Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ hai mươi lăm. Phẩm Thập Địa (mười địa: mười tầng bậc tu chứng của Bồ Tát), phẩm thứ hai mươi hai, phần ba.
Địa thứ ba: Phát Quang địa (tầng bậc "phát ra ánh sáng").
Các vị Bồ Tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài) nghe xong những hạnh tu không thể nghĩ bàn ấy,
lòng đều vô cùng vui mừng, cung kính không sao kể xiết.
Ngay lúc ấy, giữa hư không mưa xuống đủ thứ hoa quý và hương thơm,
như mây tỏa rải xuống, cúng dường (dâng lễ vật để tôn kính) Bồ Tát Kim Cang Tạng (vị Bồ Tát đang giảng về mười địa).
Mọi người đều khen rằng: "Lành thay! Lành thay, Kim Cang Tạng!
Ngài đã khéo nói về hạnh giữ gìn giới luật trong sạch của các bậc đại nhân,
những bậc có lòng thương xót sâu xa đối với tất cả chúng sinh (mọi loài có sự sống).
Ngài đã trình bày, giảng giải hình tướng của hạnh tu ở địa thứ hai.
Hạnh vi diệu của Bồ Tát chân thật, không sai khác.
Ngài là bậc đầy đủ hạnh thanh tịnh trong số các Bồ Tát,
là bậc luôn vì tất cả chúng sinh mà tìm cầu điều tốt lành;
Ngài đã giảng đầy đủ địa thứ hai là Ly Cấu địa (tầng bậc "lìa khỏi nhơ bẩn").
Bậc được trời và người cung kính, xin hãy nói về địa thứ ba,
khéo chỉ bày việc làm của trí tuệ, những hạnh mà Bồ Tát thực hành.
Xin nói về công đức bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp giúp cho người) mà các bậc đại nhân thực hành,
về trì giới (giữ giới luật), nhẫn nhục (chịu đựng điều trái ý mà không oán giận), tinh tấn (siêng năng không lười biếng), tu thiền định (giữ tâm lặng yên, chuyên chú một chỗ),
về trí tuệ, phương tiện khéo léo (cách thức linh hoạt, khéo léo để giáo hóa người), cùng tâm từ bi.
Làm sao thực hành những pháp ấy để làm trong sạch hạnh của chư Phật?"
Bồ Tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh hỏi Kim Cang Tạng rằng:
"Bồ Tát vào địa thứ ba thì phải dùng những tâm nào?"
Bồ Tát Kim Cang Tạng nói với Bồ Tát Giải Thoát Nguyệt: "Này Phật tử (con Phật, cách gọi người theo đạo Phật)! Các vị Bồ Tát Ma-ha-tát (Bồ Tát lớn) đã làm trong sạch địa thứ hai, muốn đạt địa thứ ba thì phải dùng mười loại tâm sâu xa. Mười tâm ấy là gì? Một là tâm trong sạch; hai là tâm mạnh mẽ sắc bén; ba là tâm chán (cõi đời); bốn là tâm lìa ham muốn; năm là tâm không thối lui; sáu là tâm bền chắc; bảy là tâm sáng rực; tám là tâm không biết đủ; chín là tâm thù thắng (vượt trội); mười là tâm rộng lớn. Bồ Tát dùng mười tâm ấy mà được vào địa thứ ba.
Bồ Tát ở Minh địa (tức địa thứ ba, tầng bậc ánh sáng) có thể quán sát tất cả pháp hữu vi (mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) đúng như tướng thật của chúng, tức là: vô thường (không thường còn), khổ, vô ngã (không có cái "ta" làm chủ thể thật sự), không sạch, chẳng bao lâu sẽ hư hoại, có tướng không thể tin cậy, không sinh không diệt, không từ thời quá khứ mà đến, không đi đến thời vị lai, ở hiện tại không dừng lại. Bồ Tát quán tướng chân thật của tất cả pháp hữu vi như vậy, biết các pháp không có tạo tác, không có khởi lên, không đến không đi. Thế mà các chúng sinh bị lo buồn khổ não, bị ghét và yêu trói buộc, chất chứa không ngừng, không có chỗ sinh nhất định, chỉ bị lửa tham, sân (giận dữ), si (mê muội) thiêu đốt, làm tăng thêm khối khổ não lớn ở đời sau, không có thật tính, giống như trò ảo thuật. Thấy như vậy rồi, đối với tất cả pháp hữu vi lại càng chán lìa, hướng đến trí tuệ của Phật.
Bồ Tát này biết trí tuệ của Như Lai (một danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật) không thể nghĩ bàn, không thể cân lường, có sức mạnh lớn, không ai thắng nổi, không có tướng tạp nhạp, không có suy tổn phiền muộn, có thể đến được tòa thành lớn an ổn không sợ hãi, có thể cứu vô lượng chúng sinh khổ não. Thấy biết trí Phật là vô lượng như vậy, thấy pháp hữu vi có vô lượng khổ não như vậy, Bồ Tát đối với tất cả chúng sinh càng phát sinh mười tâm thù thắng. Mười tâm ấy là gì? (Bồ Tát nghĩ rằng:) Chúng sinh thật đáng thương: cô độc không ai cứu, nghèo khổ không chỗ nương tựa, lửa tam độc (ba thứ độc: tham, sân, si) cháy hừng hực không dứt, bị nhốt trong ngục kiên cố của tam hữu (ba cõi tồn tại: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc), thường ở trong rừng gai độc ác của phiền não (những thứ làm tâm rối loạn, khổ sở như tham, giận, mê), không có sức quán sát đúng đắn, đối với pháp lành thì lòng ham thích mỏng manh, đánh mất diệu pháp của Phật, mà thường xuôi theo dòng nước sinh tử, lại sợ hãi Niết-bàn (cảnh giới dứt hết phiền não, ra khỏi vòng sinh tử).
Bồ Tát thấy chúng sinh suy khổ như vậy, phát tâm tinh tấn lớn: "Những chúng sinh này, ta phải cứu, ta phải gỡ cho họ, phải làm cho họ trong sạch, phải làm cho họ thoát ra, phải đặt họ vào chỗ lành, phải làm cho họ an trụ, phải làm cho họ vui mừng, phải làm cho họ biết điều thích hợp, phải làm cho họ được độ (được đưa qua bờ bên kia của khổ đau), phải làm cho họ hết khổ."
Bồ Tát chán lìa tất cả pháp hữu vi như vậy, thương nghĩ sâu xa đến chúng sinh, thấy lợi ích vô lượng của nhất thiết trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ của Phật), liền muốn có đủ trí tuệ Phật để cứu độ chúng sinh, siêng năng thực hành đạo Bồ Tát, và suy nghĩ thế này: "Các chúng sinh này rơi vào giữa các phiền não đại khổ, phải dùng phương tiện gì để cứu vớt họ, khiến họ được ở mãi trong niềm vui rốt ráo?" Liền biết rằng chỉ người an trụ trong trí tuệ giải thoát không chướng ngại mới có thể làm được điều ấy. Trí tuệ giải thoát không chướng ngại ấy không rời sự thông đạt, trí biết các pháp đúng như thật, và tuệ "vô hành hành" (trí tuệ thực hành mà không chấp vào việc thực hành) (?). "Ánh sáng trí tuệ như vậy từ đâu mà có? Phải biết là không rời trí tuệ quyết định do nghe nhiều mà có." Lại nghĩ: "Tất cả Phật pháp lấy gì làm gốc? Không rời việc nghe pháp làm gốc."
Bồ Tát biết vậy rồi, đối với mọi sự cầu pháp càng thêm siêng năng, ngày đêm nghe nhận không chán đủ: vui với pháp, yêu pháp, nương vào pháp, thuận theo pháp, làm đầy đủ pháp, biện giải pháp, đạt đến chỗ rốt ráo của pháp, quy về pháp, cứu hộ pháp, tùy thuận thực hành pháp. Bồ Tát dùng phương tiện cầu pháp như vậy thì tất cả châu báu đều không tiếc; đối với những vật ấy không cho là khó được, chỉ đối với người thuyết pháp mới cho là khó gặp. Vì cầu pháp nên đối với vật trong thân hay ngoài thân, không gì không bỏ được: đất nước, nhân dân, ngọc ma-ni (một loại ngọc quý trong suốt), thất bảo (bảy thứ báu như vàng, bạc, lưu ly…), voi ngựa, xe kiệu, chuỗi anh lạc (chuỗi ngọc đeo trên người) bằng các thứ báu, đồ trang sức thân thể, vợ thiếp, con trai con gái, tay chân và các khớp xương, cho đến cả thân mình đều đem cho, không chút luyến tiếc. Lại vì cầu pháp nên đối với người thuyết pháp hết lòng cung kính, cúng dường hầu hạ, phá trừ kiêu mạn, ngã mạn (cho mình là hơn người), đại mạn (kiêu mạn lớn); các khổ não ác độc đều có thể nhẫn chịu.
