Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ hai mươi bốn. Phẩm Thập Địa (Mười địa: mười bậc tu chứng lần lượt của Bồ-tát) thứ hai mươi hai, phần hai.
Địa thứ nhất: Hoan Hỷ địa (bậc Vui Mừng).
Bấy giờ Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) Kim Cương Tạng quán sát khắp mười phương. Vì muốn đại chúng thêm lòng tin và lòng kính, ngài nói kệ tụng (bài giảng viết thành thơ) rằng:
Con đường của chư Phật, các bậc Thánh chủ, nhiệm mầu, rất khó hiểu thấu.
Không phải nhờ suy tính mà đạt được, chỉ người có trí tuệ mới đi được.
Bản tính của nó từ xưa đến nay vắng lặng, không sinh cũng không diệt.
Từ xưa vốn là không (không có thực thể cố định), dứt trừ mọi khổ não.
Xa lìa các nẻo tái sinh, ngang bằng với tướng Niết-bàn (trạng thái tắt hết phiền não, ra khỏi vòng sinh tử).
Không có giữa, cũng không có sau, lời lẽ không thể nói ra được.
Vượt khỏi ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), hình tướng của nó như hư không.
Chỗ chư Phật đi qua trong sạch, sâu xa, vắng lặng.
Lời nói khó vươn tới được, hạnh tu của các địa cũng như vậy.
Nói ra còn khó, huống gì đem chỉ cho người khác.
Trí tuệ của chư Phật lìa mọi đường lối của tâm số (các hoạt động tâm lý đi kèm với tâm, như cảm nhận, suy tưởng, ý muốn).
Không thể nghĩ bàn. Trong đó không có ấm, giới, nhập (ba cách Phật giáo chia thân tâm và thế giới thành những yếu tố: năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập).
Chỉ dùng trí tuệ mới biết được, thức (cái biết phân biệt thông thường) không với tới được.
Như dấu vết trên không trung thì khó nói, làm sao chỉ ra được hình tướng của nó.
Nghĩa của mười địa là như vậy, tâm ý không đi tới được.
Việc này tuy khó, nhưng nếu phát nguyện, thực hành từ bi,
dần dần đầy đủ các địa, thì người trí có thể đạt tới.
Hạnh tu của các địa như thế nhiệm mầu, rất khó thấy.
Không thể dùng tâm mà biết, phải nương sức Phật mà nói.
Các ngươi hãy cung kính, cùng một lòng lắng nghe.
Điều trí tuệ thuận theo, là hạnh đi vào tướng của các địa,
trong vô lượng ức kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) cũng nói không hết.
Nay nói tóm lược đúng như thật, nhưng ý nghĩa không thiếu sót.
Hãy một lòng cung kính chờ nghe, nay ta nương sức Phật mà nói.
Tiếng lớn xướng lên nguyên nhân và thí dụ, nghĩa và tên không trái nhau (?).
Sức thần của Phật không lường được, nay đều ở nơi thân ta.
Những gì ta nói ra chỉ như một giọt nước của biển lớn.
Bồ-tát Kim Cương Tạng nói kệ xong, bảo đại chúng: "Này các Phật tử (con Phật, chỉ người tu theo Phật)! Có những chúng sinh vun trồng dày thiện căn (gốc lành: những việc lành làm nền cho quả tốt về sau), tu các hạnh lành, khéo gom các pháp trợ đạo (những phép tu phụ giúp cho con đường giác ngộ), cúng dường chư Phật, gom các pháp trong sạch, được thiện tri thức (bậc thầy, bạn tốt dẫn dắt việc tu hành) che chở, có lòng sâu rộng, tin ưa pháp lớn, lòng phần nhiều hướng về từ bi, ưa cầu trí tuệ Phật. Những chúng sinh như vậy mới có thể phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật).
Họ phát tâm ấy để được nhất thiết chủng trí (trí của Phật, biết rõ hết thảy mọi pháp đến từng chi tiết); để được thập lực (mười sức trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có); để được đại vô úy (sự không chút sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng); để đầy đủ Phật pháp; để cứu hết thảy thế gian; để làm trong sạch tâm đại từ bi; để hướng tới trí vô ngại (trí không gì cản trở) trùm khắp mười phương không sót; để làm sạch hết thảy cõi Phật, không sót cõi nào; để trong một niệm (một khoảnh khắc ý nghĩ) biết hết việc ba đời; để tự tại chuyển bánh xe pháp lớn (giảng dạy giáo pháp rộng khắp; giáo pháp được ví như bánh xe lăn đi nghiền nát mê lầm) và rộng bày sức thần của Phật. Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) sinh tâm như vậy.
Này các Phật tử! Tâm ấy lấy đại bi làm đầu, trí tuệ tăng mạnh, được phương tiện (cách thức khéo léo, thích hợp để giáo hóa và tu tập) che giữ. Trực tâm (lòng ngay thẳng) và thâm tâm (lòng tin ưa sâu xa) chân thành hết mực. Tâm ấy lớn ngang với sức Phật, khéo quyết định về sức của chúng sinh và sức của Phật, hướng tới trí vô ngại, thuận theo tự nhiên trí (trí tự có, không do thầy dạy), nhận được hết thảy Phật pháp, dùng trí tuệ mà giáo hóa. Tâm ấy rộng lớn như pháp giới (toàn thể mọi hiện tượng, mọi cảnh giới), rốt ráo như hư không, kéo dài cho tới tận cùng thời vị lai.
Bồ-tát phát tâm như vậy thì liền vượt khỏi phàm phu địa (bậc của người thường chưa giác ngộ), vào ngôi Bồ-tát, sinh vào nhà Phật. Dòng giống tôn quý, không ai chê trách được. Vượt khỏi mọi con đường thế gian, vào con đường xuất thế gian (con đường vượt ra ngoài vòng sinh tử). Trụ trong pháp của Bồ-tát, đứng vào hàng các Bồ-tát, cùng bước vào dòng giống Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật) của ba đời, nhất định rốt ráo đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát trụ trong pháp như vậy gọi là trụ Hoan Hỷ địa, vì đã được pháp không lay động.
Này các Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát trụ Hoan Hỷ địa thì nhiều vui mừng, nhiều lòng tin, nhiều trong sạch, nhiều hớn hở, nhiều nhu hòa, nhiều sức chịu đựng; không ưa tranh cãi, không ưa quấy nhiễu chúng sinh, không ưa giận hờn.
Này các Phật tử! Các Bồ-tát trụ Hoan Hỷ địa này nhớ đến chư Phật nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến Phật pháp nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến các Bồ-tát Ma-ha-tát nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến những hạnh các Bồ-tát thực hành nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến tướng trong sạch của các Ba-la-mật (các hạnh tu đưa người sang bờ giác ngộ, như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ…) nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến việc các Bồ-tát vượt trội hơn mọi người nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến sức của các Bồ-tát không gì phá hoại được nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến pháp giáo hóa của các Như Lai nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến việc mình có thể làm lợi ích cho chúng sinh nên sinh lòng vui mừng; nhớ đến cửa trí tuệ và phương tiện mà hết thảy Phật, hết thảy Bồ-tát đã bước vào nên sinh lòng vui mừng.
Bồ-tát lại nghĩ thế này: Ta dần lìa mọi cảnh giới thế gian, nên sinh lòng vui mừng; ta vào trong sự bình đẳng của hết thảy Phật, nên sinh lòng vui mừng; ta xa lìa bậc phàm phu, nên sinh lòng vui mừng; ta gần với bậc trí tuệ, nên sinh lòng vui mừng; ta dứt hết mọi đường ác, nên sinh lòng vui mừng; ta làm chỗ nương tựa cho hết thảy chúng sinh, nên sinh lòng vui mừng; ta được gần gặp hết thảy chư Phật, nên sinh lòng vui mừng; ta sinh vào cảnh giới của chư Phật, nên sinh lòng vui mừng; ta vào hàng hết thảy Bồ-tát, nên sinh lòng vui mừng; ta lìa mọi sợ hãi, nên sinh lòng vui mừng.
