Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ hai mươi bảy. Phẩm Thập Địa (mười "địa", tức mười tầng bậc tu chứng của Bồ-tát trên đường đi đến quả Phật), phẩm thứ hai mươi hai, phần thứ năm.
Bồ-tát Kim Cang Tạng (vị Bồ-tát chủ giảng về mười địa trong phẩm này) nói: "Này Phật tử (người con Phật, tiếng gọi những người tu theo Phật)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát; Bồ-tát là người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài) đã tu tập hạnh và trí tuệ vi diệu của địa thứ bảy. Con đường phương tiện (những cách khéo léo, linh hoạt để giáo hóa và cứu độ chúng sinh) của vị ấy đã trong sạch. Vị ấy đã khéo gom góp các pháp trợ đạo (những pháp tu hỗ trợ cho con đường đi đến giác ngộ). Vị ấy có đủ sức mạnh của đại nguyện, được thần lực của chư Phật che chở. Thiện căn (gốc lành, tức những việc lành đã làm, như rễ cây sinh ra quả tốt) của chính mình đã có sức mạnh. Vị ấy luôn nghĩ nhớ và thuận theo các Lực, các Vô úy và các Bất cộng pháp của Như Lai (Như Lai: một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý mà đến; Lực: mười trí lực đặc biệt của Phật; Vô úy: bốn điều không sợ hãi của Phật khi giảng pháp; Bất cộng pháp: mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có). Trực tâm (tâm ngay thẳng, không quanh co) và thâm tâm (tâm sâu xa, vững chắc trong việc cầu đạo) của vị ấy đều trong sạch. Vị ấy thành tựu phúc đức và trí tuệ. Với lòng đại từ đại bi (lòng thương lớn, muốn đem niềm vui cho mọi loài và cứu họ khỏi khổ), vị ấy không bỏ rơi chúng sinh (mọi loài có sự sống, có tình thức). Vị ấy tu hành con đường trí tuệ vô lượng.
Vị ấy thấu nhập rằng các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) xưa nay vốn không sinh, không khởi, không có tướng (không có hình tướng cố định), không thành, không hoại, không đến, không đi, không có đầu, không có giữa, cũng không có cuối. Vị ấy nhập vào trí của Như Lai. Đối với mọi tâm, ý, thức (các hoạt động nhận biết của tâm) và mọi sự nhớ tưởng, phân biệt, vị ấy đều không tham đắm. Vị ấy thấy mọi pháp đều như tính của hư không. Đó gọi là Bồ-tát đạt được Vô sinh pháp nhẫn (sự an trú vững chắc, không lay chuyển trong chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh, không diệt) và bước vào địa thứ tám.
Vào Bất động địa (địa thứ tám, tầng bậc mà tâm không còn bị bất cứ gì làm lay động) thì gọi là Bồ-tát có hạnh sâu xa. Tất cả thế gian đều không thể đo lường được vị ấy. Vị ấy lìa mọi hình tướng, lìa mọi ý tưởng, lìa mọi tham đắm. Tất cả hàng Thanh văn (những người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi-phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên mà không có thầy chỉ dạy, cũng chỉ cầu giải thoát riêng mình) đều không thể phá hoại được vị ấy. Sự xa lìa sâu xa, rộng lớn hiện ra ngay trước mặt.
Ví như một vị tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ đủ giới) đạt được thần thông (năng lực siêu phàm do tu tập mà có), tâm được tự tại, rồi lần lượt vào Diệt tận định (một loại thiền định rất sâu, trong đó mọi hoạt động thô của tâm thức đều tạm dứt), thì mọi tâm dao động, mọi nhớ tưởng phân biệt đều dứt sạch. Bồ-tát cũng như thế: khi trụ ở địa này, mọi sự gắng sức tìm cách của thân, miệng và ý đều lặng dứt, vị ấy an trụ trong sự xa lìa lớn lao. Như người trong giấc mộng muốn vượt qua dòng nước sâu, dốc hết sức siêng năng, bày ra đủ mọi cách, chưa qua được thì bỗng nhiên tỉnh giấc, mọi việc toan tính đều buông bỏ hết. Bồ-tát cũng như thế: từ lúc ban đầu đến nay đã dốc sức siêng năng, tu rộng các hạnh đạo; đến Bất động địa thì buông bỏ tất cả, không còn hành theo tâm phân hai đối đãi, mọi nhớ tưởng không còn hiện ra nữa.
Ví như người được sinh lên cõi Phạm thế (cõi trời của Phạm thiên, đã lìa hết ham muốn dục lạc) thì phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê làm khổ não thân tâm) của Dục giới (cõi giới còn ham muốn dục lạc, gồm cõi người, cõi địa ngục, các cõi trời thấp…) không còn hiện ra nữa. Bồ-tát cũng như thế: khi trụ ở Bất động địa thì mọi tâm, ý, thức không còn hiện ra; cho đến cả tâm hướng về Phật, tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ), tâm hướng về Niết-bàn (cảnh giới vắng lặng, dứt sạch khổ đau và vòng sống chết) còn không hiện ra, huống gì lại sinh khởi các tâm thế gian.