Vì cầu pháp sâu xa, nếu được một câu pháp chưa từng nghe thì còn hơn được châu báu đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới, đơn vị vũ trụ lớn trong Phật giáo); được nghe một bài kệ (bài thơ ngắn chứa giáo lý) còn hơn được làm Chuyển Luân Thánh Vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), làm Thích Đề Hoàn Nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao Lợi), làm Phạm Thiên vương (vua cõi trời Phạm Thiên) mà ở ngôi ấy vô lượng kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài).
Đối với Bồ Tát này, nếu có người đến nói: "Ta có một câu pháp do Phật nói, có thể làm trong sạch đạo Bồ Tát. Nay nếu ngươi chịu nhảy vào hố lửa lớn, chịu khổ lớn, thì ta sẽ trao cho." Bồ Tát nghĩ: "Vì được nhận một câu pháp, giả sử tam thiên đại thiên thế giới đầy lửa lớn, ta còn từ cõi Phạm Thiên tự gieo mình xuống, huống gì lửa nhỏ. Ta dù phải chịu hết mọi khổ trong các địa ngục vẫn nên cầu pháp, huống gì các khổ não nhỏ ở cõi người." Vì cầu pháp mà phát tâm như vậy. Lại đối với pháp đã nghe, lòng luôn vui thích, đều có thể quán sát đúng đắn.
Bồ Tát nghe các pháp rồi, điều phục tâm mình, ở nơi vắng vẻ, trong tâm nghĩ: "Thực hành đúng như lời dạy mới được Phật pháp; chỉ nói bằng miệng thì không lẽ nào được."
Bồ Tát như vậy thì lìa các ham muốn, lìa pháp ác, bất thiện, còn có giác có quán (giác: tâm suy tìm thô; quán: tâm xét kỹ vi tế), có hỷ lạc (niềm vui mừng và an lạc) sinh ra do lìa dục, vào Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất). Diệt giác quán, bên trong thanh tịnh, tâm chuyên một chỗ, không giác không quán, có hỷ lạc sinh ra từ định, vào Nhị thiền (tầng thiền thứ hai). Lìa hỷ, an trú trong xả (tâm buông bỏ, bình thản), thành tựu niệm (sự nhớ rõ, tỉnh giác) và tuệ, thân cảm nhận an lạc — điều mà các bậc hiền thánh nói là có thể xả bỏ (?) — thường giữ chánh niệm mà hưởng lạc, vào Tam thiền (tầng thiền thứ ba). Dứt bỏ khổ và lạc, lo và mừng đã diệt từ trước, không khổ không lạc, xả và niệm thanh tịnh, vào Tứ thiền (tầng thiền thứ tư).
Bồ Tát này vượt qua mọi tướng sắc (hình sắc vật chất), diệt mọi tướng đối ngại (tướng các vật chất ngăn ngại lẫn nhau), không nghĩ đến mọi tướng sai khác, nên biết hư không là vô biên, liền vào chỗ định vô sắc Không Vô Biên Xứ (định vô sắc: những tầng định vượt khỏi vật chất; đây là cảnh định chỉ thấy hư không vô tận). Vượt qua mọi tướng hư không, biết thức (tâm nhận biết) là vô biên, liền vào chỗ định vô sắc Thức Vô Biên Xứ. Vượt qua mọi tướng thức, biết không có gì cả, liền vào chỗ định vô sắc Vô Sở Hữu Xứ (cảnh định "không có gì cả"). Vượt qua mọi chỗ Vô Sở Hữu, biết chỗ chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng là an ổn, liền vào chỗ định vô sắc Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng (cảnh định mà tâm tri giác vi tế đến mức không thể nói là có hay không). Bồ Tát thuận theo các pháp mà thực hành nhưng không ham đắm.
Bồ Tát này dùng tâm từ (lòng thương muốn đem niềm vui cho người) rộng lớn vô lượng, không giận hờn, không làm hại, bằng sức tin hiểu mà trải khắp mười phương; tâm bi (lòng thương muốn cứu khổ cho người), tâm hỷ (vui theo điều tốt của người), tâm xả (buông bỏ, đối xử bình đẳng) cũng như vậy.
Bồ Tát này có sức thần thông (năng lực siêu phàm do tu tập mà có): có thể làm rung chuyển mặt đất; một thân hóa thành nhiều thân, nhiều thân hợp thành một thân; ẩn đi rồi hiện ra; xuyên qua vách đá như đi giữa hư không; ở trong hư không ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân gác lên đùi) mà đi như chim bay; đi trên nước như đi trên đất; vào lòng đất như vào nước; thân phát ra khói lửa như đống lửa lớn; mặt trời mặt trăng oai đức như thế mà có thể đưa tay sờ chạm; sức thân tự tại cho đến tận cõi Phạm Thiên.
Bồ Tát này có thiên nhĩ (tai thần thông, nghe được mọi âm thanh xa gần) thanh tịnh, vượt hơn tai của trời và người, nghe hết âm thanh của người và trời, cả xa lẫn gần.
Bồ Tát này dùng tha tâm trí (trí biết được tâm người khác) biết đúng như thật tâm của người khác: tâm có ham muốn thì biết đúng như thật là tâm có ham muốn; tâm lìa ham muốn thì biết đúng như thật là tâm lìa ham muốn; tâm sân, tâm lìa sân; tâm si, tâm lìa si; tâm nhơ, tâm lìa nhơ; tâm nhỏ, tâm lớn; tâm rộng, tâm hẹp; tâm loạn, tâm không loạn; tâm định, tâm không định; tâm bị trói buộc, tâm được cởi mở; tâm còn có cái cao hơn, tâm không có gì cao hơn — đều biết đúng như thật tâm còn có cái cao hơn và tâm không có gì cao hơn.
Bồ Tát này nhớ biết các chỗ đã sinh ra trong túc mạng (những đời sống trước): một đời, hai đời, cho đến trăm nghìn vạn ức na-do-tha (một đơn vị số cực lớn) đời; một kiếp, hai kiếp, cho đến trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp, trong đó có vô lượng lần thế giới thành rồi hoại. Những nhân duyên đã trải qua trong các kiếp đều nhớ biết được: "Ta đã sinh ở chỗ kia, thuộc dòng họ như thế, tên họ như thế, ăn uống như thế, khổ vui như thế, sống lâu như thế; ta chết ở chỗ kia, sinh vào chỗ này; chết ở chỗ này, sinh vào chỗ kia." Đủ mọi điều như vậy đều nhớ biết được.
Bồ Tát này có thiên nhãn (mắt thần thông, thấy được mọi nơi, mọi cảnh) thanh tịnh, vượt hơn mắt của trời và người, thấy các chúng sinh chết ở đây sinh ở kia, hình sắc đẹp xấu, nghèo hèn giàu sang, đi vào đường lành đường dữ, tùy theo nghiệp (hành động thiện ác đã tạo) mà chịu quả báo, đều biết đúng như thật. Tức là: những chúng sinh này tạo thành nghiệp ác của thân, nghiệp ác của miệng, nghiệp ác của ý, chống nghịch bậc hiền thánh, nhận theo lời dạy tà kiến (thấy biết sai lầm), vì nhân duyên tạo nghiệp tội nên khi thân hoại mạng chung thì rơi vào đường ác. Những chúng sinh kia tạo thành nghiệp lành của thân, nghiệp lành của miệng, nghiệp lành của ý, không chống nghịch hiền thánh, tin nhận chánh kiến (thấy biết đúng đắn), vì nhân duyên làm nghiệp lành nên khi thân hoại mạng chung thì sinh vào chỗ lành.