Vì sao vậy? Vì Bồ-tát này được Hoan Hỷ địa thì mọi nỗi sợ đều xa lìa, đó là: sợ không sống nổi, sợ tiếng xấu, sợ chết, sợ đọa vào đường ác, sợ uy thế của đại chúng. Bồ-tát lìa hết thảy những nỗi sợ như vậy. Vì sao? Vì Bồ-tát này đã lìa tướng ngã (ý niệm cho rằng có một cái "tôi" thật), đến thân mình còn không tham, huống gì đồ dùng; vì thế Bồ-tát không sợ không sống nổi. Lòng không mong được cung kính, cúng dường, mà nghĩ rằng: ta nên cúng dường chúng sinh, cung cấp những thứ họ cần; vì thế Bồ-tát không sợ tiếng xấu. Xa lìa ngã kiến (cái thấy sai lầm cho rằng có cái "tôi" thật), không có tướng ngã, nên không sợ chết. Lại nghĩ rằng: nếu ta chết đi, nơi ta sinh ra chắc chắn sẽ gặp chư Phật, Bồ-tát; vì thế không sợ đọa vào đường ác. Chí nguyện ta ưa thích không ai bằng, huống gì hơn; vì thế không sợ uy thế của đại chúng. Như vậy Bồ-tát vĩnh viễn lìa hết thảy những việc đáng sợ.
Này các Phật tử! Bồ-tát này lấy đại bi làm đầu, đối với hết thảy chúng sinh, lòng không chê ghét. Lòng ngay thẳng bền chắc, tự nhiên trong sạch, lại càng siêng tu hết thảy thiện căn, đó là: lòng tin tăng mạnh; phần nhiều thực hành tâm trong sạch; sự hiểu biết trong sạch; phần nhiều dùng lòng tin mà phân biệt; sinh ra đại bi, thành tựu đại từ, lòng không mỏi mệt lười biếng; lấy lòng biết hổ thẹn làm đồ trang sức; thành tựu nhẫn nhục, nhu hòa; kính thuận giáo pháp của chư Phật; tin và trọng thiện tri thức; ngày đêm thường tu hết thảy thiện căn; thường yêu thích pháp, cầu nghe nhiều không chán; đúng như pháp đã nghe mà giữ chánh niệm (nhớ nghĩ đúng đắn) và quán sát; lòng không tham đắm; không cầu danh tiếng, không cầu lợi lộc và của cải nuôi thân; thường sinh lòng quý pháp như báu (?) không biết đủ; ưa bậc Nhất thiết trí (trí biết hết thảy của Phật); muốn được các lực, các vô úy và bất cộng pháp (những đức riêng của Phật, không chung với hàng tu hành khác) của chư Phật; cầu các pháp Ba-la-mật trợ giúp; lìa mọi dối trá quanh co; nói được làm được; thường nói lời thật; không làm nhơ nhà Phật; không bỏ giới Bồ-tát; sinh Tát-bà-nhã (trí biết hết thảy, tức trí tuệ của Phật), lòng không lay động như núi chúa; không ưa việc thế gian; thành tựu thiện căn xuất thế gian; gom các pháp lành trợ giúp Bồ-đề (sự giác ngộ) không biết chán; thường cầu con đường cao nhất trong những con đường cao. Bồ-tát thành tựu các pháp làm sạch địa như vậy, gọi là an trụ Hoan Hỷ địa.
Bồ-tát an trụ Hoan Hỷ địa như vậy, phát các đại nguyện, sinh lòng quyết định như sau: Ta sẽ đem tâm trong sạch cúng dường hết thảy chư Phật, không sót vị nào, dùng mọi đồ cúng tùy ý mà cúng dường. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp cúng dường hết thảy chư Phật có trong mọi kiếp, bằng những đồ cúng lớn, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, các kinh pháp mà hết thảy chư Phật nói ra, ta đều thọ trì (nhận lấy và gìn giữ), thâu giữ sự giác ngộ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề của hết thảy chư Phật; pháp giáo hóa của hết thảy chư Phật, ta đều thuận theo; hết thảy Phật pháp, ta đều giữ gìn được. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, giữ gìn hết thảy Phật pháp trong mọi kiếp, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, hết thảy chư Phật trong hết thảy thế giới, khi từ cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi Bồ-tát ở kiếp cuối cùng trước khi xuống trần thành Phật) giáng xuống, vào thai, ở trong thai, mới sinh ra, xuất gia, thành Phật đạo, được thỉnh chuyển bánh xe pháp lớn, rồi thị hiện vào Đại Niết-bàn — vào những lúc ấy, ta đều đến cúng dường, lấy việc thâu giữ giáo pháp làm đầu, vì bánh xe pháp được chuyển trong ba thời (?). Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp nghênh đón và cúng dường hết thảy chư Phật, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, hạnh tu của hết thảy Bồ-tát rộng lớn, vô lượng, không thể phá hoại, không phân biệt, được các Ba-la-mật thâu nhiếp, được các địa làm trong sạch, sinh ra các pháp trợ đạo; có tướng chung, tướng riêng, có tướng, không tướng, có thành, có hoại (?); con đường các địa mà hết thảy Bồ-tát thực hành, cùng hạnh gốc của các Ba-la-mật — ta đem giáo hóa hết thảy, khiến họ nhận lấy mà thực hành, lòng được tăng trưởng. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp thực hành hạnh Bồ-tát, dùng mọi cách giáo hóa để làm cho chúng sinh thành thục, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, hết thảy chúng sinh: hoặc có sắc (có thân hình vật chất), hoặc không có sắc; có tưởng (có tri giác), không có tưởng, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng; sinh từ trứng, sinh từ thai, sinh từ chỗ ẩm ướt, hóa sinh (tự nhiên hiện ra, không nhờ cha mẹ); bị ràng buộc trong tam giới (ba cõi: cõi Dục có ham muốn, cõi Sắc chỉ còn thân hình vi tế, cõi Vô sắc không còn thân hình), vào khắp mọi nơi sinh trong lục đạo (sáu đường tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), thuộc về danh sắc (thân và tâm: phần tinh thần và phần vật chất) — ta sẽ giáo hóa cho thành thục, cắt đứt mọi con đường thế gian, khiến họ trụ trong Phật pháp và trí tuệ biết hết thảy, không sót một ai. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp giáo hóa hết thảy chúng sinh, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, hết thảy thế giới: rộng, hẹp và cỡ vừa, nhiều vô số vô lượng, không thể phân biệt, không thể phá hoại, không thể lay động, không thể nói hết; thô và tế, đứng thẳng và đứng ngược, bằng phẳng, vuông, tròn — có trí tùy theo mà đi vào những thế giới như vậy; như sự sai khác của lưới Nhân-đà-la (lưới báu của trời Đế Thích, mỗi mắt lưới có một viên ngọc phản chiếu tất cả các viên khác, lồng vào nhau vô tận), sự sai khác của các thế giới mười phương như vậy, ta đều biết rõ như ở ngay trước mắt. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp đều biết rõ những thế giới như thế như ở trước mắt, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, hết thảy cõi Phật vào trong một cõi Phật, một cõi Phật vào trong hết thảy cõi Phật; mỗi cõi Phật có vô lượng vẻ trang nghiêm, lìa mọi nhơ uế, đầy đủ trí tuệ trong sạch, chúng sinh đầy khắp trong đó; thường có sức đại thần thông của chư Phật, tùy theo tâm chúng sinh mà thị hiện. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp làm trong sạch những cõi nước như thế, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, hết thảy Bồ-tát cùng một lòng, cùng tu học, cùng gom các điều lành, không oán ghét nhau, cùng một cảnh giới, lòng bình đẳng hòa hợp, thường không rời nhau; tùy theo chỗ thích hợp mà có thể hiện thân Phật; tự trong tâm đều hiểu biết cảnh giới, thần thông và sức trí của chư Phật; thường được thần thông tùy ý, đều có thể dạo khắp mọi cõi nước, hiện thân trong mọi hội của Phật, sinh khắp trong mọi nơi sinh; có trí tuệ lớn không thể nghĩ bàn như vậy, đầy đủ hạnh Bồ-tát. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp đi trên con đường đại trí tuệ như thế, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, nương bánh xe không thoái lui (không bao giờ lùi bước trên đường tu), thực hành đạo Bồ-tát; những việc làm của thân, miệng, ý đều không uổng: chúng sinh nào thấy ta thì liền chắc chắn trụ vững trong Phật pháp; nghe tiếng ta thì liền được trí tuệ chân thật; ai thấy ta thì lòng liền vui mừng, lìa các phiền não — như cây thuốc chúa (loài cây thuốc quý, ai thấy, ngửi, chạm vào đều lành bệnh). Vì muốn thực hành đạo Bồ-tát được như thế, phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp đi con đường không thoái lui, việc làm không uổng, không hề ngơi nghỉ.
