nhô, sau nhô, nghiêng trái, nghiêng phải là hình dáng.

 Họ Trịnh (Trịnh Huyền, nhà chú giải kinh điển đời Hán) nói: Nói "loại" là vì không chỉ có một con. Màu sắc là: trời đen, đất vàng, đông xanh, tây trắng, nam đỏ, bắc đen. Còn hình dáng là: cúi là Linh, ngửa là Dịch, trước nhô là Quả, sau nhô là Liệp, nghiêng trái là Lôi, nghiêng phải là Nhược. Rùa phương đông và phương nam dài về phía trước hoặc phía sau, thuộc dương, tượng cho sợi dọc trên khung cửi. Rùa phương tây và phương bắc dài về bên trái hoặc bên phải, thuộc âm, tượng cho sợi ngang. Trời cúi, đất ngửa; đông về trước, nam lùi về sau; tây bên trái, bắc bên phải; mỗi bên đều theo cặp đối của mình. Đỗ Tử Xuân (nhà kinh học đời Hán) đọc chữ "Quả" thành "Quán" (tên lễ rót rượu xuống đất để mời thần).

 Họ Toàn nói: Rùa trời đầu cúi, rùa đất đầu ngửa; sách Nhĩ Nhã (bộ sách giải nghĩa chữ cổ xưa nhất của Trung Hoa) gọi rùa đầu ngửa là "Tạ". Rùa có mai phía trước dài gọi là Quả, rùa có mai phía sau dài gọi là Liệp. Rùa đầu nghiêng trái, mai cũng lệch về trái, gọi là "Bất loại"; rùa đầu nghiêng phải, mai cũng lệch về phải, gọi là "Bất nhược". Màu có năm màu, phương có năm phương, mỗi thứ có chỗ dùng thích hợp, cho nên mỗi loại được cất vào một gian nhà riêng để có thể phân biệt. Đây là cái gọi là "thể" (hình dáng của con rùa), chứ không phải hình dáng và màu sắc của triệu (vết nứt hiện ra trên mai rùa khi đốt, dùng để đoán tốt xấu).

 Lại nói: Rùa lại có mười loại (?). Một là rùa Thần, ý nói thông với thần minh. Hai là rùa Linh, ý nói có thể dùng để bói. Ba là rùa Nhiếp, ý nói giỏi mở ra khép lại [nay gọi là rùa kẹp rắn]. Bốn là rùa Bảo (rùa báu), ý nói to lớn. Năm là rùa Văn, ý nói có vân vẻ sặc sỡ. Sáu là rùa Thi, ý nói nằm ẩn trong bụi cỏ thi (loại cỏ dùng để bói). Bảy là rùa Núi, ý nói sống trên cạn. Tám là rùa Đầm, ý nói sinh ra ở đầm. Chín là rùa Nước, ý nói có thể nằm ẩn dưới nước. Mười là rùa Lửa, ý nói có thể nằm ẩn trong lửa. Vật mang khí chất khác thường thì có những điều không thể dùng lẽ thường mà suy ra được.

 Bắt rùa và sửa rùa

 Phàm bắt rùa thì vào mùa thu, sửa rùa (làm sạch, lấy mai) thì vào mùa xuân; mỗi loại theo màu sắc của nó mà đưa vào nhà chứa rùa. Lời chú: Đến mùa thu thì rùa đã cứng chắc, trưởng thành, có thể bắt; đến mùa xuân thì khô chắc, có thể rửa sạch, sửa soạn. "Vật" là màu sắc; màu sắc khác nhau nên nhà chứa cũng khác nhau.

 Mùa thu là lúc muôn vật thành tựu, nên bắt rùa vào mùa thu. Trải qua mùa đông đến mùa xuân thì khô, nên sửa rùa vào mùa xuân. "Công" là sửa soạn. "Vật" là màu sắc. Sáu loại rùa, mỗi loại vào một gian. Hú tôi xét: "vật" là nói gồm cả hình dáng lẫn màu sắc. Ở đây nói "sửa rùa vào mùa xuân", lại nói "trải qua mùa đông đến mùa xuân thì khô", thì biết lúc bắt rùa chính là lúc giết rùa. Nếu là rùa sống thì trải qua mùa đông đến mùa xuân sao có thể nói là khô? Bắt vào mùa thu, sửa vào mùa xuân; chữ "sửa" ở đây là nói theo việc làm lễ hấn, chứ không phải đến mùa xuân mới giết rùa.

 Lễ hấn rùa (lễ giết con vật tế, lấy máu bôi lên mai rùa để làm cho rùa thành linh thiêng)

 Tháng đầu mùa xuân làm lễ hấn rùa, tế vị tổ nghề bói. Nếu có việc tế tự thì nâng rùa đem đến; lễ tế nhỏ cũng như thế, việc tang cũng như thế. [Ở đây nói "đầu xuân làm lễ hấn rùa" tức là điều đã nói "mở (sửa) rùa vào mùa xuân".]

 "Đầu xuân" là tháng Kiến Dần theo lịch nhà Hạ (lịch lấy tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về hướng Dần làm tháng giêng, tức tháng giêng âm lịch ngày nay). "Hấn" là giết con vật tế, lấy máu bôi lên mai rùa để làm cho rùa thành thần linh. "Tiên bốc" là người đầu tiên đặt ra phép bói. Tế trời gọi là "tự", tế đất gọi là "tế", còn tiên bốc là người nên gọi là "hưởng" (dâng lễ cho người đã khuất). Chữ "tế tự" ở câu dưới là nói chung. "Phụng" như là đưa, tức là đưa rùa đến chỗ cần bói; nâng rùa đem đến là để chờ bói, nhằm cầu phúc với trời đất núi sông. "Lữ" là các lễ tế nhỏ.

 Mở rùa theo bốn triệu

 Bốc sư (viên quan bói, phụ tá cho Thái bốc là chức đứng đầu các quan bói) coi việc mở rùa theo bốn triệu: một là phương triệu, hai là công triệu, ba là nghĩa triệu, bốn là cung triệu. Phàm việc bói thì xem chỗ cao, khơi lửa cho mạnh lên để đốt rùa, làm cho vết đen (mặc) hiện ra. Phàm bói thì phân biệt trên, dưới, trái, phải, âm, dương của rùa để trao cho người khấn rùa (người nói với rùa việc cần hỏi), rồi nhắc bảo và giúp đỡ người ấy.

 Lời chú: Bốc sư là người phụ tá cho Thái bốc. "Mở" là mở phần thân dưới của rùa, bỏ mai ngoài (mai lưng) mà giữ lại mai dưới (yếm rùa); trong mai dưới có các đường vân ngang dọc, dùng để bói. Mai dưới có đường vân dọc là để chia trái phải, âm dương. Đường ngang có năm vân để chia ra mười hai vị trí, tượng cho ngũ hành (năm yếu tố cơ bản theo quan niệm cổ: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh khắc lẫn nhau). Bỏ phần trên và phần dưới vì không thể dùng làm triệu; những chỗ có thể khoét đục và đốt để làm triệu thì phía trên, phía dưới mỗi bên có bốn, nên gọi là bốn triệu.

 Có người nói: "phương" là bói về phương hướng của việc làm; "công" là bói xem công việc có thể thành hay không; "nghĩa" là bói xem điều nên làm; "cung" là lấy hình tượng giương ra, chùng xuống của cây cung. Việc lớn thì Thái bốc xem chỗ cao, vậy việc bói nói ở đây là việc nhỏ. "Dương" là khơi lên, làm cho lửa cháy mạnh để đốt. "Trí kỳ mặc" là làm rõ độ lớn nhỏ của triệu quảng (đường nứt chính). "Trên" là ngửa, "dưới" là cúi, "trái" là nghiêng trái, "phải" là nghiêng phải, "âm" là mai sau nhô, "dương" là mai trước nhô. Bốc sư phân biệt những điều ấy rồi trao cho Thái bốc.

 Hú tôi xét: ở đây nói "trí kỳ mặc" (làm cho vết đen hiện ra), thì là để vết đen tự hiện ra, rõ ràng không phải là bôi mực lên. Lại xét: việc bỏ mai ngoài, giữ mai dưới là việc làm lúc cất giữ; còn đây là lúc sắp dùng, hẳn là lấy mai dưới mà khắc mở thành hình vuông để tiện đốt. Xem câu nói "có đường vân ngang dọc" thì biết là xem xét kỹ mai dưới rồi lấy ra một ô vuông ngay ngắn mà thôi.