Này Phật tử! Bồ-tát này thuận theo địa này. Nhờ sức bản nguyện (những lời nguyện phát ra từ thuở ban đầu), lại được chư Phật hiện thân trước mặt, vị ấy ở trong dòng nước pháp chảy qua các địa (?), và chư Phật tạo nhân duyên để vị ấy đạt được trí tuệ của Như Lai. Chư Phật đều nói thế này:
"Lành thay, lành thay! Thiện nam tử (người con trai hiền lành, tiếng Phật gọi người tu)! Ông đã đạt được Nhẫn bậc nhất này, thuận hợp với tất cả Phật pháp. Thiện nam tử! Ta có mười Lực, bốn Vô sở úy, mười tám Bất cộng pháp; những điều ấy nay ông chưa đạt được. Vì vậy ông hãy gắng siêng năng hơn nữa, cũng đừng rời bỏ cánh cửa Nhẫn này. Thiện nam tử! Ông tuy đã được sự giải thoát tịch diệt (vắng lặng hoàn toàn, dứt sạch phiền não) bậc nhất, vô cùng sâu xa này, nhưng tất cả phàm phu đều xa lìa pháp tịch diệt, luôn bị phiền não và giác quán (những ý nghĩ suy xét thô và tế làm tâm xao động) làm hại. Ông nên thương xót tất cả chúng sinh ấy.
Lại nữa, thiện nam tử! Ông nên nhớ lại điều mình đã nguyện từ trước: muốn làm lợi ích cho chúng sinh, muốn đạt cánh cửa trí tuệ không thể nghĩ bàn. Lại nữa, thiện nam tử! Pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp) và pháp tướng của tất cả các pháp, dù có Phật ra đời hay không có Phật ra đời, vẫn luôn thường trụ, không hề đổi khác. Tất cả Như Lai không phải vì đạt được pháp này mà được gọi là Phật, vì hàng Thanh văn và Bích-chi-phật cũng đạt được pháp tịch diệt, không phân biệt này.
Thiện nam tử! Ông hãy xem thân tướng trong sạch vô lượng của chúng ta, trí tuệ vô lượng, cõi nước trong sạch vô lượng, phương tiện vô lượng, viên quang (vầng hào quang tròn quanh thân Phật) vô lượng, âm thanh trong sạch vô lượng; nay ông nên khởi tu những điều như thế. Lại nữa, thiện nam tử! Nay ông vừa mới đạt được một ánh sáng pháp này, đó là: tất cả các pháp đều tịch diệt, không có phân biệt. Còn những gì chúng ta đạt được thì vô lượng vô biên; ông nên tinh cần khởi tu các pháp ấy. Thiện nam tử! Mười phương có vô lượng cõi nước, vô lượng chúng sinh, vô lượng sự sai khác của các pháp; ông nên thông suốt những việc ấy đúng như thật, thuận theo trí tuệ như thế."
Chư Phật ban cho Bồ-tát này vô lượng vô biên nhân duyên mở ra các cánh cửa trí tuệ như thế. Nhờ vô lượng cánh cửa ấy, Bồ-tát có thể khởi lên vô lượng việc làm của trí tuệ, và đều thành tựu cả. Này các Phật tử! Nếu chư Phật không ban cho Bồ-tát cánh cửa khởi trí tuệ, thì Bồ-tát này rốt cuộc sẽ nhập Niết-bàn, bỏ rơi việc làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Vì chư Phật ban cho vô lượng vô biên cánh cửa khởi trí tuệ ấy, nên trí tuệ sinh ra trong một niệm (khoảnh khắc ngắn nhất của một ý nghĩ), nếu đem so với trí tuệ từ địa thứ nhất đến địa thứ bảy, thì trí tuệ trước kia không bằng một phần trăm, không bằng một phần trong vô lượng vô biên a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không thể đếm được) phần, cho đến không thể dùng con số hay ví dụ nào để so sánh được.
Vì sao vậy? Vì trước kia vị ấy dùng một thân để tu tập công đức; nay ở địa này, vị ấy được vô lượng thân để tu đạo Bồ-tát, với vô lượng âm thanh, vô lượng trí tuệ, vô lượng nơi sinh ra, vô lượng cõi nước trong sạch, vô lượng việc giáo hóa chúng sinh, cúng dường (dâng lễ vật kính dâng) và hầu hạ vô lượng chư Phật, thuận theo vô lượng Phật pháp, vô lượng sức thần thông, vô lượng sự sai khác của các đại hội, vô lượng việc làm của thân, miệng, ý, gom tập đạo hạnh của tất cả Bồ-tát — tất cả là nhờ pháp bất động.
Này Phật tử! Ví như người đi thuyền muốn vượt biển lớn: lúc chưa ra đến biển phải tốn nhiều công sức; khi đã vào biển thì nhờ gió đưa, không còn trở ngại gì, đi một ngày còn hơn cả công sức trước kia bỏ ra trăm nghìn năm cũng không theo kịp. Bồ-tát cũng như thế: tích tập nhiều thiện căn, cưỡi thuyền Đại thừa (cỗ xe lớn — giáo pháp cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh), đi vào biển trí tuệ lớn của hạnh Bồ-tát, không cần dùng công sức mà vẫn có thể đến gần trí tuệ của tất cả chư Phật; so với những gì đã làm trước kia, dù một kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) hay trăm nghìn vạn kiếp cũng không theo kịp.
Này Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát đến địa thứ tám thì từ trí tuệ đại phương tiện mà sinh ra tâm vô công dụng (tâm tự nhiên vận hành mà không cần gắng gượng), ở trong đạo Bồ-tát mà suy nghĩ về thế lực trí tuệ của chư Phật. Vị ấy biết thế giới sinh ra, thế giới diệt mất, thế giới thành lập, thế giới hư hoại; biết do nhân duyên của nghiệp (hành động có tạo quả) gì tích tụ mà thế giới thành lập, do nhân duyên của nghiệp gì diệt mất mà thế giới hư hoại.