Lại nữa, ở hết thảy thế giới đều thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; trên đầu một sợi lông thị hiện vào thai, xuất gia, ngồi đạo tràng (chỗ ngồi tu thành đạo), thành Phật đạo, chuyển pháp luân (bánh xe pháp), độ chúng sinh, thị hiện Đại Niết-bàn; hiện sức thần và trí lớn của các Như Lai; tùy theo hết thảy chúng sinh đáng được độ mà trong từng niệm thành Phật đạo; biết hết thảy pháp đều mang tướng Niết-bàn; dùng một âm thanh mà khiến hết thảy chúng sinh đều vui mừng; thị hiện Đại Niết-bàn mà không dứt hạnh Bồ-tát; chỉ cho chúng sinh bậc đại trí, khiến họ biết hết thảy pháp đều là giả dối; dùng đại trí tuệ và thần thông tự tại hóa hiện ra khắp pháp giới. Phát đại nguyện như vậy, rộng lớn như pháp giới, rốt ráo như hư không, cho tới tận cùng thời vị lai, suốt mọi kiếp làm việc thành Phật đạo, cầu đại trí tuệ, đại thần thông, không hề ngơi nghỉ.
Này các Phật tử! Bồ-tát trụ Hoan Hỷ địa lấy mười nguyện ấy làm đầu, sinh ra trăm vạn a-tăng-kỳ (con số lớn không đếm được) đại nguyện như thế. Bồ-tát dựa vào mười pháp không thể cùng tận mà sinh ra những nguyện này, và để làm tròn những nguyện này mà siêng năng tinh tấn. Mười pháp ấy là gì? Một là chúng sinh không thể hết; hai là thế giới không thể hết; ba là hư không không thể hết; bốn là pháp giới không thể hết; năm là Niết-bàn không thể hết; sáu là việc Phật ra đời không thể hết; bảy là trí tuệ của chư Phật không thể hết; tám là những đối tượng tâm nhắm tới không thể hết; chín là sự khởi lên của trí không thể hết; mười là sự chuyển biến của thế gian, của pháp, của trí không thể hết (?).
Nếu chúng sinh hết thì nguyện của ta mới hết. Nếu thế giới, hư không, pháp giới, Niết-bàn, việc Phật ra đời, trí tuệ chư Phật, đối tượng của tâm, sự khởi trí, các sự chuyển biến hết, thì nguyện của ta mới hết. Nhưng chúng sinh thật không thể hết; thế giới, hư không, pháp giới, Niết-bàn, việc Phật ra đời, trí tuệ chư Phật, đối tượng của tâm, sự khởi trí, các sự chuyển biến thật không thể hết; nên các nguyện và thiện căn của ta cũng không thể hết.
Này các Phật tử! Bồ-tát quyết định phát đại nguyện ấy thì được tâm lợi ích an vui, tâm mềm mại, tâm điều thuận, tâm vắng lặng, tâm không buông lung, tâm tịch diệt (lặng dứt phiền não), tâm ngay thẳng, tâm hòa nhuận, tâm không giận, tâm không vẩn đục. Như vậy thì thành người có lòng tin: ưa dùng lòng tin mà phân biệt công đức; tin con đường chư Phật đã thực hành từ trước; tin thực hành các Ba-la-mật thì được tăng trưởng; tin khéo vào các địa thì được công đức thù thắng; tin sẽ thành tựu mười lực của Phật; tin sẽ đầy đủ tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp: tự tin đã giác ngộ hết, đã dứt hết phiền não, nói đúng về chướng ngại tu hành, nói đúng con đường thoát khổ); tin bất cộng pháp không thể phá hoại; tin Phật pháp không thể nghĩ bàn; tin sức thần tự tại của chư Phật vô lượng vô biên; tin vô lượng cửa hạnh của các Như Lai; tin rằng từ nhân duyên (nguyên nhân và điều kiện) mà thành quả báo. Nói tóm lại, tin hạnh khắp mọi mặt của các Bồ-tát, tin công đức, trí tuệ, sức uy thần của chư Phật.
Này các Phật tử! Bồ-tát nghĩ thế này: chánh pháp của chư Phật sâu xa như vậy, lìa tướng như vậy, vắng lặng như vậy, không như vậy, vô tướng (không có hình tướng) như vậy, vô tác (không có tạo tác) như vậy, không nhiễm như vậy, vô lượng như vậy, rộng lớn như vậy, khó phá hoại như vậy. Thế mà các phàm phu lòng sa vào tà kiến (cái thấy sai lầm), bị vô minh (sự mê muội không thấy rõ sự thật) tối tăm che mất mắt tuệ; thường dựng cờ kiêu mạn, rơi vào lưới khát ái (lòng ham muốn như cơn khát không dứt); thuận theo dối trá quanh co, thường ôm lòng keo kiệt ghen ghét, mà tạo nhân duyên cho chỗ sinh ra của thân đời sau; gom nhiều tham dục, giận dữ, ngu si, gây ra các nghiệp nặng; gió mạnh của hờn ghét thổi lửa tâm tội lỗi, khiến lửa luôn bừng cháy; làm việc gì cũng đều đi đôi với điên đảo (thấy ngược lẽ thật).
Dục lưu, hữu lưu, kiến lưu, vô minh lưu (bốn dòng nước cuốn trôi chúng sinh: dòng ham muốn, dòng bám vào sự tồn tại, dòng thấy sai, dòng mê muội) nối nhau khởi lên, gieo hạt giống tâm-ý-thức (cái biết của tâm) vào đất ba cõi, sinh ra mầm khổ não, đó là danh sắc. Danh sắc hòa hợp làm tăng trưởng lục nhập (sáu cửa tiếp nhận: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Căn (giác quan) và trần (đối tượng của giác quan) gặp nhau sinh ra xúc (sự tiếp xúc). Vì có xúc nên sinh thọ (cảm nhận khổ, vui). Vì tham đắm cảm nhận vui nên sinh ái (ham muốn). Vì ái tăng trưởng nên sinh thủ (níu giữ, chiếm lấy). Do nhân duyên thủ lại khởi lên hậu hữu (sự tồn tại ở đời sau). Do nhân duyên hữu nên có sinh, già, chết, lo buồn, khổ não. Do những nhân duyên như vậy mà gom thành khối khổ, chịu các khổ não. Trong đó không có ngã (cái tôi), không có ngã sở (cái thuộc về tôi), không có người làm, không có người nhận, không có người biết; như cỏ cây ngói đá, lại như bóng hình và tiếng vang. Phàm phu thật đáng thương, không biết không hay mà chịu khổ não.