 Xét: "phàm bói thì xem chỗ cao" là nói những khi Thái bốc không xem chỗ cao thì đều do Bốc sư xem chỗ cao để chỉ cho người đến chủ trì việc bói. "Dương" như là làm cho cháy mạnh; khơi lửa mạnh để đốt rùa cho hiện ra triệu. "Trí kỳ mặc" là: khi bói tất trước hết dùng mực vạch định ranh giới [lối bói dân gian khắc thành hình vuông chính là để định ranh giới; nhưng nói là vạch mực thì chưa đúng], rồi sau mới đốt, lấy việc vết nứt hiện ra ăn đúng vào chỗ ấy làm điềm tốt, như thiên Lạc cáo (thiên trong Kinh Thư ghi việc Chu Công và Thành Vương bói đất dựng thành Lạc) nói "chỉ có đất Lạc là ăn (mực)". [Ở đây nói ăn đúng chỗ là tốt, vì chỗ ăn có trên dưới, trái phải, trong ngoài khác nhau.]

 Họ Trịnh nói: Mỗi việc đem bói đều dùng loại rùa thích hợp với việc ấy. Việc tế lớn và việc tang thì Thái bốc khấn rùa; việc đại trinh (việc lớn của nước cần bói để định) thì Tiểu tông bá (viên quan phó coi việc lễ nghi tế tự) khấn rùa; các việc khác thì Bốc sư khấn rùa, Bốc nhân (viên quan bói cấp dưới) đốt rùa. Khi Bốc nhân đốt rùa thì cũng phân biệt rùa để trao cho Bốc sư. Trên là ngửa, dưới là cúi, trái là nghiêng trái, phải là nghiêng phải, âm là mai sau nhô, dương là mai trước nhô. "Chiếu tướng" là chỉ bảo lời khấn và nghi thức cử chỉ. [Hình dáng rùa đã khác nhau thì lời khấn cũng khác nhau.]

 Họ Toàn nói: Mùa xuân mở công triệu; "công" là hình tượng tích lũy dần, như cây (Mộc) theo đất (Thổ) mà lớn dần, nên hình của triệu thẳng. Mùa hạ mở nghĩa triệu; "nghĩa" là chỗ hòa hợp của lợi, như lửa (Hỏa) theo đất mà tích chứa, nên hình của triệu nhọn. Mùa thu mở cung triệu; hình của triệu là nửa vòng tròn (?), đó là tượng Kim "theo người mà đổi hình" (như kim loại có thể nung chảy đúc thành vật khác). Mùa đông mở phương triệu; hình của triệu là nửa cái thước vuông góc (thước thợ hình chữ L), là chỗ phân chia giữa nước và đất, vuông mà thành cong. Hú tôi xét: vuông là Thổ, cong là Thủy; một hình có đủ hai dạng ấy, nên nói "vuông mà thành cong", "nửa thước vuông góc" là thế.

 Lại nói (về sự thịnh suy của ngũ hành theo mùa (?)): Mùa đông, Thủy riêng giữ khí của mùa; gặp Thủy thì hòa hợp (vì cùng loại); nuôi dưỡng Mộc là theo nghĩa; được Kim sinh ra là theo nhân. Thổ hại nó thì thế của Thổ sụp đổ [đây nói là trạng thái "tù" (bị giam hãm, suy yếu)]; Hỏa đối địch với nó thì ánh sáng (của Hỏa bị tắt) (?) [đây nói là trạng thái "tử" (chết, suy kiệt hẳn)]. Mùa xuân, Mộc riêng giữ khí của mùa; gặp Mộc thì hòa hợp; nuôi đất mà tươi tốt (?); sinh ra Hỏa là theo nghĩa; được Thủy sinh ra là theo nhân. Kim chế ngự nó thì gỗ không thành gỗ tốt, còn rìu búa không có lưỡi sắc [đây nói là trạng thái tù]. Mùa hạ, Hỏa riêng giữ khí của mùa; gặp Hỏa thì hòa hợp; sinh ra Thổ là theo nghĩa; được Mộc sinh ra là theo nhân. Thủy chế ngự nó thì không làm nên việc gì [đây nói là trạng thái tù]; Kim bị nó nung thì chảy ra [đây nói là trạng thái tử]. Mùa thu, Kim riêng giữ khí của mùa; gặp Kim thì hòa hợp; hướng về Hỏa mà còn tồn tại [nói Hỏa ở trạng thái tù, bốn bề đều vô dụng (?)]; sinh ra Thủy là theo nghĩa; được Thổ sinh ra là theo nhân. Cây đã cứng chắc rồi, chặt nó thì phải dùng sức mạnh gay gắt [đây là Mộc bị khắc].

 Trích chép lời tựa bản "Toàn thư" (?) của Dương Thời Kiều người Quảng Tín (nay thuộc tỉnh Giang Tây). Lời tựa viết: Xét trong sáu kinh (sáu bộ kinh điển của Nho gia) thì chỉ nói đến bói rùa mà không nói đến lý lẽ bói và phép bói. Thiên Hồng Phạm (thiên trong Kinh Thư bàn về phép lớn trị nước) có nói đến, nhưng chỉ nêu đầu mối. Thiên "Quy sách liệt truyện" trong Sử ký (bộ sử của Tư Mã Thiên đời Hán) và phần truyện do họ Chử (Chử Thiếu Tôn) viết bổ sung đều nói đến việc vết nứt ăn vào vệt đen, khoan đốt, xem vết nứt, làm lễ hấn rùa, và đều là việc dùng rùa đã chết.

 Tôi trộm nghĩ, rùa thần cực kỳ linh thiêng, biết đạo trời, hễ xuất hiện là điềm lành. Thánh nhân coi trọng sự linh thiêng và điềm lành của nó, kính cẩn làm nhà để cất giữ, đặt quan để coi giữ, đời này truyền lại cho đời sau. Phàm khi bói, tất dùng ngọc khuê, ngọc bích và lễ trọng thể để cầu xin, hết sức trang trọng, hết sức thận trọng. Mà đức của thánh nhân là yêu sự sống, thương yêu muôn vật, để cho mỗi vật được sống trọn bản tính của mình, sao lại có thể lột mai giết rùa? Hơn nữa, rùa linh ăn uống, hít thở mà có thể biết trước mọi việc, thì sao lại để người ta lột mai giết mình được? Đời Đường, Lý Hoa viết bài "Bốc luận" đã từng ngờ về điều này. Gần đây, Quý Bản viết bài "Bốc phệ luận" (bàn về bói rùa và bói cỏ thi) cho rằng giết rùa, khoan đốt, giết vật tế để làm lễ hấn, cúng giải điều chẳng lành, đều là những phép vặt của các thầy thuật số đời sau, dùng trong các lối bói như bói xương gà. [Hú tôi xét: bói gà là dùng xương gà để bói; như giết dê rồi lấy xương mà bói, đều thuộc loại này.] Ông ấy cho rằng vào cuối đời Chu và thời Tần, Hán, các vua ghét việc bói rùa nói ra điều lành dữ làm hại việc mình muốn làm, bèn coi việc giết rùa là chế độ có từ xưa. Sử ký ở phần đầu (?) dẫn chuyện Tống Nguyên Vương làm chứng cứ, những người chú giải Chu lễ tin nhầm cho là đúng, đến nay lấy sai truyền sai, khiến đạo bói rùa thời xưa không còn sáng tỏ ở đời, thật đáng than thở.

 Tôi bảo con thứ là Nhậm Trung học sách Chu lễ, Đới ký (tức sách Lễ ký do họ Đới biên soạn) và các sách khác, rồi bảo nó dựa vào đó mà khảo xét sáu kinh và các bộ sử để khôi phục đạo xưa, như việc đốt dùi khắc, định vệt đen, phân biệt vị trí, xem hơi bốc lên, xem vết nứt ăn vào vệt đen, phân biệt triệu; lúc bắt đầu bói thì đưa rùa ra, bói xong thì cất rùa đi, hoàn toàn giống nghi thức bói cỏ thi. Đến các phần ba triệu, bốn triệu, năm triệu thì đều căn cứ vào phần chú Chu lễ của họ Trịnh, họ Vương và bản của họ Toàn, tham khảo lời các nhà, chỗ nào hợp thì giữ lại cả.

 Hú tôi xét: Đời Hán cách thời xưa chưa xa, nên theo Sử ký. Lý Hoa đời Đường và Quý Bản đều là nhà nho đời sau. Nếu cứ cho rằng rùa sống mới là cực kỳ linh thiêng, thì là chưa biết đạo dùng rùa đã chết của thánh nhân.

 Hú tôi xét: Bói rùa, bói cỏ thi không phải là đạo nhỏ, đều là thánh nhân mượn vật nhỏ bé mà dùng để dò xét cái tinh túy sâu kín của tạo hóa, mở ra kho linh diệu của trời đất. Từ cái nhỏ suy ra cái lớn, từ cái động suy ra cái tĩnh, từ cái hiện rõ suy ra cái ẩn kín. Một vết nứt nhỏ mà có sự phân biệt đầu, chân, trong, ngoài; có sự phân chia cúi, ngửa, mở, khép, duỗi, co; và cái nghĩa mầu nhiệm vô cùng đều có đủ ở đó. Đó là then chốt của sự hợp nhất giữa trời và người, là lẽ nhiệm mầu của sự lưu thông giữa cái ẩn và cái hiện. Người hiểu thấu được chỗ tinh vi thì chính ở đây là đạo.