Bồ Tát này đối với các thiền định, giải thoát, tam muội (trạng thái tâm định, chuyên nhất), có thể vào có thể ra, nhưng không theo sức thiền ấy mà sinh vào các cõi trời tương ứng; nơi nào có pháp giúp ích cho bồ-đề (sự giác ngộ) thì nhờ sức nguyện mà có thể sinh vào đó.
Bồ Tát này ở Minh địa, thấy được nhiều trăm nghìn vạn ức na-do-tha chư Phật Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật), cung kính cúng dường, tôn trọng khen ngợi, dâng y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men; gần gũi chư Phật, nghe nhận kinh pháp, tu hành đúng như lời dạy.
Bồ Tát này quán các pháp không sinh không diệt, do các duyên hợp lại mà có. Những trói buộc đã gom tụ suốt trăm nghìn ức kiếp — dục phược (trói buộc của ham muốn), hữu phược (trói buộc của lòng tham luyến sự tồn tại), vô minh phược (trói buộc của sự mê muội, không thấy chân lý) — đều trở nên mỏng nhẹ, không còn chất chứa thêm; vì không chất chứa thêm nên dứt được tà tham, tà sân, tà si. Ví như vàng ròng được người thợ khéo luyện thì càng thêm tinh tốt, ánh sáng gấp bội; Bồ Tát cũng vậy, ở Minh địa, vì không gom tụ ba trói buộc nên dứt được tà tham, tà sân, tà si, tất cả căn lành (gốc rễ sinh ra điều thiện) càng thêm sáng sạch.
Bồ Tát này có tâm nhẫn nhục, tâm hiền hòa đẹp đẽ, tâm không hư hoại, tâm không dao động, tâm không vẩn đục, tâm không lúc cao lúc thấp, tâm làm mọi việc mà không mong đền đáp, tâm hễ người khác làm cho mình chút gì thì nghĩ đến việc đền đáp, tâm không dua nịnh quanh co, tâm không nhiễm loạn — các tâm ấy đều càng thêm thù thắng, sáng sạch.
Bồ Tát lúc ấy, trong tứ nhiếp pháp (bốn cách thu phục, gần gũi chúng sinh: bố thí; ái ngữ — nói lời dịu dàng; lợi hành — làm điều lợi ích; đồng sự — cùng làm việc với họ), thì ái ngữ và lợi ích được thực hành nhiều hơn; trong mười ba-la-mật (mười hạnh tu đưa sang bờ giác ngộ), thì nhẫn nhục ba-la-mật và tinh tấn ba-la-mật vượt trội; các pháp trợ giúp bồ-đề khác cũng đều càng thêm sáng sạch.
Này các Phật tử, đó gọi là nói lược về Minh địa thứ ba của Bồ Tát. Bồ Tát ở trong địa này phần nhiều làm Thích Đề Hoàn Nhân, trí tuệ mạnh mẽ sắc bén, có thể dùng phương tiện xoay chuyển chúng sinh, khiến họ lìa dâm dục. Những nghiệp lành đã làm — bố thí, ái ngữ, lợi ích, đồng sự — đều không rời niệm Phật, không rời niệm Pháp, cho đến không rời niệm đầy đủ nhất thiết chủng trí (trí của Phật biết rõ mọi loại, mọi mặt của tất cả các pháp). Bồ Tát thường khởi tâm này: "Ta phải là người đứng đầu, là người hơn hết trong tất cả chúng sinh, cho đến là chỗ nương tựa cho tất cả chúng sinh."
Bồ Tát này nếu muốn siêng năng tinh tấn thì trong khoảnh khắc có thể đạt được mười vạn tam muội, cho đến có thể thị hiện mười vạn Bồ Tát làm quyến thuộc (đoàn tùy tùng, người thân thuộc). Nếu dùng sức nguyện và thần thông tự tại thì vượt hơn số này, dù trải bao nhiêu trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp cũng không thể tính biết. Bấy giờ Bồ Tát Kim Cang Tạng muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, bèn nói kệ rằng:
Bồ Tát có lòng tin sâu mới được địa thứ ba:
tâm thanh tịnh, mạnh mẽ, chán lìa, lìa ham muốn, không thối lui,
bền chắc, chịu đựng được, không chán đủ, thù thắng, rộng lớn — đều đầy đủ.
Dùng những tâm như vậy mà được vào địa thứ ba.
Người trí ở Minh địa quán các pháp hữu vi do tạo tác:
có tướng không sạch, vô thường, khổ, vô ngã, hư hoại;
không có tính bền chắc, chẳng được bao lâu, diệt mất trong từng khoảnh khắc.
Suy nghĩ như vậy mà biết rằng không có tướng đến đi.
Thấy các pháp hữu vi như bệnh tật, như ung nhọt,
bị tâm ái luyến trói buộc, sinh ra lo buồn khổ đau,
chỉ bị lửa dữ tham, sân, si thiêu đốt,
từ thuở vô thủy (không có khởi đầu) đến nay cháy hừng không ngừng.
Liền đối với tất cả tam giới (ba cõi: Dục, Sắc, Vô Sắc) sinh lòng chán lìa,
ghét bỏ pháp hữu vi, lòng không tham đắm,
chỉ cầu trí tuệ của chư Phật, vô lượng không bờ bến,
rất sâu xa, khó nghĩ bàn, thanh tịnh, không có mọi khổ.
Thấy trí Phật như vậy, không còn khổ não rồi,
lại thương xót các chúng sinh nghèo khổ, không phước không tuệ,
lửa tam độc thường cháy, không có ai cứu giúp,
rơi vào địa ngục, bị vô lượng khổ bức bách;
kẻ phàm phu buông lung chìm trong biển phiền não,
mù tối không thấy gì, đánh mất báu pháp của chư Phật,
thường trôi theo dòng sinh tử; điều đáng sợ thì không sợ, lại sợ hãi cái "không" (tức Niết-bàn) (?).
Đối với các chúng sinh ấy, ta phải siêng năng độ thoát họ,
tinh tấn cầu trí tuệ, làm người đem lợi ích cho họ.
Suy nghĩ: phương tiện nào có thể cứu giúp được?
Chỉ có trí tuệ không chướng ngại, sâu mầu của các đấng Như Lai.
Trí ấy do nhân gì? Do tuệ "vô hành hành" mà sinh ra.
Suy nghĩ thì biết trí tuệ ấy khởi lên từ sự nghe nhiều.
Cân nhắc như vậy rồi, siêng năng cầu pháp để được nghe nhiều,
ngày đêm thường tinh tấn, nghe nhận không chán mỏi,
đọc tụng, yêu thích pháp, chỉ lấy pháp làm quý.
Vì muốn cầu pháp nên các thứ châu báu,
vợ con yêu dấu, các quyến thuộc theo hầu,
đất nước cùng thành ấp, các của báu nuôi sống,
đều vui vẻ đem cho, lòng không chút luyến tiếc.
Đầu, mắt, tai, mũi, lưỡi, răng cùng tay chân,
khớp xương, máu thịt, tim gan cùng tủy não —
đem những thứ ấy cho người, vẫn không cho là khó;
còn nếu được nghe chánh pháp, ấy mới là rất hiếm có.
Giả sử có một người nói với Bồ Tát này rằng:
"Nay nếu ngươi chịu vào đống lửa dữ lớn này,
rồi sau ta sẽ trao cho ngươi pháp mà chư Phật đã nói,"
thì nghe xong liền vui mừng, tự gieo mình vào không ngần ngại.
Giả sử ba nghìn thế giới tràn đầy lửa lớn,
dù phải từ núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), từ cõi Phạm Thiên gieo mình xuống, cũng không cho là khó,
nếu là để cầu một câu pháp do chư Phật nói,
pháp cứu những người khổ não — được pháp ấy mới thật là khó.
Từ lúc mới phát tâm cho đến khi thành Phật đạo,
trong suốt khoảng giữa ấy, trải hết các số kiếp,
vì muốn cầu pháp, ta chịu đủ mọi khổ ở địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, khổ không lúc nào gián đoạn),
huống gì những khổ não nho nhỏ ở cõi người.
Nhờ nhân duyên nghe pháp mà được chánh ức niệm (nhớ nghĩ đúng đắn);
nhờ nhân duyên chánh ức niệm mà sinh ra các thiền định,
các tam muội sâu mầu, cùng các việc ngũ thông (năm thần thông: biến hóa tự tại, thiên nhĩ, tha tâm, túc mạng, thiên nhãn),
theo thứ lớp đều khởi được, tự tại, không theo đó mà thọ sinh.