Bồ-tát thấy các chúng sinh trong cảnh ấy không thoát được các khổ, liền sinh trí tuệ đại bi. (Nghĩ rằng:) "Các chúng sinh này ta nên cứu giúp, khiến họ trụ trong niềm vui rốt ráo của Phật đạo" — liền sinh trí tuệ đại từ.
Bồ-tát Ma-ha-tát thuận theo pháp đại từ bi như vậy, với tâm sâu xa mầu nhiệm, trụ ở địa thứ nhất, đối với hết thảy vật đều không tham tiếc. Vì tôn trọng trí lớn mầu nhiệm của chư Phật, Bồ-tát học hạnh đại thí (bố thí lớn), có gì liền đem cho hết: vàng, bạc, ngọc ma-ni (ngọc quý), xà cừ, mã não, lưu ly, san hô, hổ phách, kha bối (một loại vỏ ốc trắng quý), chuỗi ngọc châu báu, đồ trang sức thân, cùng voi ngựa, xe kiệu, dân chúng, nô tỳ, đất nước, thành ấp, vườn rừng, lầu ngắm cảnh, vợ thiếp, con trai con gái, hết thảy những gì yêu quý đều đem bố thí; đầu, mắt, tai, mũi, các khớp xương, tay chân, vì kính trọng Phật sâu nặng nên không tham tiếc.
Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở địa thứ nhất có thể làm đại thí. Bồ-tát này vì dùng tâm đại bi, tâm đại thí để cứu hết thảy chúng sinh, nên siêng cầu những việc lợi ích thế gian và xuất thế gian, lòng không mỏi lười; vì thế Bồ-tát sinh công đức không mỏi mệt. Đối với các kinh sách, tự mình hiểu được; vì thế sinh công đức hiểu kinh sách. Được trí tuệ hiểu kinh sách như vậy, khéo cân nhắc việc nên làm và không nên làm; đối với chúng sinh bậc trên, bậc giữa, bậc dưới, tùy chỗ thích hợp mà làm lợi ích; vì thế Bồ-tát sinh công đức hiểu biết việc đời. Được công đức hiểu biết việc đời thì biết đúng thời, biết đúng mức, lấy lòng hổ thẹn làm đồ trang sức, tu con đường lợi mình lợi người; vì thế sinh công đức biết hổ thẹn. Siêng năng tu hành các công đức như vậy, lòng không lười lui, đó là công đức tinh tấn không thoái lui; liền được sức kham nhận (sức chịu đựng và đảm đương). Được sức kham nhận rồi, Bồ-tát siêng cúng dường hết thảy chư Phật, theo lời Phật dạy, đúng như lời mà tu hành.
Này các Phật tử! Bồ-tát này biết rõ cách làm khởi lên những pháp làm sạch địa như vậy, đó là: lòng tin, từ, bi, bố thí, không mỏi mệt, hiểu kinh sách, khéo hiểu phép tắc thế gian, biết hổ thẹn, kham nhận, cúng dường chư Phật, làm đúng như lời dạy.
Lại nữa, Bồ-tát này trụ Hoan Hỷ địa, từ chỗ ít được thấy chư Phật (?), nhờ sức nguyện nên được thấy rộng khắp mấy trăm nghìn vạn ức na-do-tha (đơn vị chỉ số cực lớn) chư Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật). Lòng rất vui mừng, kính yêu sâu xa, đem những đồ vui sướng bậc nhất cúng dường chư Phật và hết thảy chư Tăng (đoàn thể những người xuất gia tu hành). Đem phước đức ấy đều hồi hướng (hướng công đức của mình về một mục đích) A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát này nhờ cúng dường chư Phật nên sinh ra pháp giáo hóa chúng sinh. Phần nhiều dùng hai nhiếp pháp (phép thu phục lòng người) để thu phục chúng sinh, đó là bố thí và ái ngữ (lời nói dịu dàng, thương yêu); còn hai nhiếp pháp sau thì chỉ dùng sức tin hiểu mà thực hành, chưa thông đạt khéo léo.
Bồ-tát này tùy theo chư Phật mình cúng dường và chúng sinh mình giáo hóa, đều có thể nhận lấy và thực hành các pháp làm sạch địa. Các công đức như vậy đều hồi hướng Tát-bà-nhã, càng thêm sáng rõ, dùng được vào việc. Ví như thợ vàng luyện vàng, tùy sức lửa mà vàng trở nên dẻo mềm, dùng được, càng thêm ánh sắc. Bồ-tát cũng vậy: cúng dường chư Phật, giáo hóa chúng sinh, thực hành pháp làm sạch địa, các công đức này đều hồi hướng Tát-bà-nhã, càng thêm sáng rõ, tùy ý mà dùng.
Này các Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này ở địa thứ nhất, về hình tướng của hạnh tu và kết quả, đến chỗ chư Phật, Bồ-tát, thiện tri thức mà hỏi han, lãnh nhận phép thành tựu địa, không hề chán bỏ. Bồ-tát này trụ ở địa thứ nhất mà đã đến chỗ chư Phật, Bồ-tát, thiện tri thức hỏi han, lãnh nhận về hình tướng của hạnh tu và kết quả trong địa thứ hai, không biết đủ. Cũng vậy, về hình tướng của hạnh tu và kết quả trong các địa thứ ba, thứ tư, thứ năm, thứ sáu, thứ bảy, thứ tám, thứ chín, thứ mười, Bồ-tát đều đến chỗ chư Phật, Bồ-tát, thiện tri thức hỏi han, lãnh nhận phép thành tựu mười địa, không hề chán bỏ.
Bồ-tát này biết rõ pháp đối trị (phép khắc phục chướng ngại) của các địa; biết rõ sự thành và hoại của các địa; biết rõ hạnh tu và kết quả của các địa; biết rõ cách phân biệt để đạt được các địa; biết rõ hạnh trong sạch của các địa; biết rõ hạnh đi từ địa này sang địa khác; biết rõ trong các địa điều gì đúng lẽ, điều gì không đúng lẽ; biết rõ chỗ dời chuyển và an trụ của các địa; biết rõ việc làm để tiến lên vượt bậc trong các địa; biết rõ việc được không thoái chuyển ở các địa; cho tới biết rõ pháp làm sạch địa của hết thảy Bồ-tát để vào bậc trí tuệ Như Lai.
Này các Phật tử! Bồ-tát biết rõ hạnh của các địa như vậy, tuy chưa khởi hành từ địa thứ nhất mà đã biết mười địa, không bị chướng ngại; được ánh sáng trí tuệ của các địa, cho tới biết ánh sáng trí tuệ của chư Phật. Như vị chủ buôn lớn dẫn nhiều thương nhân muốn đến một thành lớn: trước hết hỏi đường đi, những lỗi lầm khiến phải quay lui (?), những điều lợi hại trên đường; chưa khởi hành từ chặng đầu mà đã biết những chỗ nghỉ đêm dọc đường, cho tới biết rõ mọi việc khi đến thành kia; có thể dùng trí tuệ suy nghĩ cân nhắc, sắm đủ đồ dùng không để thiếu thốn, dẫn đường đúng cho mọi người đến được thành lớn; giữa đường hiểm tránh được mọi hoạn nạn, bản thân và mọi người đều không lo khổ.
Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vậy: trụ ở địa thứ nhất mà biết rõ pháp đối trị của các địa, cho tới biết rõ pháp làm sạch địa của hết thảy Bồ-tát để vào bậc trí tuệ Như Lai. Lúc ấy Bồ-tát gom đủ tư lương (hành trang, vốn liếng cho việc tu hành) phước đức và trí tuệ lớn, làm chủ buôn cho chúng sinh, tùy chỗ thích hợp mà giáo hóa, khiến họ ra khỏi chốn hiểm nạn xấu ác của sinh tử, chỉ cho con đường an ổn, cho tới khiến họ trụ trong thành lớn trí tuệ Tát-bà-nhã, không còn suy tổn khổ não. Vì thế Bồ-tát phải thường giữ lòng không mỏi mệt, siêng tu hạnh gốc của các địa, cho tới biết rõ việc vào bậc trí tuệ Như Lai.