Bồ-tát này biết tướng nhỏ, tướng vừa, tướng vô lượng, tướng sai khác của tính đất, nước, lửa, gió (bốn đại — bốn yếu tố cấu thành mọi vật chất). Vị ấy biết tướng nhỏ nhiệm của vi trần (hạt bụi cực nhỏ, đơn vị nhỏ nhất của vật chất), biết tướng sai khác của vi trần. Trong một thế giới, mọi sự sai khác của vi trần, vị ấy đều biết được. Đất, nước, lửa, gió trong một thế giới này có bao nhiêu vi trần, vị ấy đều biết được. Vị ấy biết châu báu gồm bao nhiêu vi trần, thân chúng sinh gồm bao nhiêu vi trần, sự sai khác về vi trần của muôn vật trong thế giới. Vị ấy phân biệt thân lớn, thân nhỏ của chúng sinh: bao nhiêu vi trần thành thân địa ngục, thân súc sinh, thân ngạ quỷ (loài quỷ đói); bao nhiêu vi trần thành thân a-tu-la (loài thần có phúc lớn nhưng hay giận dữ, hiếu chiến), thân trời; bao nhiêu vi trần thành... (?) — tất cả vị ấy đều biết rõ.
Bồ-tát này vào trí phân biệt vi trần như thế, biết Dục giới, Sắc giới (cõi giới đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), Vô sắc giới (cõi giới chỉ còn tâm thức, không còn thân hình) hư hoại; biết Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới thành lập; biết Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới thành và hoại; biết tướng nhỏ, tướng vừa, tướng vô lượng của Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới; biết tướng sai khác của Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới. Biết ba cõi như thế, gọi là Bồ-tát giáo hóa chúng sinh, là phần giúp cho trí tuệ sáng tỏ (?). Vị ấy khéo phân biệt thân chúng sinh, khéo xét nơi họ nên sinh ra; tùy theo nơi sinh của chúng sinh, tùy theo thân của chúng sinh mà nhận thân.
Bồ-tát này hiện thân khắp cả tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), tùy theo thân chúng sinh mà mỗi thân mỗi khác, ví như mặt trời, mặt trăng hiện bóng trong mọi chỗ có nước. Hoặc hai, hoặc ba, cho đến vô lượng vô biên, không thể nghĩ bàn, không thể nói hết tam thiên đại thiên thế giới, thân vị ấy đều có mặt khắp trong đó, tùy theo sự sai khác của thân chúng sinh mà nhận thân.
Bồ-tát này thành tựu trí tuệ như thế, thân ở một thế giới không hề lay động mà vẫn ở khắp vô số không thể nói hết thế giới của chư Phật, tùy theo thân chúng sinh, tùy theo lòng tin và sự ưa thích của họ, hiện thân tướng trong các đại hội của Phật. Ở giữa hàng sa-môn (người xuất gia tu hành) thì hiện hình dáng sa-môn; ở giữa hàng bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ xưa) thì hiện hình dáng bà-la-môn; ở giữa hàng sát-lợi (giai cấp vua chúa, quan võ ở Ấn Độ xưa) thì hiện hình dáng sát-lợi; ở giữa hàng cư sĩ (người tại gia giàu có, có địa vị) thì hiện hình dáng cư sĩ. Ở giữa Tứ thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương), giữa Đế Thích (vua của cõi trời Đao-lợi), giữa ma (Ma vương, kẻ chuyên ngăn trở người tu đạo), giữa Phạm thiên (vua trời của cõi Sắc giới) thì hiện hình dáng Phạm thiên; cho đến ở giữa cõi trời A-ca-nị-tra (cõi trời cao nhất của Sắc giới) thì hiện hình dáng trời A-ca-nị-tra.
Với người cần được độ bằng Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn, tức giáo pháp dành cho hàng Thanh văn) thì hiện hình dáng Thanh văn; với người cần được độ bằng Bích-chi-phật thừa thì hiện hình dáng Bích-chi-phật; với người cần được độ bằng Bồ-tát thừa thì hiện hình dáng Bồ-tát; với người cần được độ bằng thân Phật thì hiện hình dáng thân Phật. Trong tất cả vô số không thể nói hết cõi nước của chư Phật, vị ấy tùy theo sự sai khác về thân, về lòng tin và sự ưa thích của chúng sinh mà hiện ra nhận thân, nhưng thật ra đã xa lìa mọi sự sai khác của tướng thân, luôn thường trụ trong sự bình đẳng.
Bồ-tát này biết thân chúng sinh, biết thân cõi nước, biết thân nghiệp báo (thân do quả báo của nghiệp đời trước tạo thành), biết thân Thanh văn, biết thân Bích-chi-phật, biết thân Bồ-tát, biết thân Như Lai, biết trí thân (thân chính là trí tuệ), biết pháp thân (thân chính là chân lý, bản thể chân thật của Phật), biết hư không thân (thân như hư không, bao trùm khắp nơi). Bồ-tát này biết như thế những điều chúng sinh ưa thích trong thâm tâm, nên hoặc đem thân chúng sinh làm thân mình; hoặc đem thân chúng sinh làm thân cõi nước, thân nghiệp báo, thân Thanh văn, thân Bích-chi-phật, thân Bồ-tát, thân Như Lai, trí thân, pháp thân, hư không thân; hoặc đem thân cõi nước làm thân mình, thân nghiệp báo, cho đến hư không thân; hoặc đem thân nghiệp báo làm thân mình, cho đến hư không thân; hoặc đem thân mình làm thân chúng sinh, thân cõi nước, thân nghiệp báo, thân Thanh văn, thân Bích-chi-phật, thân Bồ-tát, thân Như Lai, trí thân, pháp thân, hư không thân.