Bồ Tát ở địa này dùng tâm quyết định,
cúng dường nhiều chư Phật, nghe nhận pháp các Ngài nói,
dứt tà ái, tà sân, tà si, các trói buộc đều mỏng nhẹ,
như vàng đã luyện xong, được điều hòa đúng chỗ của nó.
Bồ Tát ở địa này, kho phước đức đầy đủ,
phần nhiều làm vua cõi trời Đao Lợi (cõi trời thứ hai của cõi Dục, do Đế Thích cai quản), tự tại chuyển hóa dâm dục cho chúng sinh.
Vì yêu công đức của Phật, giáo hóa dẫn dắt vô lượng người,
đều khiến họ được an trụ trong Phật đạo vô thượng.
Bồ Tát ở địa này dùng tâm mềm dịu,
siêng năng tinh tấn, được trăm nghìn tam muội,
thấy trăm nghìn đức Phật với thân trang nghiêm bằng các tướng tốt, vẻ đẹp.
Tâm ấy càng thêm mạnh mẽ, sức nguyện lại thù thắng hơn nữa.
Bậc thường vì chúng sinh siêng cầu điều tốt lành
đã phân biệt giảng giải xong Minh địa thứ ba này.
Địa thứ tư: Diễm Tuệ địa (tầng bậc "trí tuệ rực cháy như ngọn lửa").
Các Phật tử nghe nói về nghĩa hạnh của các địa như vậy,
sâu mầu không lường được, lòng đều rất vui mừng,
rải các thứ hoa quý, hương thơm, cúng dường Như Lai.
Mặt đất và nước biển lớn đều chấn động mạnh.
Các thể nữ cõi trời ở trên hư không
cùng cất tiếng vi diệu ca tụng pháp tối thượng này.
Vua cõi trời Tha Hóa Tự Tại (cõi trời cao nhất của cõi Dục) nghe xong rất vui mừng,
mưa xuống ngọc châu ma-ni, rải lên trên đức Phật,
hớn hở khen rằng: "Lành thay, Phật ra đời,
kho công đức lan tỏa, làm lợi ích cho chúng ta.
Nay ta được nghe nói nghĩa hạnh các địa của Bồ Tát,
việc này trăm nghìn kiếp khó được nghe mà nay được nghe.
Xin nói thêm các địa sau, làm lợi ích cho trời và người.
Mọi người đều vui, muốn nghe nghĩa các hạnh để đạt được các địa."
Bồ Tát Giải Thoát Nguyệt lại thỉnh Kim Cang Tạng:
"Xin vì các Bồ Tát nói đến hạnh của địa thứ tư."
Bồ Tát Kim Cang Tạng nói với Bồ Tát Giải Thoát Nguyệt: "Này Phật tử! Các Bồ Tát Ma-ha-tát đã làm trong sạch địa thứ ba, muốn được địa thứ tư thì phải dùng mười pháp minh môn (mười cửa ngõ ánh sáng của giáo pháp, tức mười cách quán sát soi sáng). Mười pháp ấy là gì? Một là quán sát chúng sinh giới (cõi của các chúng sinh); hai là quán sát pháp giới (toàn thể các pháp, mọi hiện tượng); ba là quán sát thế giới; bốn là quán sát hư không giới; năm là quán sát thức giới (cõi của tâm thức); sáu là quán sát Dục giới (cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục); bảy là quán sát Sắc giới (cõi đã lìa dâm dục nhưng còn thân thể vật chất vi tế); tám là quán sát Vô Sắc giới (cõi chỉ còn tâm, không còn thân vật chất); chín là quán sát cõi tin hiểu thù thắng; mười là quán sát cõi tâm rộng lớn. Bồ Tát dùng mười pháp minh môn này mà vào được địa thứ tư.
Bồ Tát ở Diễm địa (tức Diễm Tuệ địa) liền ở trong nhà Như Lai càng có thế lực; vì được pháp bên trong nên có mười thứ trí. Mười thứ ấy là gì? Một là tâm không thối chuyển; hai là đối với Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) được tâm không hư hoại, thanh tịnh rốt ráo; ba là tu tập quán sự sinh diệt; bốn là tu tập quán các pháp xưa nay vốn không sinh; năm là thường tu tập quán sự thành và hoại của thế gian; sáu là tu tập quán do nhân duyên của nghiệp mà có sự sinh; bảy là tu tập quán phân biệt chỗ sai khác giữa cửa sinh tử và cửa Niết-bàn; tám là tu tập quán sự sai khác về nghiệp của chúng sinh; chín là tu tập quán sự sai khác giữa quá khứ và vị lai; mười là tu tập quán cái hiện tại luôn diệt, không dừng. Thực hành tâm mười trí này thì sinh vào nhà Phật, càng được thế lực.
Này Phật tử! Bồ Tát Ma-ha-tát ở địa thứ tư này, đối với thân bên trong thì quán thân đúng như thân (quán sát thân đúng như thật), tinh cần một lòng, trừ tham lam và lo buồn của thế gian; đối với thân bên ngoài thì quán thân đúng như thân, tinh cần một lòng, trừ tham lam và lo buồn của thế gian; đối với thân trong và ngoài thì quán thân đúng như thân, tinh cần một lòng, trừ tham lam và lo buồn của thế gian. Đối với thọ (cảm nhận khổ, vui) bên trong, thọ bên ngoài, thọ trong và ngoài; tâm bên trong, tâm bên ngoài, tâm trong và ngoài; pháp bên trong, pháp bên ngoài, pháp trong và ngoài, đều quán đúng như thật, tinh cần một lòng, trừ tham lam và lo buồn của thế gian.
Bồ Tát này, đối với pháp ác, bất thiện chưa sinh, để nó không sinh, nên siêng năng tinh tấn, phát tâm dứt trừ đúng đắn; đối với các pháp ác, bất thiện đã sinh, để dứt nó, nên siêng năng tinh tấn, phát tâm dứt trừ đúng đắn; đối với các pháp lành chưa sinh, để nó sinh, nên siêng năng tinh tấn, phát tâm thực hành đúng đắn; đối với các pháp lành đã sinh, để nó tồn tại không mất, tu tập cho đầy đủ, tăng thêm rộng lớn, nên siêng năng tinh tấn, phát tâm thực hành đúng đắn.
Bồ Tát này tu hành bốn như ý túc (bốn nền tảng của thần thông, giúp việc tu được như ý): tu như ý túc thành tựu bằng dục định (định nhờ ý muốn mạnh mẽ) và hạnh đoạn trừ (?), nương vào sự chán, nương vào sự lìa, nương vào sự diệt, hồi hướng (hướng mọi công đức về) Niết-bàn; tu như ý túc thành tựu bằng tinh tấn định, tâm định, tuệ định và hạnh đoạn trừ, nương vào chán, lìa, diệt, hồi hướng Niết-bàn.
Bồ Tát này tu hành tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn (năm căn: năm gốc rễ sinh ra điều lành — lòng tin, sự siêng năng, sự nhớ giữ, sự định tâm, trí tuệ), nương vào chán, lìa, diệt, hồi hướng Niết-bàn. Bồ Tát này tu hành tín lực, tinh tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực (năm lực: năm căn ấy khi đã mạnh thì thành sức đối trị điều ác), nương vào chán, lìa, diệt, hồi hướng Niết-bàn. Bồ Tát này tu hành niệm giác phần, trạch pháp giác phần, tinh tấn giác phần, hỷ giác phần, khinh an giác phần, định giác phần, xả giác phần (bảy yếu tố giác ngộ: nhớ giữ, chọn lựa phân biệt pháp, siêng năng, vui mừng, thân tâm nhẹ nhàng an ổn, định tâm, buông xả bình thản), nương vào chán, lìa, diệt, hồi hướng Niết-bàn. Bồ Tát này tu hành chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sinh sống đúng, siêng năng đúng, nhớ giữ đúng, định tâm đúng), nương vào chán, lìa, diệt, hồi hướng Niết-bàn.