 Thế nhưng những chế độ của thánh nhân thời xưa vốn hết sức hệ trọng mà nay tuyệt nhiên không còn tìm lại được thì đã có ba thứ. Nhạc Thiều, Vũ, Hạ, Hoạch (nhạc của các đời vua Thuấn, Vũ Vương nhà Chu, vua Vũ nhà Hạ, vua Thang nhà Thương) đến ba đời Hạ, Thương, Chu vẫn còn; tới đầu đời Hán chỉ còn bốn bài Lộc minh, Sô ngu, Phạt đàn, Văn vương, chẳng bao lâu thì mất hết, nay âm thanh và điệu múa không còn thấy nữa. Thời xưa đàn cầm và đàn sắt cùng được truyền, mà nay cái nhã nhạc của cây đàn Vân Hòa không còn chứng cứ nữa. Thời xưa rùa và cỏ thi được coi trọng như nhau, mà phép bói rùa đến nay không còn nghe nói đến nữa. Đàn sắt chỉ là một nhạc khí nhỏ, nhưng nếu cái lẽ làm sáng

 tỏ đức độ, phô bày công lao (của nhạc) không được truyền lại thì không lấy gì mà thấy được nền trị bình tột bậc của thánh nhân; nếu cái lẽ "cùng lo cái lo lành dữ với dân" (của việc bói) không được làm rõ thì không lấy gì mà đi trước để giúp dân dùng, phân biệt lành dữ, và thông suốt những lẽ tinh vi của tính mệnh. Nay may được bài "Khảo về bói rùa" trong "Toàn thư" của họ Dương, vội vàng chép lại, để đợi các bậc quân tử học rộng khảo đính. Chỉ có điều nói rằng bói phải dùng rùa sống là sai.

 Thánh nhân lấy việc bói cỏ thi, bói rùa để dạy người, không phải chỉ để làm công cụ biết trước, dùng vào việc bói toán mà thôi, mà còn coi đó là chỗ gửi gắm của đạo. Việc dùng rùa chết và cỏ thi là để cho người ta biết rằng xương mục, cỏ khô không gì là không chứa đựng cái linh thiêng tột bậc của trời đất. Đây chính là sự lan tỏa khắp nơi của nguyên khí trời đất, là cơ linh diệu của âm dương tạo hóa, có sẵn ngay trong sự vật, rõ ràng dễ thấy.

 Văn trong Sử ký do họ Tư Mã viết, lúc ấy cách thời xưa chưa xa, ông dựa vào văn cũ còn sót lại mà lược lại thành truyện, điều được nói đến đều là việc dùng rùa chết. Hai ông họ Trịnh, họ Vương chú giải Chu lễ cũng đều nói về rùa chết; nếu không có nguồn truyền lại (?) thì lẽ nào lại có thể tự ý đoán mà giải ra như thế? Còn họ Lý đời Đường, họ Quý và họ Dương đời Minh, đã cách xa thời xưa, lại đưa ra những luận điểm lật cũ thành mới, bày điều lạ, sao kiến thức hẹp hòi đến thế! Lấy cái hiểu biết mờ mịt, xa xôi nhất, hẹp hòi nhất mà bàn về đạo lớn tôn quý nhất của thánh nhân, khiến những kẻ ưa chuộng điều lạ học theo mà truyền đi, thì đều đủ làm rối chế độ của kinh điển và loạn phép tắc lớn. Sao lại chưa nghe đến cái nghĩa "Kỷ Bá" và "Hạ ngũ" (trong kinh Xuân Thu, Khổng Tử gặp chỗ văn sót như "Kỷ Bá", "Hạ ngũ" vẫn để nguyên, không tự ý sửa, ý nói điều nghi thì để đó chứ không đặt điều)?

 Nếu bảo rằng thánh nhân thương vật thì ắt không có việc lột mai giết rùa, vậy thì ba con vật tế (trâu, dê, lợn) và năm chiếc vạc (đựng đồ tế) lẽ nào lại không phải là những con vật đáng thương sao? Hơn nữa, rùa đã được coi là vật quý trọng trong điển lễ thì chẳng qua chỉ thiên tử cất giữ, chư hầu cất giữ mà thôi, há lại đến mức dùng tràn lan? Huống chi những việc đại trinh, việc binh lớn, lễ lớn của quốc gia đều gắn với nó, ắt không phải là việc nhỏ. Còn thuyết "xem hơi bốc lên" thì chỉ là nói cho rùa sống; kinh và các sách điển chế đều không có câu ấy, đó là do từ việc "đốt dùi khắc" mà tự ý đoán mò thôi.

 Lại nói rằng "bắt đầu bói thì đưa rùa ra, bói xong thì cất rùa đi". Kính cẩn xét: việc cất rùa là ở trước khi bói, để phòng sẵn khi sắp bói thì dùng, như câu "Ninh Vương (tức Chu Văn Vương) để lại cho ta con rùa báu lớn" (trong thiên Đại cáo của Kinh Thư), đó chính là cất giữ để chờ dùng. Nay đem thuyết cất rùa coi là việc sau khi bói thì cũng sai. Phép bói không đâu đầy đủ bằng Chu lễ, mà sau khi bói xong không có câu nào nói về việc cất rùa, đủ biết cất rùa không phải là việc sau khi bói. Thiên Khúc lễ (trong sách Lễ ký) nói: "Mai rùa, que bói cũ hỏng thì đem chôn", đó mới thực là việc sau khi bói.

 Họ Toàn nói: Đục rùa thì dùng cái khế (dùi để khắc, đốt), là vì sao? Kinh Thi nói: "Bèn khắc đốt rùa ta". Khế là làm bằng cây kinh (một loại cây gai), lấy đầu nhọn để đốt rùa, giống như cái đục gỗ. Cây kinh là vật của đất Sở, nên sách Nghi lễ gọi nó là "Sở thuần" (cây dùi đốt bằng gỗ kinh đất Sở). Đặt nó vào bó đuốc tiêu (mồi lửa) để giữ lửa, làm cho cháy thành than, gọi là mặc (vệt đen); cho nên nói "khơi lửa lên để đốt rùa, làm cho vệt đen hiện ra". Chỗ lửa đốt thì vệt đen nhân đó mà thành hình; chỗ vết nứt toác ra thì vệt đen nhân đó mà bị "ăn" vào.

 Hú tôi xét: chữ "mặc" ở đây là màu đen của muội than lúc đốt. Chỉ có điều gộp hai việc "tiêu" và "khế" làm một thì không đúng, vì "khế" là để khắc vạch ô vuông, còn "tiêu" là dùng lửa đốt để làm hiện vệt đen, để tìm vết nứt.

 Lại nói: Bốn triệu là bốn tượng (bốn hình tượng cơ bản, ứng với bốn mùa, bốn phương) của các ô vuông mở trên mai. Lấy bốn tượng mà kiêm cả mười thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để ghi ngày và phối với ngũ hành) của ngũ hành; bốn thể vốn tĩnh, gặp thiên can của ngày thì thành động. Kinh triệu (các dạng triệu cơ bản) có một trăm hai mươi là vì sao? Đáp: bốn thể mỗi thể đều có năm triệu, ô vuông của năm triệu mỗi ô ứng với sáu, năm lần sáu là ba mươi, cho nên gộp lại (bốn thể) thành một trăm hai mươi. Lời tụng (lời đoán của triệu) có một nghìn hai trăm là vì sao? Đáp: mỗi kinh triệu khi gặp ngày đều ứng với mười thiên can, ba mươi nhân mười thành ba trăm (?), cho nên gộp lại (bốn thể) thành một nghìn hai trăm. Bốn thể mở triệu thành bốn phương, lấy năm triệu ứng với ba triệu mà chia làm sáu, năm nhân sáu thành ba mươi, đem bốn phương nhân vào nên thành một trăm hai mươi; đó là kinh triệu. Lời tụng có một nghìn hai trăm là vì mỗi phương có ba mươi triệu, mỗi triệu gặp mười ngày (?), hợp lại thành ba trăm, lại lấy bốn nhân ba trăm thì thành số lời tụng là một nghìn hai trăm.

 Hú tôi xét: "bốn thể vốn tĩnh, gặp thiên can của ngày thì thành động", đây cũng là bàn kiêm cả thiên can của ngày, giống như thuyết "ám động" của hào quẻ (trong bói Dịch, hào vốn tĩnh mà bị ngày xung vào thì gọi là động ngầm), chỉ có điều hào quẻ bàn theo địa chi (mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão…), còn đây bàn theo thiên can mà thôi. Nhưng đã nói "mỗi kinh triệu khi gặp ngày đều ứng với mười thiên can", lại nói "mỗi triệu gặp sáu mươi ngày", thì có lẽ cũng bàn kiêm cả can lẫn chi. [Nay xét: trong câu "mỗi ô ứng với sáu mươi", chữ "mươi" là chữ thừa.]