Bồ-tát này biết các thân của chúng sinh: thân tích tập nghiệp, thân quả báo, thân phiền não, thân có hình sắc, thân không hình sắc. Vị ấy biết các cõi nước của Phật có tướng nhỏ, tướng vừa, tướng vô lượng, tướng nhơ, tướng sạch, tướng rộng, tướng lộn ngược, tướng bằng phẳng, tướng sai khác theo các phương. Vị ấy biết sự sai khác về giả danh (tên gọi tạm đặt, không có thực thể) của thân nghiệp báo, sự sai khác về giả danh của thân Thanh văn, của thân Bích-chi-phật, của thân Bồ-tát.
Vị ấy biết thân Như Lai gồm: thân Bồ-tát, thân nguyện, hóa thân (thân biến hiện ra để độ chúng sinh), thân trụ trì (thân giữ gìn, duy trì), thân trang nghiêm bằng tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ nơi thân Phật), thân thế lực, thân như ý, thân phúc đức, trí thân, pháp thân. Vị ấy biết trí thân khéo phân biệt đúng như thật; biết pháp thân có tướng bình đẳng, không hư hoại; biết hư không thân có tướng vô lượng, tướng trùm khắp, tướng không hình dáng. Bồ-tát này khéo biết cách khởi hiện các thân như thế, nên được mười điều tự tại: tự tại về tuổi thọ, tự tại về tâm, tự tại về của cải, tự tại về nghiệp, tự tại về sự sinh ra, tự tại về nguyện, tự tại về lòng tin và sự hiểu, tự tại về thần thông như ý, tự tại về trí, tự tại về pháp.
Bồ-tát này được mười điều tự tại, là bậc có trí không thể nghĩ bàn, bậc có trí vô lượng, bậc có trí rộng lớn, bậc có trí không thể phá hoại. Bồ-tát theo trí tuệ như thế mà rốt ráo luôn khởi những việc làm của thân, lời nói của miệng, ý nghĩ của tâm không có lỗi. Việc làm của thân theo trí mà làm, lời nói của miệng theo trí mà làm, ý nghĩ của tâm theo trí mà làm. Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt đưa người qua bờ giải thoát) của vị ấy càng tăng mạnh, lấy đại bi làm đầu, khéo tu phương tiện, khéo phát các nguyện, khéo được thần thông của chư Phật che chở, luôn không rời trí làm lợi ích chúng sinh, biết hết mọi việc sai khác trong vô biên thế giới. Nói tóm lại, Bồ-tát trụ ở Bất động địa thì mọi việc làm của thân, miệng, ý đều có thể gom tập tất cả Phật pháp.
Bồ-tát này trụ ở địa này: vì lìa mọi phiền não nên khéo trụ trong sức mạnh của tâm trong sạch; vì tâm luôn không rời đạo nên khéo trụ trong sức mạnh của thâm tâm; vì không bỏ rơi chúng sinh nên khéo trụ trong sức mạnh của đại bi; vì cứu giúp tất cả thế gian nên khéo trụ trong sức mạnh của đại từ; vì không quên pháp đã nghe nên khéo trụ trong sức mạnh của đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn giáo pháp không để quên mất); vì phân biệt, quán sát tất cả Phật pháp nên khéo trụ trong sức mạnh của tài nhạo thuyết (tài giảng pháp lưu loát, ưa nói không bao giờ cùng tận); vì đi đến vô biên thế giới sai khác nên khéo trụ trong sức mạnh thần thông; vì không bỏ mọi hạnh của Bồ-tát nên khéo trụ trong sức mạnh của nguyện; vì tu tập tất cả Phật pháp nên khéo trụ trong sức mạnh của ba-la-mật (các hạnh tu đưa người qua bờ giải thoát như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục…); vì khéo khởi nhất thiết chủng trí (trí biết rõ tất cả các pháp về mọi phương diện, tức trí tuệ của Phật) nên khéo trụ trong sức mạnh của Như Lai. Bồ-tát này được những sức mạnh của trí như thế, nên mọi việc làm bày ra đều không có lỗi lầm.
Này các Phật tử! Địa này của Bồ-tát, vì không thể phá hoại nên gọi là Bất động địa (địa không lay động); vì trí tuệ không thoái lui nên gọi là Bất chuyển địa (địa không thoái chuyển); vì tất cả thế gian không thể đo biết nên gọi là Uy đức địa (địa có oai đức); vì không còn ham muốn sắc dục nên gọi là Đồng chân địa (địa trong trắng như trẻ nhỏ); vì tùy ý nhận sự sinh ra nên gọi là Tự tại địa; vì không còn phải làm thêm gì nữa nên gọi là Thành địa (địa đã thành tựu); vì biết một cách quyết định nên gọi là Cứu cánh địa (địa rốt ráo); vì khéo phát đại nguyện nên gọi là Biến hóa địa; vì không thể phá hoại nên gọi là Trụ trì địa (địa giữ vững); vì đã tu thiện căn từ trước nên gọi là Vô công lực địa (địa không cần dùng sức gắng gượng).
Bồ-tát đạt được trí tuệ như thế thì gọi là đã vào cảnh giới của Phật, gọi là được công đức của Phật chiếu sáng, gọi là theo oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ trang nghiêm) của Phật mà đi, hướng về Phật pháp. Vị ấy luôn được thần lực của chư Phật che chở; luôn được Tứ thiên vương, Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích) và các vị Phạm vương đón rước, kính thờ; thần Mật Tích Kim Cang (vị thần cầm chày kim cang chuyên hộ vệ Phật pháp) luôn theo hầu, bảo vệ. Vị ấy khéo sinh ra các thiền và tam-muội (trạng thái tâm chuyên chú, vắng lặng trong thiền định), có thể tạo ra vô lượng thân sai khác, trong mỗi thân đều có thế lực; được sức thần thông của quả báo lớn; được tự tại trong vô biên tam-muội; có thể nhận vô lượng lời thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật); tùy nơi chúng sinh đã thành thục mà thị hiện thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật).