Này các Phật tử! Đó là nói tóm lược việc Bồ-tát vào Hoan Hỷ địa; nếu nói rộng thì có vô lượng trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ việc. Bồ-tát trụ Hoan Hỷ địa phần nhiều làm vua cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống, theo cách hình dung thế giới của Phật giáo), giàu sang tự tại, thường giữ gìn chánh pháp, có thể dùng đại thí thu phục chúng sinh, khéo trừ cấu bẩn keo kiệt tham lam của chúng sinh, thường làm đại thí mà không cùng tận. Những nghiệp lành làm ra — bố thí, ái ngữ, lợi ích (làm việc có lợi cho người), đồng sự (cùng làm việc, chung sống với người để dẫn dắt họ) — các phước đức ấy đều không lìa việc nhớ nghĩ đến Phật, không lìa nhớ nghĩ đến Pháp, không lìa nhớ nghĩ đến các Bồ-tát cùng tu, không lìa nhớ nghĩ đến con đường Bồ-tát đi, không lìa nhớ nghĩ đến các Ba-la-mật, không lìa nhớ nghĩ đến mười địa, không lìa nhớ nghĩ đến các lực, các vô úy, các bất cộng pháp, cho tới không lìa nhớ nghĩ đến việc đầy đủ nhất thiết chủng trí. Thường sinh tâm này: "Ta sẽ ở giữa hết thảy chúng sinh mà làm bậc đứng đầu, bậc hơn hết, bậc lớn, bậc mầu nhiệm, bậc trên, bậc không ai trên, người dẫn đường, vị tướng, vị soái, bậc tôn quý, cho tới làm chỗ nương tựa cho hết thảy chúng sinh."
Này các Phật tử! Bồ-tát này nếu muốn bỏ nhà để siêng năng tinh tấn trong Phật pháp, thì liền có thể bỏ nhà, vợ con và ngũ dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái). Xuất gia rồi siêng năng tinh tấn, chỉ trong khoảnh khắc được trăm tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, tập trung sâu), được thấy trăm vị Phật, biết sức thần của trăm vị Phật, có thể làm rung động trăm thế giới Phật, có thể bay qua trăm thế giới Phật, có thể chiếu sáng trăm thế giới Phật, có thể giáo hóa chúng sinh của trăm thế giới, có thể sống lâu trăm kiếp, có thể biết việc của trăm kiếp quá khứ và trăm kiếp vị lai, có thể khéo vào trăm pháp môn (cửa vào giáo pháp), có thể biến thân thành trăm thân, trong mỗi thân có thể hiện ra trăm Bồ-tát làm quyến thuộc (đoàn người theo hầu). Nếu dùng sức nguyện tự tại thị hiện thì còn vượt quá số ấy, trong trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp cũng không đếm biết được. Bấy giờ Bồ-tát Kim Cương Tạng muốn làm rõ lại nghĩa này, nói kệ rằng:
Nếu có những chúng sinh tu tập vun trồng dày thiện căn,
thành tựu pháp trong sạch, gần gũi chư Phật,
có sức tin ưa trong sạch, thuận theo lòng từ bi,
thì người như vậy mới phát được tâm cầu trí Phật vô lượng.
(Vì cầu) trí biết hết thảy của chư Phật, sức vô lượng trong sạch,
sức kham nhận bền chắc, thành tựu các Phật pháp,
lòng bi cứu thế gian, tu làm sạch các cõi Phật,
diễn giảng, chuyển bánh xe pháp, (nên) phát nguyện cao tột này.
Trong một niệm biết ba đời mà không thấy khác biệt,
rồi đem sự sai khác của các thời chỉ bày cho thế gian.
Nói tóm lại là cầu cho hết công đức của chư Phật,
phát tâm rộng lớn giống như hư không.
Lòng bi và trí tuệ làm đầu, hợp với phương tiện mà tu hành,
lòng sâu xa, ngay thẳng, chân thành hết mực, sức ấy không lường được.
Lòng hướng tới chỗ không chướng ngại, không chạy theo lời dạy của kẻ khác,
bình đẳng như chư Phật mà sinh tâm lớn.
Các Phật tử phát sinh tâm quý báu như vậy
liền lìa bậc phàm phu, bước vào chỗ Phật đi.
Liền sinh vào nhà Như Lai, không có gì để chê trách,
thì đồng với chư Phật, chắc chắn thành đạo cao tột.
Khi sinh tâm như vậy liền được địa thứ nhất,
lòng không thể lay động, như núi chúa lớn.
Bồ-tát này liền có tướng vui mừng lớn hiện rõ,
lòng thường trong sạch, kham nhận được việc lớn.
Lòng không ưa tranh cãi kiện tụng, không ưa quấy nhiễu chúng sinh,
không có lòng giận hờn, ưa hổ thẹn và cung kính.
Lại tập sống với lòng ngay thẳng, giữ gìn các căn (giác quan),
thường nghĩ đến việc cứu thế gian, nhớ cầu trí tuệ của chư Phật.
Lòng sinh vui mừng: "Ta sẽ được việc này."
Được Hoan Hỷ địa rồi, liền vượt qua năm nỗi sợ:
sợ không sống nổi, sợ chết, sợ tiếng xấu, sợ đường ác, sợ uy thế đại chúng.
Vì không tham đắm cái tôi và những gì thuộc về tôi,
nên các Phật tử ấy xa lìa mọi sợ hãi.
Thường sống với lòng từ bi, luôn có lòng tin và cung kính,
đầy đủ công đức biết hổ thẹn, ngày đêm tăng thêm pháp lành.
Ưa lợi ích thật sự của công đức, không ưa các thú vui dục lạc;
pháp nào đã nghe thì thường khéo suy ngẫm.
Làm mà không tham đắm, dứt lòng ham lợi lộc,
thường ưa Bồ-đề, một lòng cầu trí tuệ Phật.
Thực hành các Ba-la-mật, lìa lòng dối trá quanh co,
nói sao làm vậy, an trụ trong lời thật.
Không làm nhơ nhà Phật, không bỏ những điều Bồ-tát phải học,
xa lìa mong cầu việc đời, ưa ra khỏi thế gian.
Cầu pháp lành không chán, tinh tấn càng thêm tăng.
Các Bồ-tát như vậy ưa thích các công đức,
mà phát đại nguyện, cầu mong được thấy chư Phật,
giữ gìn giáo pháp, đến chỗ Phật, làm hạnh mầu nhiệm của Bồ-tát,
giáo hóa hết thảy chúng sinh, làm sạch hết thảy cõi Phật:
"Trong cõi Phật của ta đầy khắp các Đại Bồ-tát;
các Bồ-tát cùng một lòng, ai thấy nghe đều không uổng;
trong hết thảy hạt bụi nhỏ, chư Phật đều thành Phật đạo."
Phát những nguyện như thế, vô lượng vô biên.
Nguyện ấy không cùng tận, như hư không, như chúng sinh,
như pháp giới, thế giới, Niết-bàn, như việc chư Phật ra đời và trí tuệ,
như đối tượng của tâm, sự khởi trí và các sự chuyển biến — nguyện của ta trụ như thế.
Phát đại nguyện như vậy, lòng mềm mại điều thuận,
tin được công đức của Phật, rồi quán sát chúng sinh,
biết họ từ nhân duyên mà khởi ra, liền sinh lòng từ bi.
Liền đối với chúng sinh đang khổ mà nghĩ: "Ta sẽ cứu độ họ."