 Họ Quý nói: Có mười hai triệu, lại nhân với mười thiên can như Giáp, Ất, Bính, Đinh, lại nhân với mười việc như vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè, thì thành một nghìn hai trăm. Chưa biết có đúng không.

 Họ Trịnh nói: "Mở rùa" là mở ra sách đoán bói của rùa. Kinh triệu có một trăm hai mươi thể, nay nói bốn triệu là chia làm bốn phần, như Kinh Dịch chia làm hai thiên. Còn tên gọi phương, công, nghĩa, cung thì chưa từng nghe. [Phương, công, nghĩa, cung xem hình vẽ ở sau, chia theo bốn mùa.] Lại nói: "triệu của rùa", triệu là đốt rùa mà có được.

 Họ Lưu nói: "Mở" là sắp bói thì mở; đây nói là mở cái tráp đựng rùa, không phải là mở phần thân dưới của rùa, bỏ mai ngoài rồi mới đốt. Trong mai dưới có đường vân dọc là để chia trái phải, âm dương; đường ngang có năm vân để chia mười hai vị trí; bỏ phần trên và dưới vì không thể làm triệu; chỗ có thể mở mà đốt thì trái phải mỗi bên bốn, nên gọi là bốn triệu.

 Hú tôi xét: đã nói "chỗ có thể mở mà đốt thì trái phải mỗi bên bốn", thì là lúc sắp đốt, ở hai bên đường vân dọc, xét các vị trí Giáp, Ất, Bính, Đinh, Yêu kim, Đâu tài, Tứ quý (tên các vị trí trên yếm rùa theo lối bói dân gian), khắc thành hình vuông rồi mới đặt mồi lửa đốt mà thôi. Nay lối bói rùa dân gian vùng Ngô vẫn còn như vậy. Thế mà lại cho "mở" là mở tráp, chẳng phải tự trái với lời mình sao? Còn nói "không phải mở phần thân dưới" thì quả là đúng, vì mở phần thân dưới là việc sửa rùa vào mùa xuân, chứ không phải đến lúc sắp đốt mới mở.

 Tiêu và khế (tiêu là mồi lửa bằng gỗ để đốt; khế là cái dùi để khắc, đốt mai rùa) [tiêu đọc là "tước", khế đọc là "tiết"]

 Thùy thị (?) [đọc theo phiên thiết "thì – tùy", âm như "nhuy"] (viên quan lo cung cấp củi gỗ kinh để đốt rùa) coi việc cung cấp tiêu và khế để chờ việc bói. Phàm khi bói thì dùng minh hỏa (lửa lấy từ ánh mặt trời) đốt mồi tiêu, rồi thổi cái khế đã bén lửa [chữ "tuấn" (đốt) đọc là "tuấn"] để trao cho Bốc sư, rồi phục dịch theo sai bảo.

 Lời chú: "Thùy" là cây kinh, dùng để đốt rùa, nhân đó lấy làm tên quan gọi là Thùy thị. "Tiêu" là gỗ để đốt rùa. "Khế" là cái đục để mở rùa. Khi bói thì đốt mồi tiêu để đốt rùa, dùng đục để mở; người Thùy thị cung cấp những thứ ấy để chờ Bốc sư dùng. "Minh hỏa" là dùng dương toại (gương lõm bằng đồng hội tụ ánh nắng để lấy lửa) lấy lửa từ mặt trời, là thứ lửa trong sáng nhất. "Tuấn" là đầu nhọn của cái khế; lấy cái khế đầu nhọn này dí vào lửa của mồi tiêu, thổi cho cháy mạnh để trao cho Bốc sư, rồi nghe theo sai khiến. Họ Trịnh đọc chữ "tuấn" như chữ "tôn" trong "qua tôn" (cái đốc nhọn ở cuối cán giáo), ý nói lấy cái khế dí vào lửa đuốc mà thổi. Khế đã cháy thì trao cho Bốc sư dùng làm đục. "Dịch chi" là sai bảo giúp việc.

 Hú tôi xét: "khế" là tên gọi việc khắc vạch. Thời xưa viết thư khế (giấy tờ giao ước) thì dùng dao chì khắc vạch lên thẻ tre, cầm giữ làm vật làm tin. Quẻ Quải trong Kinh Dịch có nghĩa quyết đoán, chính là nghĩa khắc vạch. Chữ "khế" sách Chu lễ đọc là "tiết", Chu tử (Chu Hy, nhà Nho đời Tống) đọc là "khí". Xét chữ này chính là chữ "khế" trong "thư khế", theo Chu tử là đúng, ý nói khắc vạch lên phần dưới của tấm mai để định giới hạn trên dưới trong ngoài, tức là việc "mở rùa" nói trong Chu lễ. Việc này còn ở trước khi đốt; khắc rồi mới đốt, và tất phải đốt đúng vào chỗ đã khắc, nên gọi là "tuấn khế" (đốt dùi khắc). Lửa không thổi thì không cháy, nên nói "thổi cái khế đã bén lửa" [chữ "xuy" ở đây tức là chữ "thổi"].

 Họ Toàn nói: Phàm đốt rùa thì theo bốn mùa mà chia bốn thể. Sách "Tam lễ đồ" nói: Mùa xuân đốt phía sau bên trái, mùa hạ đốt phía trước bên trái, mùa thu đốt phía trước bên phải, mùa đông đốt phía sau bên phải. Hú tôi xét: phép mở rùa thì theo bốn mùa mà chia; còn đến lúc đốt thì ô vuông đã mở nằm trọn trong chỗ đốt, không còn chia nữa. Ở đây nói chia bốn mùa mà đốt, có lẽ là một phép khác, không giống với kinh và Sử ký.

 Kinh Thi, phần Đại Nhã, bài "Miên", chương ba: "Đồng bằng nước Chu màu mỡ, rau cẩn rau đắng cũng ngọt như mạch nha. Bèn bắt đầu, bèn mưu tính, bèn khắc đốt rùa ta. (Điềm bói) bảo dừng ở đây, bảo đúng lúc rồi, dựng nhà ở nơi này."

 Lời chú: "Khế" là vật dùng để châm lửa mà đốt rùa, tức là cái mà sách Nghi lễ gọi là "Sở thuần". Có người nói: là dùng dao khắc lên mai rùa ở chỗ định khoan. Hú tôi xét: lối bói ngày nay dùng dao khắc lên mai dưới của rùa thành hình vuông, hẳn chính là phép còn sót lại của việc ấy.

 Định mặc (định vệt đen)

 Thiên Ngọc tảo (trong sách Lễ ký) nói: Bốc nhân định rùa, quan sử định vệt đen, vua định thể (định hình tượng của triệu để quyết lành dữ).

 Lời chú: Rùa mà Quy nhân trong Chu lễ coi giữ có sáu loại khác nhau là trời, đất và bốn phương, mỗi loại lấy màu của phương và hình dáng mà phân biệt; tùy việc đem bói mà mỗi loại có chỗ dùng thích hợp, đó là điều gọi là "Bốc nhân định rùa". "Quan sử định vệt đen" là: phàm bói tất dùng mực vạch để cầu triệu tốt, rồi mới khoan để xem vết nứt; nếu vết nứt theo vệt mực mà lớn thì gọi là "triệu quảng"; nếu nứt ra bên cạnh, rẽ nhánh nhỏ thì gọi là "vấn"; vết nứt cũng gọi là triệu. "Vấn", sách vần ghi đọc là "vấn", là tên gọi đồ vật bị nứt mà chưa tách rời. "Thể" là hình thể của tượng triệu, ý nói quyết định lành dữ. Lời sớ nói: người tôn quý xem cái lớn, người thấp kém xem cái nhỏ.

 Hú tôi xét: ở đây nói vạch bằng mực, khác với thuyết làm hiện màu muội than. Nhưng Chu lễ đã nói rõ "làm cho vệt đen hiện ra", tức là có cái nhân đó mà hiện ra, rõ ràng không phải là vạch mực. Bởi vì chỗ lửa đốt tất sẽ có màu đen thành hình, nên nói "làm cho vệt đen hiện ra". Màu đen đã thành hình thì vết nứt tất rõ ràng; đến chỗ vết nứt chạy tới, có phần chạm tới vệt đen, có phần không chạm tới, có phần tràn ra ngoài vệt đen, nhân đó mà có sự khác nhau giữa "ăn vệt đen" và "không ăn vệt đen". Đó là lúc đã nứt rồi mà đoán, tức là cái gọi là "triệu quảng", "triệu vấn". Nhưng đã nói "phàm bói tất dùng mực vạch để cầu triệu tốt", thì có lẽ lúc khắc vạch hình vuông, trước hết dùng mực vạch ra hình vuông, cũng chưa thể định chắc.