Bồ-tát này đi vào đại trí tuệ như thế, khéo thông suốt các pháp, luôn phóng ánh sáng của đại trí, vượt qua con đường của pháp giới (toàn thể mọi pháp, mọi cảnh giới) không chút ngăn ngại. Vị ấy khéo biết sự sai khác của các đường lối thế giới, có thể bày ra mọi công đức, tùy ý tự tại, khéo hiểu tiền tế và hậu tế (thời quá khứ xa xưa và thời vị lai về sau), có thể vào trí chuyển hóa đường lối của ma, vào cảnh giới hạnh của Như Lai, có thể hành đạo Bồ-tát trong vô biên thế giới. Vì có tướng không thoái lui nên địa này gọi là Bất động.
Này Phật tử! Bồ-tát ở Bất động địa, vì khéo sinh ra sức mạnh của thiền định, nên luôn thấy vô biên chư Phật, không rời việc cúng dường, cung cấp cho chư Phật. Bồ-tát này trong mỗi một kiếp, ở mỗi một thế giới, cung kính cúng dường, tôn trọng khen ngợi, gần gũi hàng trăm nghìn vạn ức na-do-tha (một đơn vị đếm cực lớn của Ấn Độ xưa), vô lượng vô biên a-tăng-kỳ chư Phật, từ nơi chư Phật mà nhận các ánh sáng pháp như sự sai khác của thế giới. Bồ-tát này càng đi sâu vào kho tàng pháp của Như Lai; những câu hỏi về sự sai khác của thế giới, không ai có thể nói cho cùng tận, cho đến trăm nghìn vạn ức kiếp cũng nói không hết.
Lại nữa, các thiện căn của vị ấy càng thêm sáng sạch, ví như vàng ròng có các thứ châu báu xen vào, làm thành chuỗi anh lạc (chuỗi ngọc đeo để trang sức) cho Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp) đeo, không người dân nào có thể cướp được. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế: trụ ở Bất động địa, thiện căn càng trong sạch, tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật, cho đến Bồ-tát ở địa thứ bảy cũng không thể phá hoại được. Bồ-tát trụ ở địa này, nhờ cánh cửa trí khéo phân biệt, nên ánh sáng trí tuệ diệt trừ được sự nóng bức của phiền não nơi tất cả chúng sinh. Ví như Đại Phạm thiên vương làm chủ một nghìn thế giới, có thể trong cùng một lúc tỏa lòng từ ra khắp nghìn thế giới, cũng có thể phóng ánh sáng chiếu khắp trong đó. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế: trụ ở Bất động địa, có thể phóng ánh sáng từ thân, chiếu đến những thế giới nhiều như số vi trần của mười vạn cõi Phật, diệt trừ sự nóng bức của phiền não nơi chúng sinh, khiến họ được mát mẻ.
Này các Phật tử! Đó gọi là nói tóm lược về Bất động địa của Bồ-tát. Nếu nói cho rộng thì vô lượng ức kiếp cũng không nói hết. Bồ-tát trụ ở địa này phần nhiều làm Đại Phạm thiên vương, làm chủ một nghìn thế giới, các căn (giác quan và năng lực tinh thần) đều mạnh mẽ, sắc bén, trao cho chúng sinh con đường Thanh văn, Bích-chi-phật và các ba-la-mật của Bồ-tát không bao giờ cùng tận; nói về sự sai khác của thế giới thì không ai bác bỏ được. Những việc lành vị ấy làm, như bố thí (đem cho), ái ngữ (nói lời dịu dàng, thương yêu), lợi ích (làm việc có lợi cho người), đồng sự (cùng làm việc với người để dẫn dắt họ) — đều không rời việc nhớ nghĩ đến Phật, không rời việc nhớ nghĩ đến Pháp, cho đến không rời việc nhớ nghĩ đến nhất thiết chủng trí. Vị ấy luôn sinh tâm này: "Ta sẽ làm bậc đứng đầu, bậc hơn hết trong chúng sinh, cho đến làm chỗ nương tựa cho tất cả chúng sinh."
Bồ-tát này nếu muốn siêng năng nỗ lực, thì trong khoảnh khắc được số tam-muội nhiều bằng số vi trần của trăm vạn tam thiên đại thiên thế giới, cho đến có thể hiện ra số Bồ-tát nhiều bằng số vi trần của trăm vạn tam thiên đại thiên thế giới làm quyến thuộc (đoàn tùy tùng thân cận). Nếu dùng sức nguyện, thần thông tự tại, thì có thể vượt hơn số ấy không biết bao nhiêu, trăm nghìn vạn ức kiếp cũng không thể tính biết được. Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn nói rõ lại nghĩa này nên nói kệ tụng (những câu thơ tóm lại ý nghĩa đã giảng) rằng:
Bồ-tát trụ địa bảy, trí tuệ và phương tiện đã trong sạch,
khéo gom các pháp trợ đạo, được sức đại nguyện giữ gìn,
được thần lực chư Phật che chở, thiện căn đều thành tựu,
cầu trí tuệ thù thắng, nên vào được địa thứ tám.
Khéo gom góp phúc đức và trí tuệ, lại có lòng từ bi sâu xa,
lìa mọi tâm có giới hạn, tâm rộng như hư không.