Vì những chúng sinh ấy mà làm đủ loại bố thí,
đó là đất nước tốt đẹp, hết thảy châu báu,
voi ngựa và xe cộ, quyến thuộc cùng dân chúng,
đầu, mắt, tay chân, da thịt, đem bố thí mà không hối tiếc.
Tìm đọc đủ loại kinh sách, lòng không mỏi mệt,
hiểu được ý nghĩa, có thể tùy theo đời mà hành xử.
Lòng hổ thẹn và sức kham nhận dần dần được tăng trưởng.
Có thể dùng lòng cung kính cúng dường vô lượng Phật.
Người trí ngày đêm thường tu hành như vậy,
thiện căn càng sáng sạch, giống như vàng đã luyện xong.
Bồ-tát trụ địa này biết rõ được mười trụ (tức mười địa),
khi lần lượt tu hành không gặp chướng ngại.
Ví như vị chủ buôn muốn làm lợi cho các thương nhân,
trước hết hỏi những việc hiểm trở khó khăn trên đường.
Bồ-tát trụ ở địa thứ nhất biết rõ hạnh của các địa,
nên không bị chướng ngại, có thể đến được bậc Phật.
Trụ trong địa thứ nhất này, phần nhiều làm vua cõi Diêm-phù,
khéo biết các pháp, thường sống với lòng từ bi,
đúng theo pháp mà giáo hóa dẫn dắt, mọi người đều tin kính,
khuyên họ bố thí để cầu trí tuệ Phật.
Bồ-tát nếu bỏ nước, xuất gia trong Phật pháp,
siêng năng tinh tấn, liền được trăm tam-muội.
Thấy được trăm vị Phật, làm rung động trăm cõi nước,
ánh sáng chiếu trăm cõi nước, bay đi cũng như thế.
Giáo hóa chúng sinh trăm cõi, vào trăm pháp môn,
nhớ biết việc trăm kiếp, thị hiện trăm thân.
Có thể hiện ra trăm Bồ-tát làm quyến thuộc.
Nếu dùng sức nguyện thì vượt số ấy không lường được.
Nay làm rõ nghĩa của địa thứ nhất, chỉ giải nói tóm lược;
nếu muốn nói rộng thì ức kiếp cũng không hết.
Đây là địa đầu tiên của Bồ-tát, gọi là Hoan Hỷ;
hạnh làm lợi ích chúng sinh, nay đã phân giải xong.
Địa thứ hai: Ly Cấu địa (bậc Lìa Nhơ).
Hết thảy chúng Bồ-tát nghe nói nghĩa của địa trên,
lòng đều trong sạch, vui mừng không lường được.
Mỗi vị từ chỗ ngồi vọt lên đứng giữa hư không,
đem các thứ hoa đẹp nhất rải lên Kim Cương Tạng,
đều cùng khen rằng: "Lành thay, Kim Cương Tạng!
Bậc trí lớn không chút e sợ, khéo nói về các địa của Bồ-tát."
Bậc đại sĩ (người có chí lớn, chỉ Bồ-tát) Giải Thoát Nguyệt biết lòng đại chúng trong sạch,
muốn nghe giảng về tướng trạng hạnh tu của địa thứ hai,
liền thỉnh Kim Cương Tạng: "Xin bậc đại trí giải nói;
tướng trạng hạnh tu của địa thứ hai, tất cả đều muốn được nghe."
Bồ-tát Kim Cương Tạng nói với Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt: "Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát đã đầy đủ địa thứ nhất, muốn được địa thứ hai thì phải sinh mười thứ tâm ngay thẳng. Mười thứ ấy là gì? Một là tâm mềm mại; hai là tâm điều hòa; ba là tâm kham nhận; bốn là tâm không buông lung; năm là tâm tịch diệt; sáu là tâm chân thật; bảy là tâm không pha tạp; tám là tâm không tham lam keo kiệt; chín là tâm thù thắng; mười là tâm lớn. Bồ-tát nhờ mười tâm này mà được vào địa thứ hai.
Bồ-tát trụ Ly Cấu địa tự nhiên xa lìa hết thảy việc sát sinh, vứt bỏ dao gậy, không có lòng giận hờn, biết hổ với mình, thẹn với người; đối với hết thảy chúng sinh khởi lòng từ bi, thường tìm việc đem vui cho họ; đến cả lòng ác làm phiền chúng sinh còn không có, huống gì làm hại.
Lìa mọi trộm cướp; đối với của cải nuôi thân thường biết đủ; nếu vật thuộc về người khác, người khác đang dùng, thì đối với vật ấy, không được cho thì không lấy.
Lìa tà dâm; bằng lòng với vợ mình; đối với phụ nữ khác, không khởi một ý niệm nào.
Lìa nói dối; thường nói lời chân thật, lời đúng sự thật, lời đúng như việc; cho đến trong mộng còn không nói dối, huống gì cố ý.
Lìa nói hai lưỡi (đặt điều gây chia rẽ); không có lòng phá hoại; đối với những người tranh cãi, ly tán, thường ưa làm cho họ hòa hợp.
Lìa ác khẩu (lời nói độc ác): những lời thô bạo, cay độc, tự hại mình và hại người, những lời như thế đều bỏ hết.
Lìa lời vô nghĩa; thường tự giữ gìn lời có thể nói, biết việc nên làm và không nên làm; thường nói đúng lúc, nói lời có lợi, lời thuận theo pháp, lời có cân nhắc; cho đến khi đùa cợt còn không phạm, huống gì cố ý.
Không tham vật của người: nếu vật thuộc về người khác, người khác đang giữ dùng, thì không nghĩ rằng: "Ta sẽ lấy nó."
Lìa lòng giận và lòng hại; đối với chúng sinh thường cầu có lòng thương yêu thấm nhuần, lòng từ bi.
Lìa việc xem tướng bói toán; tập theo chánh kiến (cái thấy đúng đắn); quyết định tin sâu vào nhân duyên của tội và phước.
Lìa dối trá quanh co; thành tâm tin Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), sinh lòng quyết định.
Bồ-tát thường giữ gìn đường lành như vậy, suy nghĩ thế này: "Hết thảy chúng sinh đọa vào đường ác đều do thập bất thiện đạo (mười đường nghiệp ác: giết hại, trộm cướp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, ác khẩu, nói lời vô nghĩa, tham lam, giận dữ, tà kiến). Ta phải tự mình trụ trong pháp lành, cũng vì người khác nói các pháp lành, chỉ cho họ chỗ thực hành đúng. Vì sao vậy? Nếu người tự mình không làm lành mà nói pháp cho người khác, khiến họ trụ trong điều lành, thì không có lẽ ấy."
Lại suy nghĩ sâu xa: Làm mười bất thiện đạo thì đọa vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói); làm thập thiện đạo (mười đường nghiệp lành, ngược với mười điều ác trên) thì sinh vào cõi người, cho đến cõi Hữu Đỉnh (cõi trời cao nhất trong ba cõi). Lại nữa, mười thiện đạo này được tu hành cùng với trí tuệ: nếu lòng yếu kém, ưa ít công đức, chán sợ ba cõi, lòng đại bi mỏng, nghe pháp từ người khác, thì đạt tới Thanh văn thừa (cỗ xe của hàng Thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu để tự mình giải thoát). Nếu làm mười thiện đạo này, không nghe từ người khác mà tự nhiên biết được, không đầy đủ đại bi và phương tiện, nhưng có thể đi sâu vào pháp nhân duyên, thì đạt tới Bích-chi Phật thừa (cỗ xe của bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không có thầy và không giáo hóa rộng). Nếu làm mười thiện đạo này trong sạch đầy đủ, lòng rộng lớn vô lượng vô biên, đối với chúng sinh khởi đại từ bi, có sức phương tiện, chí nguyện bền chắc, không bỏ hết thảy chúng sinh, cầu đại trí tuệ của Phật, làm sạch các địa của Bồ-tát, làm sạch các Ba-la-mật, đi vào hạnh sâu rộng lớn, thì có thể được mười lực của Phật, bốn vô sở úy, tứ vô ngại trí (bốn thứ trí biện thuyết không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về cách giảng giải), đại từ đại bi, cho tới đầy đủ nhất thiết chủng trí, gom đủ các Phật pháp. Vì thế ta nên làm mười thiện đạo, cầu trí biết hết thảy.