 Thực mặc (vết nứt "ăn" vào vệt đen)

 Thiên Lạc cáo viết: Ta vào sáng ngày Ất Mão đến kinh sư ở đất Lạc. Ta bói vùng sông Lê ở phía bắc Hoàng Hà; ta lại bói vùng phía đông sông Giản, phía tây sông Triền, chỉ có đất (gần sông) Lạc là "ăn"; ta lại bói vùng phía đông sông Triền, cũng chỉ có đất Lạc là "ăn". Ta sai người mang bản đồ đến cùng dâng kết quả bói.

 Lời chú: "Ất Mão" tức là ngày Ất Mão nói trong thiên Thiệu cáo. "Lạc sư" như nói kinh sư. "Hà sóc Lê thủy" là vùng nằm giữa chỗ Hoàng Hà ở phía bắc và sông Lê giao nhau. "Phía đông sông Giản, phía tây sông Triền" là Vương thành, nơi chư hầu chầu hội. "Phía đông sông Triền" là Hạ đô, nơi đặt dân nhà Thương. Vương thành ở giữa sông Giản và sông Triền, Hạ đô ở ngoài sông Triền; các nơi ấy đều gần sông Lạc, nên hai lần nói "chỉ có đất Lạc là ăn". "Ăn" là: quan sử trước hết định vệt mực rồi đốt, triệu hiện ra ăn đúng vào vệt mực. "Băng" là sai khiến. "Đồ" là bản đồ đất Lạc. "Hiến bốc" là dâng lời đoán của triệu đã bói được.

 Hú tôi xét: lời kinh chỉ có "Lạc thực" (đất Lạc ăn) mà không nói "thực mặc" (ăn vệt đen); đến lời chú của họ Thái (Thái Trầm, người chú Kinh Thư đời Tống) mới có thuyết "ăn vệt đen", chứ không phải là ăn vệt đen. Bởi vì ô vuông mở trên mai rùa tuy chưa tới một tấc, nhưng tất có phía đông phía tây; sông Giản, sông Triền với sông Lạc đã có đông tây, thì điều gọi là "ăn vào chỗ Lạc" cũng có thể hiểu được.

 Vua chắp tay lạy, cúi đầu sát đất mà nói: "Công (Chu Công) không dám không kính mệnh tốt lành của trời, đến xem xét chỗ đất dựng nhà, mong làm nơi xứng hợp với phúc lành của nhà Chu. Công đã định được chỗ, sai người đến cho ta xem kết quả bói tốt đẹp, thường được điềm lành. Hai người chúng ta cùng thành định việc này. Công vì ta mà muôn ức năm kính mệnh tốt lành của trời." Vua lại chắp tay lạy, cúi đầu sát đất (để nhận) lời dạy bảo.

 Lời chú: Đây là lời vua trao cho sứ giả để đáp lại Chu Công. Vua chắp tay lạy cúi đầu sát đất là vì Thành Vương tôn kính đặc biệt Chu Công nên coi trọng lễ với ông. "Thất" là xứng hợp. Chu Công không dám không kính mệnh tốt lành của trời, đến xem đất dựng nhà làm nơi xứng hợp với phúc lành của nhà Chu, ý nói bói đất Lạc để mệnh nhà Chu được xứng hợp đến vô cùng. "Thị" là chỉ cho thấy: chỉ cho ta thấy kết quả bói tốt đẹp mà thường lành. "Hai người" là Thành Vương và Chu Công. "Trinh" như là gánh vác. Mười vạn là một ức. Ý nói Chu Công dựng đất Lạc, quy mô rộng lớn lâu dài, vì ta mà muôn ức năm kính mệnh tốt lành của trời, nên vua lại chắp tay lạy cúi đầu sát đất để tạ lời dạy bảo về việc bói của Chu Công.

 Hú tôi xét: chữ "trinh" trong Chu Dịch, nói về mặt bản thể thì đều mang nghĩa chính đáng và bền vững, nên chỉ gọi là "cán" (cái gốc, cái trụ cốt); nói về mặt công dụng thì đều mang nghĩa thành tựu, ổn định. Ở đây là việc mà hai người cùng thành tựu, ổn định. Giải là "gánh vác" chưa xác đáng. Xem câu "hai người chúng ta cùng trinh" thì biết việc định đô không phải chuyện nhỏ; đây chính là điều mà Chu lễ gọi là "đại trinh".

 Ba triệu

 Thái bốc coi phép ba triệu: một là Ngọc triệu, hai là Ngõa triệu, ba là Nguyên triệu; kinh triệu của mỗi phép đều có một trăm hai mươi thể, lời tụng của mỗi phép đều có một nghìn hai trăm. Coi phép ba Dịch: một là Liên Sơn, hai là Quy Tàng, ba là Chu Dịch (ba bộ sách bói bằng quẻ của các đời khác nhau); quẻ gốc của mỗi phép đều là tám, quẻ biệt (quẻ kép) đều là sáu mươi tư. Coi phép ba mộng: một là Trí mộng, hai là Cơ mộng, ba là Hàm trắc; kinh vận có mười, biệt vận có chín mươi.

 Lời chú: Thái bốc là người đứng đầu các quan bói. Hỏi rùa gọi là bốc (?); triệu là hình tượng hiện ra khi đốt rùa mà xem. Ngọc triệu là vết rạn như vết rạn trên ngọc, thuộc dương; Ngõa triệu là vết nứt như ngói nứt, thuộc âm; Nguyên triệu là vết nứt như ruộng đồng nứt nẻ, âm dương lẫn lộn. "Kinh" là thường; phép ba triệu, thể thường của mỗi phép có một trăm hai mươi. "Tụng" là lời đoán của triệu; mỗi thể có mười lời đoán thì được một nghìn hai trăm.

 Ba Dịch: Liên Sơn của vua Phục Hy, Quy Tàng của Hoàng Đế, Chu Dịch của Chu Văn Vương. Mộng là do tinh thần cảm ứng mà sinh ra, cũng có thể biết lành dữ. Trí mộng là mộng sinh ra từ suy nghĩ lo lắng, có nguyên nhân mà đưa đến. Cơ mộng là mộng kỳ quái. Vô tâm mà cảm với vật gọi là "hàm". "Trắc" là lên, là tiến, ý nói không suy nghĩ gì mà tự nhiên có mộng. Đoán mộng thì lấy năm, mùa, ngày, tháng, sao làm "vận"; lành dữ của mộng, mỗi vận có chín biến, nên biệt vận có chín mươi.

 Trịnh Hưng (nhà kinh học đầu đời Đông Hán) nói: Kinh vận là mười huy (mười loại quầng khí quanh mặt trời) do quan Thị tẩm (viên quan xem khí sắc trên trời để đoán điềm) coi. Bậc vương giả ứng với mặt trời trên trời; ban đêm có mộng thì ban ngày xem khí bên cạnh mặt trời để đoán lành dữ. Phàm những điều đem đoán có mười huy, mỗi huy có chín biến; thuật ấy nay đã mất. Lời sớ nói: Điều Thái bốc coi giữ, trước là ba triệu, sau là ba Dịch, kế đến ba mộng, là vì mộng, rùa và cỏ thi đều được coi trọng như nhau; mộng dùng để đối chiếu cho hợp với bói rùa, bói cỏ thi (?), nên xếp thứ tự trước sau như vậy.

 Họ Vương nói: Dùng rùa để xem tượng gọi là bốc; dùng lửa đốt mà tượng của nó có thể đoán được gọi là triệu. Phép ba triệu do Thái bốc chuyên coi, mà lại kiêm cả ba Dịch và ba mộng, vì Dịch và mộng cũng là bói đoán. Thuộc hạ của Thái bốc có Quy nhân, Phệ nhân (viên quan bói bằng cỏ thi), Chiêm mộng (viên quan đoán mộng), và Thái bốc là người đứng đầu họ. Về ba triệu, họ Trịnh cho rằng tượng của chúng giống vết rạn của ngọc, ngói, ruộng đồng. Từ thời thượng cổ đến nay, những phép được đặt ra mà có thể dùng được có ba. "Nguyên" là ruộng đồng. "Tụng" là lời đoán (do) [đọc theo phiên thiết "trực – hựu"]. Số thể và số lời đoán của ba phép như nhau, chỉ khác tên gọi và cách đoán mà thôi. Một trăm hai mươi thể, mỗi thể mười lời đoán; thể có năm sắc, lại thêm vệt đen và vết nứt. Năm sắc là những điều thiên Hồng Phạm gọi là: Vũ (mưa), Tễ (tạnh), Dịch (?), Mông (?), Khắc.