Trong các pháp như đã nói, tâm được sức quyết định,
nhờ vậy được Vô sinh nhẫn tịch diệt, vi diệu.
Các pháp xưa nay vốn không sinh cũng không khởi,
không tướng, không thành tựu, cũng không có nghĩa đến đi.
Đầu, giữa, cuối của các pháp, cùng với chân như (bản thể chân thật, như như không đổi) không phân biệt,
không có hoạt động của tâm ý, giống như hư không.
Thành tựu Nhẫn như thế, không còn các hý luận (lời bàn suông, phân biệt vô ích),
được Bất động địa này, hạnh tịch diệt rất sâu xa.
Tất cả các thế gian không thể đo lường được;
mọi tướng của tâm đều đã diệt hết.
Bồ-tát trụ địa này, tâm thức không phân biệt,
như người vào Diệt tận định, không còn nhớ nghĩ tưởng tượng.
Như người trong mộng tìm cách vượt qua dòng nước,
tỉnh dậy thì lòng thênh thang, thôi hết mọi việc làm.
Được Nhẫn sâu xa ấy rồi, mọi tưởng niệm đều dứt,
như người sinh lên cõi Phạm thiên, không còn phiền não Dục giới.
Nhờ sức bản nguyện, và chư Phật nay khuyên bảo dẫn dắt:
"Nhẫn bậc nhất như thế là ngôi vị của chư Phật (?).
Sức trí sâu xa, Vô úy và Bất cộng pháp của chúng ta,
nay ông chưa có, nên hãy gắng thêm siêng năng.
Ông tuy đã dập tắt được mọi ngọn lửa phiền não,
hãy nhìn các thế gian phiền não luôn bừng cháy.
Hãy nhớ nguyện xưa của mình, muốn làm lợi cho chúng sinh,
biết khắp mọi pháp, độ rộng khắp tất cả.
Tính và tướng chân thật của các pháp thường trụ, không đổi khác;
hàng Nhị thừa (Thanh văn và Bích-chi-phật) cũng được điều này mà không gọi là Phật.
Chỉ vì được trí vô ngại, rất sâu xa, vi diệu,
thông suốt ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), mới được gọi là Phật."
Các bậc không ai sánh bằng ấy, được trời và người cung kính,
mở ra cánh cửa khởi trí này, khiến vào được Phật pháp,
thành tựu trí tuệ vi diệu vô lượng, không đáy không bờ;
các pháp đã tu trước kia không bằng một niệm bây giờ.
Các Bồ-tát như thế được địa trí tuệ vi diệu,
có thể trong một niệm, thân hiện khắp mười phương.
Vào cánh cửa trí tuệ này, đi trên đường nhanh chóng không ngại,
như đi trên biển được sức gió lớn đưa đi.
Lìa tâm gắng sức, chỉ ở trong việc làm của trí,
quán thế giới mười phương thành, hoại và trụ.
Biết bốn đại là một, cũng biết các sai khác,
nhỏ, vừa và vô lượng, các tướng sai khác nhiều loại.
Có thể đếm biết bụi của tam thiên đại thiên thế giới,
cũng biết số vi trần của bốn đại trong thân chúng sinh,
thân các vị trời, các thứ báu, số vi trần sai khác,
đều biết rõ khắp cả, những thứ khác cũng biết như vậy.
Nhờ nhân duyên trí tuệ, tâm càng thêm hòa dịu, mềm mỏng;
vì làm lợi cho chúng sinh, thân hiện khắp các thế giới.
Có thể đem thân chúng sinh làm thân của chính mình,
và các cõi Phật, cùng các loại thân khác.
Như mặt trời, mặt trăng dừng giữa hư không, bóng hiện trong mọi chỗ nước,
Bồ-tát cũng như thế, hiện khắp đại thiên thế giới,
thường trụ nơi pháp thân, lặng yên không dời động;
với chúng sinh có tâm trong sạch, mỗi người đều hiện thân tướng cho thấy,
tùy theo lòng ưa thích mà hiện ra nhận sự sinh,
trong các hội trời và người đều hiện thân.
Bồ-tát được tự tại trong sự hòa hợp của nhân duyên,
cho đến có thể tùy ý hiện ra thân Phật.
Thân chúng sinh, thân cõi nước, thân nghiệp báo, thân bậc hiền thánh,
trí thân và pháp thân — biết tất cả đều bình đẳng.
Vì nhân duyên ấy nên được thần thông như ý,
để thế gian vui mừng mà hiện ra nhiều loại thân.
Được mười loại trí đại tự tại vi diệu,
mọi việc làm theo trí mà đi, thuận với tâm từ bi.
Mọi pháp của chư Phật đều khéo tu tập,
trụ trong ba tịnh giới (ba nhóm giới trong sạch: giữ giới ngăn điều ác, làm mọi điều lành, làm lợi ích cho chúng sinh), vững không lay như núi Tu-di (núi chúa ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo).
Được mười sức mạnh của bậc đại Bồ-tát,
tất cả các đoàn quân ma đều không thể lay chuyển.
Luôn được chư Phật che chở, được Đế Thích, Phạm vương kính lễ,
thần Mật Tích Kim Cang luôn theo hầu, bảo vệ.
Bồ-tát được địa này, công đức không thể đo lường,
trăm nghìn vạn ức kiếp nói cũng không hết.
Gần gũi vô số Phật, thiện căn càng thêm lớn,
như vàng ròng xen châu báu, trang sức chuỗi ngọc của nhà vua.
Bồ-tát ở địa này phần nhiều làm Đại Phạm vương,
cai quản nghìn cõi nước, công đức không thể đo lường.