Bồ-tát này lại suy nghĩ: Mười bất thiện đạo này, ở mức nặng là nhân duyên của địa ngục, ở mức vừa là nhân duyên của súc sinh, ở mức nhẹ là nhân duyên của ngạ quỷ. Trong đó, tội sát sinh có thể khiến chúng sinh đọa vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là chết yểu, hai là nhiều bệnh. Tội trộm cướp cũng khiến chúng sinh đọa vào tam ác đạo (ba đường ác: địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ); nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là nghèo khổ, hai là của cải chung không được tự chủ. Tội tà dâm cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là vợ không trinh tiết, hai là gặp quyến thuộc không vừa ý. Tội nói dối cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là thường bị phỉ báng, hai là bị người lừa gạt. Tội nói hai lưỡi cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là gặp quyến thuộc xấu ác, hai là gặp quyến thuộc bất hòa. Tội ác khẩu cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là thường nghe tiếng xấu ác, hai là nói ra điều gì cũng luôn có tranh cãi kiện tụng. Tội nói lời vô nghĩa cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là lời mình nói người không tin nhận, hai là nói điều gì cũng không rõ ràng. Tội tham dục cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là nhiều ham muốn, hai là không biết đủ. Tội giận dữ cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là thường bị mọi người bới tìm lỗi hay dở, hai là thường bị mọi người làm hại. Tội tà kiến cũng khiến chúng sinh đọa vào ba đường ác; nếu sinh làm người thì chịu hai loại quả báo: một là sinh vào nhà theo tà kiến, hai là lòng dối trá quanh co.
Này các Phật tử! Mười bất thiện đạo như vậy đều là nhân duyên của khối khổ lớn. Bồ-tát lại nghĩ: "Vì sao ta không lìa mười bất thiện đạo này mà làm mười thiện đạo, và cũng khiến người khác làm theo đường lành này?" Nghĩ như vậy rồi, liền lìa mười bất thiện đạo, an trụ trong mười thiện đạo, cũng khiến người khác trụ trong đường lành.
Bồ-tát này lúc ấy đối với hết thảy chúng sinh sinh tâm an ổn, tâm vui, tâm từ, tâm bi, tâm thương xót, tâm làm lợi ích, tâm che chở, tâm coi họ như thầy, tâm coi họ như bậc đại sư, tâm coi họ như chính mình, và nghĩ thế này:
"Các chúng sinh này rơi vào tà kiến, chạy theo tâm tà, đi trên đường tà hiểm, thật đáng thương; ta nên khiến họ trụ trong đạo chánh kiến, trong pháp đúng như thật.
Các chúng sinh này thường tranh cãi nhau, phân biệt người với ta; ta nên khiến họ trụ trong đại từ.
Các chúng sinh này thường tham của cải không biết đủ, luôn sống bằng tà mệnh (cách kiếm sống không chân chính); ta nên khiến họ trụ trong những việc làm trong sạch của thân, miệng, ý.
Các chúng sinh này chạy theo tham, giận, si, thường bị lửa lớn của đủ thứ phiền não thiêu đốt, không thể quyết chí tìm phương cách thoát ra; ta nên khiến họ dập tắt lửa phiền não, đặt họ vào chỗ mát mẻ.
Các chúng sinh này thường bị vô minh che lấp, đi vào chốn tối đen mịt mù, lìa xa ánh sáng trí tuệ, đi vào con đường hiểm lớn của sinh tử, chạy theo vô lượng tà kiến đủ loại; ta nên khiến họ được mắt tuệ trong sạch không chướng ngại, nhờ mắt ấy mà biết tướng thật của hết thảy pháp, được trí đúng như thật, không chướng ngại, không chạy theo người khác.
Các chúng sinh này rơi vào đường sinh tử, sắp sa xuống địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, vào lưới tà kiến, bị rừng rậm ngu si đủ loại che phủ, đi theo những lối mòn tà vạy hư dối, thường bị ngu si làm cho mù tối, xa lìa người dẫn đường, lấy cái không phải đường thoát ra mà cho là đường thoát ra, thuận theo tâm ma (thế lực xấu cản trở việc tu hành), xa lìa ý Phật; ta nên khiến họ vượt qua những gian nan trên đường hiểm sinh tử, đặt yên cho họ trụ trong thành lớn không sợ hãi của bậc có trí biết hết thảy, không còn suy tổn khổ não.
Các chúng sinh này bị dòng nước dữ phiền não nhấn chìm, bị bốn dòng là dục, hữu, kiến, vô minh cuốn trôi, theo dòng sinh tử trôi vào sông ái lớn, bị thế lực phiền não ăn nuốt, không thể tìm được đường thoát ra; thường bị loài trùng độc là dục giác, nhuế giác, não giác (ý nghĩ ham muốn, ý nghĩ giận dữ, ý nghĩ làm hại) cắn hại; lại bị quỷ La-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người) là thân kiến (cái thấy sai lầm chấp thân này là ta) ở trong nước bắt giữ (?); trôi vào dòng nước sâu xoáy cuộn của năm dục, bị bùn lầy ham thích yêu đắm nhấn chìm, bị bãi đất khô cằn của ngã mạn (lòng kiêu ngạo cho mình hơn người) làm cho khô héo; không có chỗ quay về nương tựa; bị kẹt trong làng xóm giặc thù là thập nhị nhập (mười hai cửa: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) không thể ra được; không gặp người dẫn đường có thể đưa họ qua đúng đắn; ta nên đối với họ sinh đại từ bi, dùng sức thiện căn mà cứu vớt, cho họ được chỗ an ổn, lìa mọi sợ hãi, trụ trên bãi báu trí tuệ biết hết thảy.
Các chúng sinh này lòng tham đắm sâu nặng, nhiều lo buồn, khổ não, hoạn nạn, bị yêu và ghét trói buộc, bị gông cùm ham muốn giam giữ, đi vào rừng rậm vô minh của ba cõi; ta nên khiến họ xa lìa mọi chỗ dính mắc trong ba cõi, trụ trong Niết-bàn lìa tướng, không chướng ngại.
Các chúng sinh này dính chặt vào cái tôi và những gì thuộc về tôi, ở trong hang tổ ngũ ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc là thân thể, thọ là cảm nhận, tưởng là tri giác, hành là ý chí tạo tác, thức là sự nhận biết) không tự ra được; thường theo tứ đảo (bốn cái thấy điên đảo: cho vô thường là thường, khổ là vui, không có cái tôi là có cái tôi, nhơ là sạch); nương vào làng trống của sáu nhập (sáu giác quan, rỗng không như làng bỏ hoang); bị bốn con rắn độc là tứ đại (đất, nước, lửa, gió — bốn yếu tố cấu thành thân thể) xâm hại; bị bọn giặc phiền não giết hại, chịu hết thảy vô lượng khổ não ấy; ta nên khiến họ lìa mọi tham đắm, trụ trong vắng lặng, tức là dứt hết mọi chướng ngại, vào Niết-bàn an ổn.
Các chúng sinh này lòng hẹp hòi kém cỏi, ưa pháp nhỏ, xa lìa trí tuệ cao tột biết hết thảy, tham đắm Tiểu thừa (con đường tu chỉ cầu tự giải thoát cho riêng mình), không thể quyết chí cầu pháp thoát ra của Đại thừa (con đường tu cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh); ta nên khiến họ trụ trong tâm rộng lớn, trong đạo pháp vô lượng vô biên của chư Phật, tức là Đại thừa cao tột."