 Hú tôi xét: ba triệu là hình dạng của vết nứt, lớn nhỏ có ba bậc như thế. Ngọc không có vết nứt mà có vết rạn, nên gọi vết rạn là tì vết; chữ "vấn" (rạn) có bộ ngọc, giải là đồ vật nứt mà chưa tách rời, chính là hình tượng tì vết; giống như vết nứt mà không phải vết nứt, nên lấy vết nứt chưa thành hình làm Ngọc triệu. Ngói dùng để lợp nhà, không thể có vết nứt; lúc nung đúc cốt sao cho kín chắc, nhưng có khi nước và đất chưa hòa đều, qua lửa thì nứt ra, vết nứt cũng nhỏ, chỉ hơn vết rạn ở chỗ có hình thấy được mà thôi; nên lấy vết nứt nhỏ làm Ngõa triệu. "Nguyên" là ruộng đồng; đất gặp mùa đông khô hanh thì nứt nẻ, tất có vết nứt lớn, nên gọi là Nguyên triệu, tức là triệu quảng. Như vậy, Ngọc triệu là nứt mà chưa thành hình, Ngõa triệu là vết nứt nhỏ, Nguyên triệu là vết nứt lớn. Đó là ba triệu.

 Họ Toàn nói: "Nguyên" là ruộng đồng; nắng gắt thành hạn thì ruộng nứt nẻ. "Ngõa" là ngói vỡ; đập ngói thành mảnh để xem vết nứt [đây lại là một phép bói khác]. Ngọc triệu là: ngọc nứt thì đường vân nhỏ. Lại nói: Ngọc triệu là Kim triệu; kim loại không nứt mà ngọc nứt, nên nói là ngọc. Ngõa triệu là Thổ triệu; đất không nứt mà ngói nứt, nên nói là ngói. Nguyên triệu là Thủy triệu; nước không nứt mà ruộng nứt, nên nói là ruộng. Ba triệu là tên gọi khác nhau của các đời; năm triệu là những thứ mà mỗi phép trong ba triệu đều có. Vua Chuyên Húc gọi là Ngọc triệu, người nhà Hạ sửa sang nó, lấy vết nứt của ngọc; vua Nghiêu gọi là Ngõa triệu, người (nhà Ân?) sửa sang nó, lấy vết nứt của ngói; Hoàng Đế gọi là Nguyên triệu, người nhà Chu sửa sang nó, lấy vết nứt của ruộng đồng. Chưa biết có đúng không.

 Năm triệu

 Thiên Hồng Phạm, mục thứ bảy "Kê nghi" (xét những điều còn ngờ): Chọn và lập người làm việc bói rùa, bói cỏ thi, rồi sai họ bói. (Triệu bói rùa) gọi là Vũ, gọi là Tễ, gọi là Mông (?), gọi là Dịch, gọi là Khắc.

 Lời chú: Đây là triệu của bói rùa. "Vũ" là như mưa, triệu ấy thuộc Thủy. "Tễ" là như trời tạnh quang, triệu ấy thuộc Hỏa. "Mông" là mờ tối, triệu ấy thuộc Mộc. "Dịch" là nối nhau liên tiếp mà không liền (?), triệu ấy thuộc Kim. "Khắc" là đan chéo nhau, có ý lấn át nhau, triệu ấy thuộc Thổ. Hú tôi xét: "Mông" tức là lấy nghĩa của quẻ Mông (quẻ Mông trong Kinh Dịch), là cái sắp mở ra sáng sủa, chứ không phải mờ tối. Màu ở phương đông lúc trời sắp sáng là sáng mà chưa sáng hẳn, nên màu xanh xám là vậy.

 Họ Toàn nói: Năm triệu thấy ở thiên Hồng Phạm, mục thứ bảy "Kê nghi": gọi là Vũ, Tễ, Mông, Dịch, Khắc. Vũ là Thủy, Tễ là Hỏa, Mông là Mộc, Dịch là Kim, Khắc là Thổ. Ngũ hành mỗi hành có thể của nó, nên dựa vào thể mà tìm. Ba triệu là vệt đen và vết nứt: vệt đen là triệu quảng, vết nứt là triệu nhỏ; quảng (lớn, rõ) thì lành, nhỏ thì u tối. Năm triệu là thể của ngũ hành, thể của năm sắc. Hình cong là Thủy, nhọn là Hỏa, thẳng là Mộc, tròn là Kim, ngang là Thổ; đó gọi là năm thể. Còn gọi là "sắc" thì là cái không thể lấy năm thể mà tìm: như mưa là Thủy, như tạnh là Hỏa, như mờ là Mộc, như nối liền là Kim, như lấn át là Thổ. Vũ và Tễ thì dễ hiểu. Mông là như sáng mà không tối; Dịch là nối liền không đứt; Khắc là lớn nhỏ đánh nhau. Dịch và Tễ là lành; Mông là không rõ; Vũ là không thông thoáng; Khắc là không thắng. Tuy vậy, nếu hợp với việc thì vẫn có đường lành.

 Sách Tả truyện, năm thứ chín đời Lỗ Ai Công: Mùa hạ, Tống công đánh nước Trịnh. Mùa thu, Triệu Ưởng nước Tấn bói việc cứu nước Trịnh, được triệu "Thủy đi về phía Hỏa". Phục Kiền (nhà chú giải đời Hán) chú: Theo phép bói, đường ngang là Thổ, đường đứng là Mộc, đường xiên hướng về đường dọc là Kim, đường quay lưng với đường dọc là Hỏa, đường nhỏ mọc theo triệu là Thủy. Nay triệu Thủy đi về phía nam, tới phương của Hỏa, nên có thể đánh họ Khương (tức nước Tề, vua họ Khương).

 (Quẻ bói cỏ thi) gọi là Trinh, gọi là Hối.

 Lời chú: Đây là đoán quẻ. Quẻ trong (ba hào dưới của quẻ kép) là trinh, quẻ ngoài (ba hào trên) là hối; như trong Tả truyện nói quẻ Cổ "trinh của nó là gió (quẻ Tốn), hối của nó là núi (quẻ Cấn)". Lại có cách lấy quẻ gốc làm trinh, quẻ biến thành làm hối, như sách Quốc ngữ nói "trinh là quẻ Truân, hối là quẻ Dự, đều được số tám (hào không động) (?)".

 Tổng cộng có bảy: bói rùa dùng năm, bói cỏ thi dùng hai; dùng để suy xét sai lầm.

 Lời chú: "Diễn" là suy xét, "thắc" là sai lầm; tức là để suy xét chỗ sai lệch trong việc người.

 Lập những người ấy làm việc bói rùa, bói cỏ thi; ba người cùng đoán thì theo lời của hai người.

 Lời chú: Phàm bói rùa, bói cỏ thi tất phải lập ba người để cùng tham khảo. Thuyết cũ cho rằng bói rùa có Ngọc triệu, Ngõa triệu, Nguyên triệu, bói cỏ thi có Liên Sơn, Quy Tàng, Chu Dịch, là không đúng; ở đây nói là ba người, không phải là ba phép bói.

 Tám mệnh (tám loại việc lớn đem ra khấn hỏi rùa)

 Dùng việc nước mà làm tám mệnh để khấn rùa: một là Chinh, hai là Tượng, ba là Dữ, bốn là Mưu, năm là Quả, sáu là Chí, bảy là Vũ, tám là Liệu.

 Lời chú: Nước có việc lớn thì đốt rùa mà khấn, có tám việc này. "Chinh" là đi đánh dẹp, đi lao dịch. "Tượng" là hiện tượng trên trời biến động. "Dữ" là cùng người khác làm việc. "Mưu" là bàn tính việc với người. "Quả" là việc có thành hay không. "Chí" là người có đến hay không. "Vũ" là cầu mưa. "Liệu" là chữa bệnh. Họ Trịnh nói: Việc lớn của nước cần đợi bói cỏ thi để quyết có tám việc, định sẵn lời khấn từ khi sắp bói để khấn rùa. Trịnh Tư Nông (Trịnh Chúng, nhà kinh học đời Hán) nói: "Chinh" là chinh phạt. "Tượng" là tai biến, mây và vật lạ, như câu "việc trời thường hiện thành tượng". "Dữ" là ban cho người vật gì. "Mưu" là bàn bạc. "Quả" là việc thành hay không. "Chí" là đến hay không. "Vũ" là mưa hay không. "Liệu" là bệnh có khỏi hay không. Trịnh Huyền cho rằng "chinh" cũng có nghĩa là đi tuần thú (vua đi tuần xem xét các nơi); "dữ" là người cùng làm việc; "quả" là dựa vào sự dũng cảm quyết đoán mà làm.

 Dùng tám mệnh để giúp vào việc đoán của ba triệu, ba Dịch, ba mộng, để xem lành dữ của quốc gia, và tâu lên vua để chấn chỉnh chính sự mà cứu vãn.

 Lời chú: Lấy tám mệnh mà đốt rùa, rồi gộp ba thứ bói rùa, bói cỏ thi, đoán mộng lại mà đoán; tai họa hay điềm lành của quốc gia đều có thể biết trước, liền tâu lên vua để vua sửa sang chính sự mà cứu vãn.