Bồ Tát này tu hành như vậy là vì tâm không bỏ chúng sinh, vì có bản nguyện (lời nguyện ban đầu) trợ giúp, vì lấy đại bi làm đầu, vì đại từ cùng thực hành; là để thâu nhiếp nhất thiết trí, để trang nghiêm cõi Phật, để có đủ các lực của Phật, vô úy (sự không sợ hãi khi thuyết pháp), bất cộng pháp (những phẩm chất chỉ Phật mới có), ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp trên thân Phật), tám mươi vẻ đẹp phụ; để có đủ âm thanh vi diệu, để tùy thuận sự giải thoát sâu xa của Phật, để suy nghĩ về phương tiện của đại trí tuệ.
Này các Phật tử! Bồ Tát ở Diễm địa thì tất cả những thân kiến (chấp thân này là "ta") v.v…, chấp vào ta, chấp vào chúng sinh, chấp vào người, vào kẻ có thọ mạng, kẻ biết, kẻ thấy; chấp vào năm ấm (năm nhóm tạo nên con người: sắc — thân xác, thọ — cảm giác, tưởng — tri giác, hành — ý chí tạo tác, thức — sự nhận biết), mười hai nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức tương ứng); những sự co duỗi, cuộn mở, hiện ẩn do đó khởi lên; những gì tâm suy tìm, hướng đến mà yêu đắm, quý trọng những điều mình thấy, coi đó là chỗ quay về, là bãi đảo nương tựa — tất cả đều dứt sạch.
Bồ Tát này càng tinh tấn gấp bội; đối với các pháp trợ đạo sinh ra từ trí tuệ và phương tiện, tùy chỗ tu hành mà tâm càng nhu hòa, dùng được việc, không mệt mỏi, càng cầu pháp cao hơn, tăng thêm trí tuệ, cứu tất cả thế gian, tùy thuận các bậc thầy, cung kính nhận lời dạy, thực hành đúng như lời đã nói.
Bồ Tát lúc ấy biết ơn, biết đền ơn, tâm càng hòa nhã hiền lành, ở chung với người thì an vui, tâm ngay thẳng, tâm mềm dịu, không tà vạy quanh co, thực hành hạnh định tâm chân chính, không kiêu mạn, tùy thuận lời dạy bảo, hiểu được ý người nói. Như vậy, đầy đủ tâm lành, tâm mềm dịu, tâm tịch diệt (lặng yên, dứt phiền não), tâm nhẫn nhục, suy nghĩ và tu hành các pháp làm trong sạch địa.
Bồ Tát lúc ấy thành tựu tinh tấn không thối lui, tinh tấn không bỏ dở, tinh tấn không nhiễm ô, tinh tấn không hư hoại, tinh tấn không chán mỏi, tinh tấn rộng lớn, tinh tấn vô biên, tinh tấn mạnh mẽ, tinh tấn không gì sánh bằng, tinh tấn cứu tất cả chúng sinh. Bồ Tát tu tập tinh tấn như vậy thì tâm ngay thẳng thanh tịnh, không mất tâm sâu xa, sự tin hiểu sáng suốt sắc bén, căn lành tăng trưởng, xa lìa thế gian; những nhơ đục và lòng không tin đều đã diệt hết, không nghi ngờ, không hối hận; đối với tất cả việc tin hiểu lớn về chư Phật thì hiện tiền đầy đủ, không chán không bỏ; tâm vô lượng, tự nhiên quen thích, luôn hiện ra trước mắt.
Bồ Tát ở Diễm địa thứ tư thấy được nhiều trăm nghìn vạn ức na-do-tha chư Phật Thế Tôn, cung kính cúng dường, tôn trọng khen ngợi, dâng y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men; gần gũi chư Phật, một lòng nghe pháp, tin nhận vâng giữ, phần nhiều ở chỗ Phật mà xuất gia (rời bỏ gia đình đi tu) học đạo. Bồ Tát này có tâm ưa thích, tâm sâu xa, sự tin hiểu thanh tịnh và bình đẳng càng thêm sáng rõ; sống lâu nhiều kiếp, bao nhiêu trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp, căn lành càng thù thắng. Ví như vàng ròng thượng hạng làm đồ trang sức thì các thứ vàng khác không sánh kịp; cũng vậy, Bồ Tát ở Diễm địa này căn lành càng tăng, các Bồ Tát ở địa dưới không sánh kịp. Ví như ngọc ma-ni ánh sáng trong sạch soi được bốn phương, các thứ báu khác không sánh kịp, nước mưa xối ngâm mà ánh sáng không tắt; Bồ Tát ở Diễm địa cũng vậy, Bồ Tát ở địa dưới không sánh kịp, tất cả các ma (những thế lực phá hoại việc tu hành) cùng các phiền não đều không thể phá hoại.
Này các Phật tử! Đó gọi là nói lược về Diễm địa thứ tư của Bồ Tát. Bồ Tát ở trong địa này phần nhiều làm vua cõi trời Tu-dạ-ma (cõi trời thứ ba của cõi Dục), giáo hóa chúng sinh, phá trừ tâm chấp "ta". Những nghiệp lành đã làm — bố thí, ái ngữ, lợi ích, đồng sự — đều không rời niệm Phật, không rời niệm Pháp, cho đến không rời niệm đầy đủ nhất thiết chủng trí. Bồ Tát thường khởi tâm này: "Ta phải là người đứng đầu, là người hơn hết trong tất cả chúng sinh, cho đến là chỗ nương tựa cho tất cả chúng sinh." Bồ Tát này nếu muốn siêng năng tinh tấn thì trong khoảnh khắc được trăm ức tam muội, cho đến thị hiện trăm ức Bồ Tát làm quyến thuộc. Nếu dùng sức nguyện mà tự tại thị hiện thì vượt hơn số này, dù trải bao nhiêu trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp cũng không thể tính biết. Bấy giờ Bồ Tát Kim Cang Tạng muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, bèn nói kệ rằng:
Các Bồ Tát đã tu sửa đầy đủ Minh địa rồi,
quán sát các chúng sinh, các pháp và thế giới,
hư không, thức, cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc, sự tin hiểu thù thắng,
vì tâm rộng lớn thanh tịnh nên được vào địa thứ tư.
Liền ở trong nhà Như Lai tăng trưởng được thế lực,
không thối lui trên Phật đạo, lòng tin với Tam bảo không hư hoại,
quán các pháp sinh diệt, tất cả xưa nay vốn là không,
biết thế gian thành hoại, do nghiệp mà có sự sinh,
nghiệp chúng sinh sai khác, sinh tử và Niết-bàn khác nhau,
quán quá khứ, vị lai của các pháp, và tướng luôn diệt, không dừng.
Các bậc đại Bồ Tát được những pháp như vậy rồi,
thương xót các chúng sinh, tu tập quán thân, thọ, tâm, pháp —
bốn niệm xứ (bốn chỗ đặt sự quán niệm: thân, cảm thọ, tâm, pháp) cả trong lẫn ngoài, nương vào sự chán lìa,
cũng nương vào tịch diệt, hồi hướng về Niết-bàn.
Vì trừ diệt pháp ác nên pháp lành được tăng trưởng;
tu hành bốn chánh pháp (tức bốn chánh cần — bốn sự siêng năng chân chính), tu bốn như ý túc,
tu hành năm căn, và tu năm lực,
tu tập bảy giác ý (bảy yếu tố giác ngộ), thực hành tám Thánh đạo (tám con đường chân chính).
Tu tập các pháp như vậy đều là vì chúng sinh;
có bản nguyện trợ giúp, lấy tâm từ bi làm đầu,
để thâu nhiếp nhất thiết trí, trang nghiêm các cõi Phật,
thành tựu mười lực (mười năng lực trí tuệ của Phật), vô úy, bất cộng pháp,
các âm thanh lời nói, đạo pháp sâu xa vi diệu,
cùng giải thoát không chướng ngại, phương tiện của đại trí tuệ.
Từ thân kiến làm đầu, đến sáu mươi hai kiến chấp (sáu mươi hai loại quan điểm sai lầm về "ta" và thế giới) v.v…,
chấp có chúng sinh, có ta, có người, có thọ mạng, có kẻ biết, kẻ thấy,
những chỗ tham đắm nơi ấm, giới, nhập (năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập) —
được địa thứ tư này thì đều đã diệt lìa hết.
Dứt các nghiệp phiền não, tâm càng thêm sáng sạch;
các nghiệp lành đã làm đều vì cứu thế gian.