Này các Phật tử! Bồ-tát này nhờ thuận theo sức trì giới (giữ gìn giới luật) như vậy mà khéo sinh rộng lòng đại từ bi.
Bồ-tát này trụ Ly Cấu địa, được thấy mấy trăm nghìn vạn ức na-do-tha chư Phật Thế Tôn, đem áo mặc, chăn mền, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men và các vật nuôi sống mà cúng dường. Ở chỗ chư Phật sinh lòng cung kính, lại thọ nhận mười thiện đạo, cho đến khi được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng trọn không để mất. Bồ-tát này trong bao nhiêu trăm nghìn vạn ức kiếp, vì xa lìa cấu bẩn của keo kiệt tham lam và phá giới, nên tu trong sạch công đức bố thí và trì giới. Ví như vàng ròng đem luyện bằng lửa, mọi cấu bẩn hết sạch, càng thêm sáng sạch. Bồ-tát cũng vậy: trụ Ly Cấu địa, trong bao nhiêu trăm nghìn, cho tới vô lượng trăm nghìn vạn kiếp, vì xa lìa cấu bẩn của keo kiệt tham lam và phá giới, nên tu trong sạch công đức bố thí và trì giới. Bồ-tát lúc ấy, trong tứ nhiếp pháp (bốn phép thu phục lòng người: bố thí, ái ngữ, lợi ích, đồng sự), thì ái ngữ trội hơn cả; trong mười Ba-la-mật thì giới Ba-la-mật (sự giữ giới trọn vẹn) trội hơn cả; các Ba-la-mật khác cũng đều tu tập, tùy theo địa mà tăng trưởng.
Phật tử! Đó gọi là địa thứ hai, Ly Cấu địa, của Bồ-tát Ma-ha-tát. Bồ-tát trụ địa này phần nhiều làm Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu dẫn đường), làm vua lớn của chánh pháp, được sức pháp rộng lớn, thành tựu bảy báu (bảy vật quý của Chuyển luân vương: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, người nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu), có sức mạnh tự tại, có thể trừ cấu bẩn keo kiệt tham lam và phá giới của hết thảy chúng sinh, dùng phương tiện khéo léo khiến chúng sinh trụ trong mười thiện đạo, làm đại bố thí mà không cùng tận. Những nghiệp lành làm ra — bố thí, ái ngữ, lợi ích, đồng sự — các phước đức ấy đều không lìa việc nhớ nghĩ đến Phật, không lìa nhớ nghĩ đến Pháp, cho tới không lìa nhớ nghĩ đến việc đầy đủ nhất thiết chủng trí. Thường sinh tâm này: "Ta sẽ ở giữa hết thảy chúng sinh mà làm bậc đứng đầu, bậc hơn hết, cho tới làm chỗ nương tựa cho hết thảy chúng sinh."
Phật tử! Bồ-tát này nếu muốn bỏ nhà để siêng năng tinh tấn trong Phật pháp, thì liền có thể bỏ nhà, vợ con và năm dục. Xuất gia rồi siêng năng tinh tấn, chỉ trong khoảnh khắc được nghìn tam-muội, được thấy nghìn vị Phật, biết sức thần của nghìn vị Phật, có thể làm rung động nghìn thế giới Phật, có thể bay qua nghìn thế giới Phật, có thể chiếu sáng nghìn thế giới Phật, có thể giáo hóa chúng sinh của nghìn thế giới, có thể sống lâu nghìn kiếp, có thể biết việc của nghìn kiếp quá khứ và nghìn kiếp vị lai, có thể khéo vào nghìn pháp môn, có thể biến thân thành nghìn thân, trong mỗi thân có thể hiện ra nghìn Bồ-tát làm quyến thuộc. Nếu dùng sức nguyện tự tại thị hiện thì còn vượt quá số ấy, trong trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp cũng không đếm biết được. Bấy giờ Bồ-tát Kim Cương Tạng muốn làm rõ lại nghĩa này, nói kệ rằng:
Bồ-tát vào địa thứ hai có tâm mềm mại, điều hòa,
kham nhận, không buông lung, tịch diệt, chân thật, không pha tạp,
cũng không tham lam keo kiệt, thù thắng và lớn lao, đều đầy đủ.
Được mười tâm ấy rồi thì vào địa thứ hai.
Bồ-tát trụ địa này thành tựu các công đức:
thường lìa sát sinh, không làm phiền hại bất cứ ai,
thường lìa trộm cướp, cũng không tà dâm,
không nói hai lưỡi, không nói dối, không ác khẩu, không nói lời vô nghĩa.
Đối với của cải người khác không sinh tham đắm,
không làm phiền chúng sinh, lòng ngay thẳng, theo chánh kiến,
không có lòng kiêu mạn, cũng không có ý dối trá quanh co,
mềm mại, không buông lung, giữ gìn lời Phật dạy.
Những khổ não dữ dội ở địa ngục và súc sinh,
thân ngạ quỷ bốc cháy, đều từ lòng ác mà ra.
Nay ta đã lìa hẳn những việc ác như thế,
đi trên đường chân thật, theo pháp lành vắng lặng.
Từ cõi người cho tới cõi Hữu Đỉnh, những nơi được hưởng vui,
niềm vui của thiền định và của tam thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Bích-chi Phật, Bồ-tát), đều từ mười điều lành mà sinh ra.
Suy nghĩ như vậy rồi, lòng thường không buông lung,
tự thân giữ giới trong sạch, cũng dạy người khác giữ theo.
Nhìn khắp các chúng sinh chịu đủ thứ khổ não,
thương xót như vậy rồi, càng sinh lòng bi sâu sắc.
Phàm phu thật đáng thương, rơi vào các tà kiến,
lòng nhiều giận hờn, thường ưa gây tranh kiện,
thường ưa năm dục, tham cầu không chán,
gây nhân duyên của tam độc (ba thứ độc: tham, giận, si); ta nên độ những người ấy.
Bị bóng tối ngu si che dày, rơi vào đường hiểm sinh tử,
vào lưới tà kiến lớn, sa vào lồng cũi của thế gian,
thường bị giặc ma và phiền não phá hại;
những người ấy thật đáng thương, ta nên độ thoát họ.
Chìm trong nước phiền não sâu, bị bốn dòng cuốn trôi,
chịu đủ vô lượng khổ độc trong ba cõi.
Ở trong tổ sâu của năm ấm, sinh lòng chấp cái tôi và cái của tôi;
vì muốn độ họ khỏi khổ ấy, ta sẽ siêng tu hành đạo.
Có kẻ bỏ trí tuệ cao tột của Phật, sinh lòng thấp kém;
ta sẽ khiến họ trụ trong trí lớn của Phật, phát tinh tấn vô lượng.
Bồ-tát trụ địa này gom vô lượng công đức,
được gặp chư Phật, phụng sự và cúng dường.
Do nhân duyên ấy, thiện căn càng sáng sạch,
giống như vàng ròng tốt được luyện bằng sức lửa.
Phật tử trụ địa này phần nhiều làm Chuyển luân vương,
khiến các chúng sinh trụ trong mười thiện đạo.
Từ lúc mới phát tâm, tu gom các phước đức,
nguyện đem ra cứu thế gian, khiến họ được mười lực của Phật.
Nếu muốn bỏ ngôi vua, xuất gia học đạo,
siêng lòng tinh tấn, thì được vào nghìn tam-muội,
được thấy nghìn vị Phật, cúng dường và nghe nhận giáo pháp.
Bồ-tát trụ địa này có thể hiện ra những việc như thế.
Nếu dùng sức nguyện hiện ra các việc thần thông
để độ thoát chúng sinh, thì vượt số ấy không lường được.
Vì những người trong thế gian thường siêng cầu điều tốt lành (?),
nên giải nói đầy đủ địa thứ hai này, đến đây là xong.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video