 "Tán" là giúp. Dùng tám việc này giúp vua khấn để bói rùa, bói cỏ thi, lại tham khảo thêm bằng mộng; không chỉ đoán xem việc ấy có nên làm hay không, mà còn giúp làm rõ lời đoán, suy rộng ý nghĩa để chỉ ra lành dữ của những việc khác trong nước, khiến vua sửa sang chính sự mà cứu vãn.

 Phàm khi nước có việc đại trinh, bói lập vua, bói việc phong đất lớn, thì (Thái bốc) xem chỗ cao mà đốt rùa; việc tế lớn thì xem chỗ cao mà khấn rùa; phàm việc nhỏ thì đến chủ trì việc bói; nước có việc dời đô lớn, việc dấy binh lớn thì đặt rùa cho ngay ngắn; phàm lễ tế nhỏ thì bày rùa ra; phàm việc tang thì khấn rùa.

 Lời chú: "Đại trinh" là việc lớn, cầu sự chính đáng nơi việc bói. "Bói lập vua" là khi không có con trưởng của vợ cả thì bói xem ai có thể lập. "Bói việc phong đất lớn" là phong đất lập chư hầu. "Xem chỗ cao" là xem chỗ xương cao có thể đốt. "Tác" là dùng lửa đốt cho hiện ra triệu. "Mệnh" là khấn với rùa việc đem bói. "Lỵ" là đến chủ trì; việc lớn thì quan Tông bá (quan đứng đầu coi lễ nghi tế tự) đến chủ trì việc bói, việc nhỏ thì Thái bốc tự chủ trì. "Trinh" là đặt rùa cho ngay ngắn ở chỗ bói mà không khấn. "Trần" là bày rùa ở chỗ tế mà không bói. "Việc tang thì khấn rùa" là bói chỗ chôn cất.

 Kính cẩn xét: bản cũ ngắt câu "đại trinh" là một câu, "lập quân" là một câu, "đại phong" là một câu, "tác quy" là một câu, là sai. Nếu quả ngắt câu như thế thì câu "đại trinh" không có chỗ bám, mà câu "tác quy" cũng không có chỗ nối. Ở đây nên ngắt "đại trinh bốc" là một câu, ý nói có việc lớn được thành tựu thì bói; "lập quân bốc" là một câu, ý nói việc hệ trọng thì bói; "đại phong tắc thị cao tác quy" là một câu, đối với câu "đại tế tự tắc thị cao mệnh quy", như thế mới hợp. "Trinh" là chính đáng mà thành tựu trọn vẹn, nên có nghĩa là "định", như việc lập ấp, định đô, "hai người chúng ta cùng trinh" là thế.

 Lại xét: chữ "trinh" có nghĩa là thành tựu, ổn định. Trình tử (Trình Di, nhà Nho đời Tống) trong phần quẻ Càn của Chu Dịch cũng giải là "thành", vì cái mà "nguyên" đã làm cho hanh thông, đến "trinh" mới thành tựu. Chu tử nói "chính mà bền": "chính" tức là nghĩa của chữ "thành", "bền" tức là nghĩa của chữ "định"; chỉ có điều "chính" là nghĩa phụ của "thành", "bền" là nghĩa nằm trong "định" mà thôi. Bởi vì vật tất phải đã thành rồi mới có thể đứng đúng chỗ của nó, và chưa từng có cái gì không bền mà lại có thể gọi là định. Vậy hai chữ "thành" và "định" mới là nghĩa thực. "Hai người chúng ta cùng trinh" là nói hai người chúng ta thành định ấp này, không thể dùng nghĩa "chính mà bền" để nói.

 (Một) lời chú (khác) nói: Nước có điều ngờ lớn thì mong được sự chính đáng có kết cục tốt; thuyết cũ cho "trinh" là "hỏi" là sai. Nước có điều ngờ lớn thì lấy sự chính đáng có kết cục mà bói rùa, bói cỏ thi, gọi là đại trinh. "Bói lập vua" là khi nước không có con trưởng của vợ cả thì bói xem ai có thể lập. "Đại phong" là phong đất lập chư hầu, như Kinh Dịch nói "lợi cho việc lập chư hầu"; Chu tử cho rằng đó đều là lời đoán về việc bói lập vua, là đúng. Xem chỗ có thể đốt cũng là việc của Tông bá; việc lớn thì Tông bá đến chủ trì việc bói. Bói dùng xương bụng của rùa, phần xương gần chân thì cao. "Tác" là dùng lửa đốt để làm hiện ra triệu. "Mệnh" là khấn với rùa việc đem bói. Không xem việc đốt rùa là vì tế lớn nhẹ hơn đại trinh. "Phàm việc nhỏ" là chỉ những việc hơi nhỏ trong số việc của Thái bốc, không phải là việc nhỏ của Phệ nhân. [Việc lớn thì bói rùa, việc nhỏ thì bói cỏ thi; nếu là việc nhỏ thì phải vào chín việc bói cỏ thi (chín loại việc do Phệ nhân coi), không nên đưa vào đây.] "Đến chủ trì việc bói" là thay Tông bá. "Trinh quy" là đặt rùa cho ngay ở chỗ bói. Dời đô lớn, dấy binh lớn lại nhẹ hơn tế lớn, nên không tự mình khấn rùa. "Trần quy" là bày rùa ở chỗ đặt đồ cúng mà không tự mình đặt cho ngay, cũng vì bói cho lễ tế nhỏ lại nhẹ hơn dời đô lớn, dấy binh lớn, bởi lễ tế nhỏ là lễ tế bất thường. Phàm việc tang thì bói cỏ thi chọn chỗ chôn, bói rùa chọn ngày; thiên tử thì bói chỗ huyệt, Thái bốc khấn rùa, vì coi trọng lễ tang chỉ sau tế lớn. Phàm nói "khấn rùa" là khấn mà không đốt, người đốt là thuộc hạ; phàm nói "đốt rùa" là đốt mà không khấn, thì người khấn rùa là Tiểu tông bá.

 Hú tôi xét: "đại trinh" tức là nghĩa việc thành tựu có kết cục, như Chu Công xây dựng đất Lạc là việc lớn, nên gọi là "hai người chúng ta cùng trinh".

 Họ Toàn nói: Phàm khi bói việc đại trinh thì Thái bốc xem chỗ cao mà đốt rùa; tế lớn thì xem chỗ cao mà khấn rùa; dời đô lớn, dấy binh lớn thì đặt rùa cho ngay; lễ tế nhỏ thì bày rùa; việc tang thì khấn rùa. Đại trinh là việc lớn có điều ngờ mà cầu sự chính đáng. Bói mà xem chỗ cao là xem chỗ cao trên lưng rùa mà đục, nên gọi là "tác". Hú tôi xét: giải là "việc có điều ngờ mà cầu sự chính đáng" cũng thỏa đáng.

 Tám tụng (tám lời đoán của triệu)

 Chiêm nhân (viên quan đoán điềm) coi việc đoán rùa, dùng tám lần bói cỏ thi mà đoán tám lời tụng, dùng tám quẻ mà đoán tám "cố" (tám duyên do) của việc bói cỏ thi, để xem lành dữ. Phàm bói rùa, bói cỏ thi, vua đoán thể, đại phu đoán sắc, quan sử đoán vệt đen, Bốc nhân đoán vết nứt. Phàm bói xong thì buộc lụa lễ (vào thẻ) để ghép với lời khấn. Cuối năm thì tính xem những lời đoán đúng hay không.

 Lời chú: Chiêm nhân lo việc đoán lành dữ của quẻ cỏ thi và triệu rùa; Phệ nhân cũng đoán, nhưng lấy Chiêm nhân làm chủ. Khi sắp đoán tám việc trong tám mệnh, trước hết dùng cỏ thi bói, rồi lấy tám lời tụng mà đoán. Tám quẻ tức là các quẻ gốc của ba Dịch. "Tám cố" là duyên do của tám việc. Rùa có "tụng", tụng là lời đoán triệu; cỏ thi có "cố", cố là lời hợp lại của quẻ. Lấy lời tụng của triệu rùa và duyên do của quẻ cỏ thi để đoán, rồi xem cả hai thuận hay trái nhau mà quyết lành dữ. "Phàm bốc phệ": bốc là bói rùa, phệ là bói cỏ thi. "Thể" là tượng của triệu; "sắc" là khí của triệu; "mặc" là độ lớn của triệu; "tách" là vết rạn của triệu. Thể có lành dữ, sắc có tốt xấu, vệt đen có lớn nhỏ, vết nứt có mờ rõ. Người tôn quý chỉ xem tượng triệu mà thôi, người thấp kém theo thứ bậc xem kỹ các phần khác. Thể, sắc, vệt đen, vết nứt đều thuộc bói rùa, mà nói "phàm bốc phệ" là vì việc lớn của nước thì bói cỏ thi trước rồi bói rùa sau, lấy bói rùa làm chủ. Đoán xong thì ghi lời khấn rùa cùng tấm lụa lễ thần, buộc lại với nhau; "tỷ" là hợp. Tính xem lời đoán đúng hay không là để thăng giáng người đoán giỏi hay dở.