Bồ Tát tâm mềm dịu, thường không buông lung,
ý ngay thẳng, dùng được việc, cầu lợi ích cho chúng sinh.
Những việc tìm cầu như vậy đều vì đạo vô thượng,
vì địa vị đại trí tuệ, vì lợi ích thế gian.
Tâm sâu xa kính dưỡng thầy, vui tu hành đúng như lời dạy,
biết ơn, đền ơn, dễ dạy bảo, không giận hờn,
không có tâm tà vạy, nhu hòa, ở chung vui vẻ,
tu tập pháp như vậy, tinh tấn không thối chuyển.
Bồ Tát ở địa này không mất tâm sâu xa, ngay thẳng,
tâm trong sạch và sự tin hiểu làm tăng trưởng các căn lành;
các nhơ đục của thế gian, việc không tin, nghi ngờ, hối hận,
những pháp như vậy đều được trừ diệt.
Các Bồ Tát ở trong Diễm địa thứ tư này
được gặp vô lượng Phật, thưa hỏi và nhận pháp các Ngài nói;
ở chỗ các đức Phật mà xuất gia, khó bị ngăn trở phá hoại,
như vàng ròng làm đồ trang sức, các thứ vàng khác không bì kịp.
Bồ Tát ở địa này, các công đức, tâm sâu xa,
trí tuệ cùng phương tiện, đạo thanh tịnh đã thực hành,
cho đến nghìn ức ma cũng đều không thể phá hoại,
như viên ngọc sáng quý thật, không bị nước mưa làm hỏng.
Bồ Tát ở địa này được trời và người cúng dường,
phần nhiều làm vua cõi trời Dạ-ma (tức Tu-dạ-ma), có thể xoay chuyển các tà kiến.
Các nghiệp lành đã làm đều vì trí tuệ Phật;
tâm ấy luôn bền chắc, không thể lay chuyển.
Nếu siêng năng tinh tấn thì được trăm ức tam muội,
thấy được trăm ức đức Phật; còn sức nguyện thì vượt hơn thế.
Địa thứ tư như vậy, thanh tịnh, được gọi tên là Diễm (ngọn lửa);
bậc có phước tuệ vô lượng nay đã giảng giải xong.
Địa thứ năm: Nan Thắng địa (tầng bậc "khó ai thắng được").
Các Bồ Tát nghe xong hạnh pháp của địa thứ tư,
lòng đều vui mừng, hớn hở không lường;
mưa xuống các hoa báu cõi trời, lả tả như tuyết rơi,
đều khen: "Lành thay, đại sĩ (bậc đại nhân, cách gọi tôn kính Bồ Tát) Kim Cang Tạng!"
Vua cõi trời Tha Hóa Tự Tại cùng các quyến thuộc
ở trên hư không, lòng đều rất vui mừng,
phóng ra các ánh sáng mầu nhiệm, tấu các nhạc trời,
ca ngợi công đức của Phật cùng chúng Bồ Tát.
Các thể nữ cõi trời, mỗi người dùng tiếng trong trẻo mầu nhiệm,
đồng thanh khen ngợi Phật, nói lời như sau:
"Đức Thế Tôn từ lâu xa siêng khổ cầu nguyện
đạo chân chánh vô thượng, đến nay mới đạt được.
Bậc làm lợi ích cho trời người, lâu lắm mới được kính gặp;
Phật Thích-ca Mâu-ni (đức Phật giáo hóa ở thế giới này) nay đến cung trời.
Từ lâu xa đến nay, biển lớn mới bắt đầu chuyển động (?);
trải vô lượng đời lâu xa, nay mới phóng ánh sáng mầu nhiệm;
chúng sinh từ lâu xa, nay mới được an vui;
lâu lắm mới được nghe tiếng đức của bậc đại từ bi.
Bậc đã vượt qua đến bờ mọi công đức, lâu xa nay mới được gặp.
Bậc Thánh vương có thể phá trừ hết kiêu mạn, tâm chấp "ta",
không ai sánh bằng, đáng được cung kính, mà nay được cúng dường;
Ngài có thể mở đạo cho chư thiên, khiến được nhất thiết trí.
Đức Thế Tôn rất thanh tịnh, vô lượng như hư không,
không nhiễm pháp thế gian, như hoa sen ở trong nước;
ở đời là cao lớn nhất, giống như giữa biển cả
có núi Tu-di, vua của các núi lớn; vì thế vui mừng đảnh lễ."
Các thiên nữ như vậy, mỗi người dùng các âm thanh mầu nhiệm
kính cẩn ca tụng xong, lặng yên chiêm ngưỡng đức Phật.
Bồ Tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh Kim Cang Tạng rằng:
"Xin nói nhân duyên của tướng hạnh để đạt được địa thứ năm."
Bồ Tát Kim Cang Tạng nói với Bồ Tát Giải Thoát Nguyệt: "Này Phật tử! Bồ Tát Ma-ha-tát đã đầy đủ địa thứ tư, muốn được địa thứ năm thì phải dùng mười tâm bình đẳng. Mười tâm ấy là gì? Một là bình đẳng với Phật pháp quá khứ; hai là bình đẳng với Phật pháp vị lai; ba là bình đẳng với Phật pháp hiện tại; bốn là bình đẳng trong sự thanh tịnh của giới; năm là bình đẳng trong sự thanh tịnh của tâm; sáu là bình đẳng trong sự thanh tịnh do trừ bỏ kiến chấp, nghi ngờ, hối hận; bảy là bình đẳng trong sự thanh tịnh biết rõ đâu là đạo, đâu chẳng phải đạo; tám là bình đẳng trong sự thanh tịnh của sự thấy biết về hạnh tu; chín là bình đẳng trong sự thanh tịnh ngày càng thù thắng của các pháp bồ-đề phần (các pháp phụ trợ cho giác ngộ); mười là bình đẳng trong sự thanh tịnh của việc giáo hóa chúng sinh. Bồ Tát dùng mười tâm bình đẳng này mà vào được địa thứ năm.
Bồ Tát ở Nan Thắng địa, vì khéo tu pháp bồ-đề, vì tâm sâu xa thanh tịnh, vì cầu đạo ngày càng thù thắng, nên có thể đạt được quả Phật. Bồ Tát này vì được sức đại nguyện, vì tâm từ bi không bỏ tất cả, vì được sức đạo của niệm và tuệ, vì tu tập phước và tuệ không bỏ, vì phát sinh phương tiện, vì muốn được pháp quán sáng suốt của đạo cao hơn ở địa trên, vì được thần lực của chư Phật hộ trì, vì sinh tâm định không thối lui, nên biết đúng như thật: đây là Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ), đây là Khổ tập đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ), đây là Khổ diệt đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đây là Khổ diệt đạo đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ).
Bồ Tát này khéo biết thế đế (chân lý theo quy ước của thế gian), khéo biết đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng, tuyệt đối), khéo biết tướng đế (chân lý về tướng riêng của các pháp), khéo biết sai biệt đế (chân lý về sự khác nhau giữa các pháp), khéo biết thuyết đế (chân lý về cách nói, cách phân loại các pháp), khéo biết sự đế (chân lý về sự việc, tức về khổ), khéo biết sinh khởi đế (chân lý về sự sinh khởi, tức nguyên nhân của khổ), khéo biết tận vô sinh đế (chân lý về sự diệt tận, không còn sinh, tức sự chấm dứt khổ), khéo biết nhập đạo đế (chân lý về sự vào đạo, tức con đường dứt khổ), khéo biết đế về việc tất cả Bồ Tát theo thứ lớp thành tựu các địa mà khởi lên trí Như Lai.
Bồ Tát vì tùy theo ý chúng sinh, khiến họ vui mừng, nên biết thế đế; vì rốt ráo chỉ có nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa đến thành Phật), nên biết đệ nhất nghĩa đế; vì phân biệt tướng riêng của các pháp, nên biết tướng đế; vì các pháp mỗi thứ khác nhau, nên biết sai biệt đế; vì phân biệt ấm, giới, nhập, nên biết thuyết đế; vì thân tâm khổ não, nên biết khổ đế; vì sự thọ sinh trong các nẻo luân hồi nối tiếp nhau, nên biết tập đế; vì rốt ráo diệt hết mọi khổ não, nên biết diệt đế; vì đến được pháp không hai, nên biết đạo đế; vì dùng nhất thiết chủng trí biết tất cả pháp, theo thứ lớp thành tựu tất cả các địa Bồ Tát, nên biết Như Lai trí đế; vì sức tin hiểu, nên biết trí về chân lý vô tận, không phải do chứng đắc mà có (?).