Có thể dùng giáo pháp ba thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Bích-chi-phật, Bồ-tát) mà giảng dạy không cùng tận;
ánh sáng lòng từ chiếu khắp, diệt sự nóng bức của phiền não.
Có thể trong khoảnh khắc được, nhiều như số của trăm vạn tam thiên
đại thiên thế giới, số vi trần các tam-muội;
có thể thấy chư Phật mười phương, số lượng cũng như thế;
nếu dùng sức nguyện thì vượt hơn số ấy, không thể đo lường.
Nay đã giảng giải tóm lược tướng vi diệu của địa thứ tám;
nếu diễn nói cho rộng, nghìn ức kiếp cũng không hết.
Địa thứ chín: Thiện tuệ địa (địa của trí tuệ khéo léo).
Khi vị Phật tử diễn nói nghĩa vi diệu của địa thứ tám này,
nhờ thần lực của Phật, vô lượng cõi nước đều chấn động.
Thân Nhất thiết trí (thân của bậc biết hết thảy, tức thân Phật) phát ra vô lượng ánh sáng vi diệu,
chiếu khắp các cõi mười phương, chúng sinh đều được an vui.
Trăm nghìn vạn Bồ-tát đứng giữa hư không,
bày các phẩm vật cúng dường vi diệu mà cõi trời cũng không có.
Đại Phạm thiên Tự Tại cùng vua cõi trời Tha Hóa (vua cõi trời Tha Hóa Tự Tại, cõi trời cao nhất của Dục giới),
vui mừng bày lễ cúng dường vi diệu dâng lên Đức Phật có công đức như biển cả.
Nghìn vạn thiên nữ đều cung kính, vui mừng,
cùng cất tiếng vi diệu ca ngợi công đức của Phật:
"Nhờ thần lực của Phật mà phát ra pháp vi diệu như thế:
người khéo tu hạnh tịch diệt không có các tâm xấu ác,
mỗi người ở nơi địa của mình khéo tu hạnh Bồ-tát,
vì làm lợi ích cho thế gian mà đi khắp mười phương,
chỉ bày Phật đạo cho mọi người, tâm như hư không không chút ngăn ngại.
Thần lực của các Bồ-tát và các đồ cúng dường thượng diệu,
hơn cả trời người mười phương, là do phúc đức mà có.
Các Phật tử ưa trí tuệ dùng điều này để bày tỏ sức của Phật:
ở một cõi không lay động mà hiện ra khắp mọi nơi,
làm lợi ích cho thế gian như vầng trăng tròn sáng sạch.
Đã dứt mọi âm thanh, lời nói và các tưởng niệm,
mà vẫn dùng các âm thanh để nói pháp, như tiếng vang.
Nếu chúng sinh hèn kém, tâm chán nản, chìm đắm,
thì chỉ cho con đường Thanh văn, khiến ra khỏi các nỗi khổ.
Nếu lại có chúng sinh các căn hơi sáng suốt, nhạy bén,
ưa thích pháp nhân duyên (lẽ mười hai nhân duyên nối tiếp sinh ra vòng sống chết), thì nói cho nghe đạo Bích-chi-phật.
Nếu người có căn sáng suốt, nhạy bén, làm lợi ích cho chúng sinh,
có tâm đại từ bi, thì nói cho nghe đạo Bồ-tát.
Nếu có tâm cầu điều cao nhất, quyết định ưa thích việc lớn,
thì hiện ra thân Phật, nói vô lượng Phật pháp.
Ví như nhà ảo thuật bày ra đủ loại thân hình,
những thân tướng ấy đều không có thật.
Các Phật tử như thế khéo biết thuật trí tuệ,
có thể bày ra mọi hạnh mà tâm lìa cả có lẫn không."
Nghìn vạn thiên nữ cùng cất tiếng vi diệu
ca ngợi như thế xong, lặng yên chiêm ngưỡng Phật.
Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt (vị Bồ-tát đại diện đại chúng thưa hỏi) lại nói: "Thưa Phật tử, đại hội trong sạch,
một lòng mong được nghe hạnh chân chính để vào địa thứ chín."
Bồ-tát Kim Cang Tạng nói: "Này Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát dùng vô lượng trí tuệ như thế mà khéo quán xét Phật đạo: muốn cầu sự giải thoát tịch diệt càng thù thắng hơn; muốn suy nghĩ về trí tuệ của Như Lai càng thù thắng hơn; muốn vào kho tàng pháp sâu kín của Như Lai; muốn quán sát đại trí tuệ không thể nghĩ bàn; muốn quán sát các đà-la-ni và tam-muội để khiến chúng càng thêm trong sạch; muốn thần thông được rộng lớn; muốn phân biệt sự sai khác của các thế giới; muốn tu các Lực, Vô sở úy và Bất cộng pháp của chư Phật mà không ai phá hoại được; muốn thuận theo mà thực hành sức chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi) của chư Phật; muốn không rời bỏ đại bi và đại nguyện đã nhận lấy. Bồ-tát suy nghĩ như thế thì được vào địa thứ chín.
Bồ-tát trụ ở địa này biết đúng như thật sự vận hành của các pháp thiện, bất thiện và vô ký (không thiện cũng không ác); sự vận hành của các pháp hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trong vòng sinh tử) và vô lậu (đã dứt phiền não); của các pháp thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian); của các pháp có thể nghĩ bàn và không thể nghĩ bàn; của các pháp định và bất định (đã cố định hay chưa cố định); của các pháp Thanh văn, Bích-chi-phật; của các pháp đạo Bồ-tát; của các pháp Như Lai địa; của các pháp hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt).