 Hú tôi xét: câu "tính xem lời đoán đúng hay không", lời chú cho là để thăng giáng người đoán giỏi hay dở, e chưa chắc đúng. Bởi vì đoán theo tám lời tụng, thì đúng hay không là do lời tụng quyết định, chứ không phải do người đoán quyết định. Cho nên biết việc tính xem lời đoán đúng hay không hẳn là để kiểm nghiệm lời tụng xác đáng hay không mà thôi. Chế độ lớn của thánh nhân ắt có chỗ mầu nhiệm riêng. "Tám cố" tức là tám việc như chinh, tượng, dữ, mưu…; mỗi việc đều có duyên do của nó, nên đem bói cỏ thi mà đoán.

 Họ Trịnh nói: Phàm việc lớn đều bói cỏ thi trước rồi bói rùa sau; bói cỏ thi thì kém, bói rùa thì hơn, chủ yếu theo cái hơn, cho nên Chiêm nhân kiêm coi cả. Tám lần bói cỏ thi, tám lời tụng, tám cố tức là tám mệnh đốt rùa về việc nước của Thái bốc; ý nói khi sắp bói rùa tám việc thì trước dùng cỏ thi mà bói, gọi là "tám lần bói cỏ thi". Phàm đoán quẻ cỏ thi thì dùng lời quẻ, lời hào; đoán rùa thì dùng lời tụng. Nay nói "dùng tám lần bói cỏ thi mà đoán tám lời tụng" là vì lành dữ của bói cỏ thi giống như đoán rùa, nên lời đoán của cỏ thi cũng gọi là tụng. "Dùng tám quẻ mà đoán tám cố của việc bói cỏ thi" là nói tám việc ấy không bói rùa mà chỉ bói cỏ thi; tám quẻ tức là quẻ của tám lần bói cỏ thi. Nếu ý vua chỉ muốn theo kết quả bói cỏ thi mà không cần bói rùa lại, thì lấy quẻ của tám lần bói cỏ thi mà đoán lành dữ để tâu lên vua.

 Họ Toàn nói: Đã đốt được vết nứt thì vua đoán thể, đại phu đoán sắc, quan sử đoán vệt đen, Bốc nhân đoán vết nứt. Bốn thể giống như bốn tượng; sắc là Vũ, Tễ, Mông, Dịch, Khắc; vệt đen là vết nứt lớn; vết nứt là triệu nhánh. Rùa có thể và sắc, triệu cũng có thể và sắc. Thể và sắc của rùa thì Bốc sư và Quy nhân phân biệt; thể và sắc của triệu thì vua và đại phu định. Vệt đen là vệt do lửa đốt; đốt xong lật lại xem, vết nứt lớn gọi là "ăn vệt đen", nhỏ gọi là "không ăn". Vết nứt thì lấy cái lớn, nên lấy "ăn vệt đen" làm lành. Vết nứt là triệu nhánh; việc nhỏ nhặt giao cho Bốc nhân, còn nghĩa lý thì do bậc quân tử quyết định.

 Hú tôi xét: "thể" tức là các loại cúi, ngửa, nghiêng, nhô của rùa, do vua định. "Sắc" tức là các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, do đại phu định. "Mặc" tức là ô vuông được khắc ra để chứa lửa mà làm hiện vệt đen, do quan sử định. "Tách" tức là các loại Ngọc, Ngõa, Nguyên, do Bốc nhân đoán. Mà đều gọi là "đoán" vì đều là việc trong khi đoán. Thiên Ngọc tảo nói "Bốc nhân định rùa" (?) chỉ là tùy việc lớn nhỏ mà định rùa lớn nhỏ mà thôi.

 Lại nói: Vật thần linh biết việc người thì lẽ ra không bao giờ sai, vậy mà có lúc đúng lúc sai, là vì việc thần giáng đến không thể đo lường được. Bói rùa chủ về sự tương sinh của ngũ hành; phàm khắc phạt nhau là tạp loạn, nên gọi là trái. Đã bói rồi mà bàn việc đoán, thì vệt đen là gốc; phàm "ăn vệt đen" thì không gì là không lành. Thể đứng thứ hai, quý ở chỗ chuyên nhất. Ngũ hành tùy chỗ hiện ra mà xét điều thích hợp của mỗi hành; một vết nứt, một vết rạn mà được sự phối hợp thích đáng thì đều là triệu lành.

 Lời khấn

 Lời khấn rùa: "Mượn ngươi, rùa lớn, có phép thường; mượn ngươi, rùa lớn, có phép thường. Nay năm… tháng… ngày…, người bói là … vì … bói việc …, dám cáo với thần tiên bốc và sự linh thiêng của rùa lớn. Lành dữ, tốt xấu, không gì là không biết khắp. Được thì báo lành, mất thì báo dữ, chỉ xin theo thần linh." Khấn xong thì cất rùa, đều giống như nghi thức bói cỏ thi.

 Thiên Khúc lễ nói: "Mai rùa cũ hỏng thì đem chôn." Sách Bạch hổ thông nói: "Cỏ thi (và rùa) hỏng thì đem chôn." Kính cẩn xét: lời khấn này e là người đời sau làm bổ vào, xem việc cất rùa đặt sau khi bói thì biết. Những điều trên đây từ thời Phục Hy đến cuối đời Chu được truyền lại (?) như vậy. Thuyết về cỏ thi thì sách "Dịch học khải mông" (sách của Chu Hy) đã khảo đính tường tận, riêng bói rùa thì không có. Nay gom (?) kinh truyện cùng những lời chú thích của các nhà Nho trước mà khảo đính ở đây, đều giữ nguyên lời chú cũ, chỗ nào đúng thì giữ lại, chỗ nào sai thì biện giải, ý muốn giữ được một hai phần trong trăm nghìn mà thôi. Tuy phép bói rùa đã thất truyền, nhưng lý lẽ và số (?) vẫn có thể căn cứ được; cái gọi là "nhạc có thể biết được" (lời Khổng Tử trong sách Luận ngữ, ý nói từ lẽ còn lại vẫn hiểu được) là ở đây, và cái gọi là "ta tiếc cái lễ" (lời Khổng Tử nói với Tử Cống: anh tiếc con dê, ta tiếc cái lễ, ý nói giữ lại hình thức để lễ khỏi mất hẳn) cũng ở đây, sao có thể nói là hoàn toàn không truyền lại được?

 Bàn tổng quát: Phép bói rùa thời xưa, trước hết phải chọn rùa, đến mùa xuân thì làm lễ hấn và sửa rùa, rồi cất giữ để chờ dùng. Lúc bói, trước dùng dao khắc mở ở phía trên vị trí Yêu kim thành hình vuông; khi mở tất phải chia theo xuân, hạ, thu, đông, theo bốn triệu mà mở, đó là "mở rùa theo bốn triệu". Mở xong thì dùng lửa đốt, chỗ đốt tất ở trên chỗ đã khắc, nên gọi là "tuấn khế" (đốt dùi khắc). Đốt rồi tất sẽ có dấu lửa hiện ra, nên gọi là "định mặc". Dấu lửa đã ăn vào tấm mai thì vết nứt tất hiện ra; vết nứt hiện ở trong ô vuông hay chạy ra ngoài ô vuông, từ đó mới có sự phân biệt "ăn vệt đen" và "không ăn vệt đen", nên có thuyết "thực mặc". Ở vết nứt hiện ra, phần giữa là thân, phần sát gần đường "Thiên lý" (đường vân dọc chính giữa yếm rùa, theo cách gọi của lối bói dân gian) là đầu, phần duỗi ra hướng về phía ngoài là chân; hoặc thẳng hoặc xiên, hoặc thô hoặc mảnh, hoặc cao hoặc thấp, hoặc ngửa hoặc úp, rồi mới dùng các phép đoán trong Sử ký và trong kinh để phân biệt. Đó là đại lược của việc bói rùa.

 Trên đây đã khảo xét khắp các sách, giữ lại đại khái, để đợi các bậc quân tử học rộng khảo đính. Còn sách "Ngọc linh bí bản" là sách bói rùa mà người đời nay đang học, cũng chọn lấy mà phụ vào, đúng như câu "lễ mất thì tìm ở dân gian". Thế nhưng hình tượng và phép đoán trong đó có nhiều chỗ ngầm khớp với những điều được dẫn làm chứng trong Sử ký, mong đừng vì nó quê mùa mà xem nhẹ.

 Bốc pháp tường khảo, quyển một (hết)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video