Bồ Tát dùng trí về các đế như vậy biết đúng như thật rằng tất cả pháp hữu vi đều giả dối lừa gạt, tạm có trong chốc lát, lừa dối mê hoặc người phàm. Bồ Tát lúc ấy, đối với chúng sinh, đại bi càng thêm thù thắng, sinh ra ánh sáng đại từ. Được sức trí tuệ như vậy, không bỏ tất cả chúng sinh, thường cầu trí tuệ Phật, quán đúng như thật quá khứ và vị lai của tất cả pháp hữu vi, biết rằng chúng sinh từ quá khứ do vô minh (mê muội, không thấy chân lý) và ái (lòng tham luyến) nên sinh ra, trôi lăn trong sinh tử, ở trong nhà năm ấm không thể cựa mình thoát ra, làm tăng khối khổ não. Trong đó không có ta, không có cái của ta, không có chúng sinh, không có người, không có kẻ biết, không có kẻ thọ mạng; vị lai cũng như vậy. Không có gì cả như thế, mà vì ngu si nên tham đắm, không biết rốt ráo có lối ra hay không có lối ra.
Lại nghĩ thế này: "Chúng sinh phàm phu thật rất đáng lạ: vì mê muội vô minh nên có vô lượng thân đã diệt, đang diệt, sẽ diệt; sinh tử như vậy mà không thể sinh ý chán lìa thân này, lại càng làm tăng thêm vòng bánh xe khổ của năm đường (năm nẻo luân hồi: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục); bị nước sinh tử cuốn trôi, không thể quay về; ở trong nhà năm ấm, không thể lìa bỏ; không biết, không sợ bốn con rắn độc tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió tạo nên thân thể, ví như bốn con rắn độc); không thể nhổ ra mũi tên kiêu mạn và kiến chấp; không thể dập tắt lửa tham, sân, si; không thể phá tan bóng tối ngu si vô minh; không thể làm khô cạn biển lớn ái luyến; không cầu bậc Đại Thánh Đạo Sư (bậc thầy dẫn đường vĩ đại, tức Phật) có mười lực; thường theo ý ma ở trong thành sinh tử; thường bị các ý nghĩ ác xoay chuyển. Những chúng sinh khổ não, cô độc nghèo khó như vậy, không có ai cứu, không có ai che chở, không có con đường rốt ráo. Chỉ một mình ta, không có bạn đồng hành, tu tập phước và tuệ, dùng đó làm tư lương (lương thực, hành trang cho đường tu) khiến những chúng sinh này an trụ trong sự thanh tịnh rốt ráo, cho đến được sức trí không chướng ngại đối với tất cả pháp."
Suy nghĩ như vậy, từ sự quán sát đúng đắn sinh ra sức trí mà phát nguyện: tất cả căn lành đã làm đều là để độ chúng sinh, để cầu an vui cho tất cả chúng sinh, để làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, để giải thoát tất cả chúng sinh, để tất cả chúng sinh không còn khổ não, để tất cả chúng sinh không còn thô ác, để tâm của tất cả chúng sinh được thanh tịnh, để điều phục tất cả chúng sinh, để diệt mọi lo buồn khổ não của tất cả chúng sinh, làm đầy đủ ước nguyện của họ.
Bồ Tát này ở Nan Thắng địa: vì không quên các pháp nên gọi là người có niệm; vì trí tuệ quyết định nên gọi là người trí; vì biết ý nghĩa và thứ lớp của kinh sách nên gọi là người có đạo; vì giữ gìn mình và giữ gìn người nên gọi là người có tàm quý (biết hổ thẹn với mình và với người); vì không bỏ việc giữ giới nên gọi là người có tâm bền chắc; vì khéo suy xét điều hợp lẽ và điều không hợp lẽ nên gọi là người giác ngộ; vì không chạy theo người khác nên gọi là người theo trí; vì khéo phân biệt nghĩa của từng chương câu trong các pháp nên gọi là người theo tuệ; vì khéo tu thiền định nên gọi là người được thần thông; vì thuận theo phép tắc thế gian mà làm nên gọi là người có phương tiện; vì khéo tích tập tư lương phước đức nên gọi là người không biết đủ; vì thường cầu nhân duyên của trí tuệ nên gọi là người không bỏ; vì tích tập nhân duyên đại từ đại bi nên gọi là người không mệt mỏi; vì thường nhớ nghĩ đúng đắn nên gọi là người xa lìa phá giới; vì tâm sâu xa cầu mười lực, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), mười tám pháp bất cộng của Phật nên gọi là người thường niệm Phật pháp; vì thường khiến chúng sinh lìa ác tu thiện nên gọi là người trang nghiêm cõi Phật; vì gieo các phước đức để trang nghiêm ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp nên gọi là người làm đủ thứ nghiệp lành; vì cầu trang nghiêm thân, miệng, ý của Phật nên gọi là người thường tinh tấn; vì cúng dường tất cả Bồ Tát thuyết pháp nên gọi là người ưa sự cung kính lớn; vì tâm không chướng ngại trong tất cả phương tiện của Bồ Tát nên gọi là người tâm không chướng ngại; vì thường ưa giáo hóa chúng sinh nên gọi là người ngày đêm xa lìa các tâm khác.
Bồ Tát thực hành như vậy thì dùng bố thí giáo hóa chúng sinh; dùng ái ngữ, lợi ích, đồng sự cũng để giáo hóa chúng sinh; lại dùng sắc thân thị hiện để giáo hóa chúng sinh; cũng dùng thuyết pháp để giáo hóa chúng sinh; cũng chỉ bày việc làm của các Bồ Tát để giáo hóa chúng sinh; cũng chỉ bày đại sự của chư Phật để giáo hóa chúng sinh; cũng chỉ bày lỗi lầm tai hại của sinh tử để giáo hóa chúng sinh; cũng chỉ bày lợi ích của trí tuệ chư Phật để giáo hóa chúng sinh. Bồ Tát tu tập như vậy, dùng đại thần lực, đủ thứ nhân duyên, con đường phương tiện để giáo hóa chúng sinh. Bồ Tát này tuy dùng đủ thứ nhân duyên phương tiện, tâm vẫn luôn hướng về Phật, không mất căn lành, lại thường cầu những pháp làm lợi ích chúng sinh ngày càng thù thắng hơn.
Bồ Tát này vì làm lợi ích chúng sinh nên biết các kinh sách, kỹ nghệ có ở đời: văn chương, toán số, tính chất của kim loại và đá, phương thuốc chữa bệnh, (chữa) bệnh khô héo gầy mòn (?), bệnh hủi, ma quỷ nhập, trùng độc v.v…; nhạc, múa, ca hát, trò vui cười giải trí; đất nước, thành quách, làng xóm, nhà cửa, vườn rừng, ao hồ, lầu đài, hoa quả, cây thuốc; vàng bạc, lưu ly, san hô, hổ phách, xà cừ, mã não — chỉ bày các kho báu; mặt trời, mặt trăng, năm sao (sao Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao làm mốc trên bầu trời theo thiên văn cổ), xem tướng đoán điều lành dữ, động đất, mộng mị, điềm lạ, các tướng trên thân người; bố thí, trì giới, thu phục tâm mình, thiền định, thần thông, bốn tâm vô lượng (từ, bi, hỷ, xả trải đến vô lượng chúng sinh), bốn định vô sắc, những việc không gây não loạn, làm an chúng sinh. Vì thương chúng sinh nên Bồ Tát đưa ra những pháp như vậy, để khiến họ vào được pháp vô thượng của chư Phật.
Bồ Tát ở Nan Thắng địa gặp được nhiều trăm nghìn vạn ức đức Phật, cung kính cúng dường, tôn trọng khen ngợi, dâng y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men, gần gũi nghe pháp; nghe pháp rồi xuất gia, làm pháp sư (người giảng giải giáo pháp), thuyết pháp làm lợi ích cho người, được tam muội nghe nhiều ngày càng thù thắng, cho đến trải qua trăm nghìn vạn ức kiếp cũng không quên mất. Tất cả phước đức căn lành càng thêm thù thắng, sáng sạch. Ví như vàng ròng đã luyện xong, được mài bóng bằng xà cừ thì ánh sáng càng hơn; Bồ Tát ở địa này, nhờ sức phương tiện và trí tuệ, công đức căn lành càng sạch, sáng, thù thắng, các địa dưới không sánh kịp. Lại như mặt trời, mặt trăng, các vì sao, cung điện của chư thiên được gió nâng giữ mà chuyển vận, không sai phép tắc; Bồ Tát ở Nan Thắng địa cũng vậy, nhờ suy nghĩ phương tiện nên phước đức căn lành càng sáng sạch gấp bội, nhưng không chứng lấy quả Niết-bàn riêng cho mình, cũng không vội thành đạo vô thượng.
Này Phật tử! Đó gọi là nói lược về Nan Thắng địa của Bồ Tát. Bồ Tát ở trong địa này phần nhiều làm vua cõi trời Đâu-suất-đà (cõi trời thứ tư của cõi Dục), các căn (các giác quan, năng lực) mạnh mẽ sắc bén, có thể đánh bại tất cả ngoại đạo (các giáo phái ngoài Phật giáo). Những việc làm — bố thí, ái ngữ, lợi ích, đồng sự — đều không rời niệm Phật, không rời niệm Pháp, cho đến không rời niệm đầy đủ nhất thiết chủng trí; thường khởi tâm này: "Ta phải là người đứng đầu, là người hơn hết trong tất cả chúng sinh, cho đến là chỗ nương tựa cho tất cả chúng sinh." Này Phật tử! Bồ Tát này nếu muốn siêng năng tinh tấn thì trong khoảnh khắc được nghìn ức tam muội, cho đến có thể thị hiện nghìn ức Bồ Tát làm quyến thuộc. Nếu dùng sức nguyện, thần thông tự tại thì lại vượt hơn số này, dù trải bao nhiêu trăm nghìn vạn ức kiếp cũng không thể tính biết. Bấy giờ Bồ Tát Kim Cang Tạng muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, bèn nói kệ rằng:
Các Bồ Tát đã đầy đủ hạnh pháp của địa thứ tư,
suy nghĩ về Phật ba đời, về giới, về tâm, về việc trừ nghi ngờ hối hận,
về đạo và chẳng phải đạo, về sự thấy biết, về bồ-đề, về giáo hóa chúng sinh —
quán bình đẳng như vậy thì được vào địa thứ năm.
Lấy bốn niệm xứ làm cây cung, năm căn đứng đầu là lòng tin làm mũi tên,
bốn chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: ngăn ác chưa sinh, dứt ác đã sinh, làm sinh điều lành chưa có, tăng điều lành đã có) làm ngựa, bốn như ý túc làm xe,
năm lực làm áo giáp, phá tan giặc phiền não,
dũng mãnh không thối lui, tiến thẳng vào địa thứ năm.
Tàm quý làm áo không nhơ, giới trong sạch làm hương,
bảy giác chi làm vòng hoa, thiền định làm hương xoa mình,
trí tuệ cùng phương tiện, các niệm làm đồ trang sức —
như vậy thì được vào vườn rừng đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi giáo pháp không quên).
Bốn như ý túc làm chân, chánh niệm làm đầu và cổ,
từ bi làm mắt sáng sạch, trí tuệ sắc bén làm nanh,
dùng tiếng rống "không", "vô ngã" phá tan giặc phiền não —
bậc sư tử trong loài người như vậy mới vào được địa thứ năm.
Bồ Tát này đã được ở trong địa thứ năm,
càng tu pháp thù thắng thanh tịnh, đều vì Phật đạo,
luôn thực hành tâm từ bi, chưa từng chán mỏi,
luôn vì tu tập hạnh pháp của địa thứ năm này.
Tích tập sâu dày hai thứ tư lương: phước đức và trí tuệ,
đủ mọi sức phương tiện, pháp quán sáng suốt của địa trên,
luôn được Phật hộ trì, thành tựu niệm và tuệ,
theo thứ lớp khéo quán sát, biết đúng như thật các đế:
khổ, tập, diệt, và đạo đưa đến sự dừng dứt; thế đế, tướng đế, đệ nhất nghĩa đế, sự đế,
thuyết đế, sinh khởi đế, sai biệt đế, vô sinh đế, Như Lai trí đế.
Quán các đế như vậy, tâm vi diệu thanh tịnh;
dù chưa đạt được giải thoát không chướng ngại,
nhưng vì có trí tuệ và sức của lòng tin,
nên hơn hết tất cả trí tuệ của thế gian.
Quán các đế như vậy, biết hết pháp hữu vi
là giả dối không chân thật, không có một tướng nào bền chắc.
Được phần ánh sáng từ bi của chư Phật,
vì các chúng sinh mà chuyên tâm cầu tuệ Phật.
Biết trước sau của pháp hữu vi, thấy chúng sinh thật đáng thương:
rơi trong bóng tối vô minh, bị nhân duyên ái luyến trói buộc.
Bồ Tát này có thể diệt khổ não của thế gian,
biết các pháp không có kẻ thọ mạng, giống như cỏ cây.
Chúng sinh thường vì hai nhân duyên phiền não (vô minh và ái),
từ đời trước đến nay, đời sau cũng như vậy,
nối tiếp không dứt, không thể đến tận cùng của khổ.
Đối với họ sinh lòng thương xót: ta phải độ thoát họ.
Họ không thể ra khỏi năm ấm, không sợ cái hại của tứ đại,
không nhổ các mũi tên tà kiến, không tắt lửa tam độc,
không trừ bóng tối vô minh, rơi vào biển lớn ái luyến,
không có mắt trí tuệ, vì lìa xa bậc Đại Đạo Sư.
Biết những việc như vậy rồi, càng thêm siêng năng tinh tấn;
mọi việc làm, mọi nghiệp tạo ra đều vì độ chúng sinh.
Thường ở trong chánh niệm và tuệ, có đạo, có tàm quý,
tâm bền chắc, giác ngộ, theo trí, càng khiến tăng thêm;
tu phước tuệ không chán, giữ giới không yếu kém,
cầu nghe nhiều không mỏi, tu đúng để làm sạch cõi Phật,
gieo nhân duyên cho tướng tốt, âm thanh vi diệu, không biết đủ;
các nghiệp lành đã làm đều vì lợi ích chúng sinh.
Vì lợi ích thế gian nên soạn lập kinh sách v.v…,
tính chất kim loại và đá, phương thuốc, việc ca múa vui cười,
nhà cửa lầu gác cùng vườn rừng, y phục, các món ăn uống,
chỉ bày đủ thứ kho báu, khiến mọi người được vui mừng;
xem mặt trời, mặt trăng, năm sao và hai mươi tám tú,
tướng lành dữ của động đất, sách đoán mộng, các việc quái lạ;
bố thí, giới trong sạch v.v…, lìa dục, tu thiền định,
bốn tâm vô lượng, thần thông — đều để làm an vui thế gian.
Bồ Tát có đại trí tuệ được Nan Thắng địa này,
cúng dường vạn ức đức Phật, theo Phật mà nghe pháp;
các căn lành đã tu đều được sáng sạch,
giống như báu xà cừ mài bóng vàng ròng.
Ví như cung điện báu được gió nâng giữ, không sai phép tắc;
không bị pháp thế gian làm nhiễm, như hoa sen ở trong nước.
Bồ Tát ở địa này phần nhiều làm vua cõi trời Đâu-suất,
các căn càng mạnh mẽ sắc bén, phá tan kiến chấp của ngoại đạo;
các nghiệp lành đã làm đều vì trí tuệ Phật,
được sức lực và vô úy của Phật, có thể độ các chúng sinh.
Bồ Tát này siêng tu sức tinh tấn ngày càng thù thắng,
liền có thể được nghìn ức tam muội sâu mầu,
cúng dường nghìn ức đức Phật, làm chấn động nghìn ức thế giới;
tùy theo sức nguyện của mình thì vượt hơn số ấy vô lượng.
Địa thứ năm như vậy, với đủ thứ phương tiện,
bậc đại nhân có trí tuệ cao đã giảng giải đúng pháp xong.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video