Thuận theo trí tuệ như thế, vị ấy biết những chỗ khó (những vùng rối rắm, chằng chịt như rừng rậm, khó thấu suốt) trong sự vận hành của tâm Bồ-đề (?); biết những chỗ khó của phiền não, của nghiệp, của các căn, của sự ưa muốn, của tính, của trực tâm (?), của tâm sử (sử: phiền não tiềm ẩn sai khiến tâm), của sự sinh ra, của tập khí (thói quen, dấu vết còn lưu lại của phiền não và nghiệp), của sự sai khác giữa ba nhóm (ba nhóm chúng sinh: nhóm chắc chắn theo đường chánh, nhóm chắc chắn theo đường tà, và nhóm chưa định).
Vị ấy biết các tướng sai khác của tâm chúng sinh: tướng tâm muôn vẻ xen tạp như đồ trang sức của thế gian (?), tướng tâm chuyển đổi nhanh chóng, tướng tâm hoại và không hoại, tướng tâm không hình dáng, tướng tâm tự tại vô biên, tướng tâm trong sạch sai khác, tướng tâm nhơ và không nhơ, tướng tâm bị trói buộc và được cởi mở, tướng tâm quanh co dua nịnh và ngay thật, tướng tâm theo các đường tái sinh — tất cả đều biết đúng như thật.
Bồ-tát này biết tướng sâu, tướng cạn của phiền não; biết tướng phiền não làm bạn với tâm, tướng không rời nhau; biết tướng sai khác của sử và triền (sử: phiền não ngấm ngầm tiềm ẩn; triền: phiền não hiện ra trói buộc tâm); biết tướng tương ưng (cùng khởi, hợp với nhau) và không tương ưng với tâm; tướng theo đó mà lúc sinh ra phải nhận quả báo; biết tướng sai khác trong ba cõi; biết tướng ái, si, kiến (yêu luyến, mê muội, thấy sai lầm) đâm sâu như mũi tên; biết tướng tội nặng của kiêu mạn và si mê; biết tướng nhân duyên của ba nghiệp (thân, miệng, ý) không đứt đoạn; cho đến biết đúng như thật tướng sai khác của tám vạn bốn nghìn loại hành của phiền não.
Bồ-tát này biết các tướng của nghiệp: tướng thiện, bất thiện, vô ký; tướng có thể phân biệt và không thể phân biệt; tướng làm bạn với tâm, tướng không rời nhau; tướng tự nhiên diệt hết (tự diệt trong từng sát-na); tướng nhờ tu đạo mà diệt hết; tướng tích tụ nhiều loại; tướng không mất quả báo; tướng thứ lớp; tướng có quả báo, tướng không có quả báo; tướng nghiệp đen thì quả báo đen (nghiệp ác thì quả khổ), tướng nghiệp trắng thì quả báo trắng (nghiệp lành thì quả vui), tướng nghiệp đen trắng lẫn lộn thì quả báo đen trắng lẫn lộn, tướng nghiệp không đen không trắng có thể chấm dứt mọi nghiệp. Vị ấy biết tướng nghiệp khởi lên; tướng sai khác của các pháp nhận lấy nghiệp; biết tướng nghiệp khởi lên từ vô lượng nhân duyên; biết tướng sai khác giữa nghiệp thế gian và nghiệp xuất thế gian; tướng hiện báo (quả báo nhận ngay trong đời này), tướng sinh báo (quả báo nhận ở đời kế tiếp), tướng hậu báo (quả báo nhận ở các đời sau nữa); tướng định và bất định theo các thừa; cho đến biết đúng như thật tướng sai khác của tám vạn bốn nghìn loại nghiệp.
Bồ-tát này biết tướng sai khác của các căn yếu, vừa và mạnh; biết tướng khác nhau và không khác nhau giữa tiền tế và hậu tế; biết tướng thượng, trung, hạ; biết tướng làm bạn với phiền não, tướng không rời nhau; tướng định và bất định theo các thừa; tướng đã thuần thục, tướng chưa thuần thục; tướng theo căn mà chuyển; tướng dễ hư hoại; tướng bám chấp sâu vào hình tướng; tướng tăng thượng; tướng không thể phá hoại; tướng chuyển, tướng không chuyển; tướng sai khác trong ba đời; tướng sai khác của sự cùng sinh từ lâu xa; cho đến biết đúng như thật tướng sai khác của tám vạn bốn nghìn loại căn.
Bồ-tát này biết tướng sai khác yếu, vừa, mạnh của các sự ưa muốn, cho đến biết đúng như thật tướng sai khác của tám vạn bốn nghìn loại ưa muốn. Bồ-tát này biết tướng sai khác yếu, vừa, mạnh của các tính, cho đến biết đúng như thật tướng sai khác của tám vạn bốn nghìn loại tính. Bồ-tát này biết tướng sai khác yếu, vừa, mạnh của trực tâm, cho đến biết đúng như thật tướng sai khác của tám vạn bốn nghìn loại trực tâm.
Bồ-tát này biết các sử: tướng cùng sinh với tâm và không cùng sinh với tâm; tướng tương ưng với tâm và không tương ưng với tâm; tướng từ vô thủy (thuở không có khởi đầu) đến nay làm khổ não chúng sinh; tướng trái ngược với mọi thiền định, giải thoát và thần thông; tướng bị ràng buộc trong ba cõi; tướng khiến tâm vô lượng không hiện ra được; tướng mở cửa cho phiền não; tướng không biết cách đối trị; tướng không thật có; tướng không có thánh đạo để mở cửa pháp (?) — tất cả đều biết đúng như thật.
Bồ-tát này biết tướng sai khác của các loài sinh, tức là: địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, a-tu-la, người, trời, Sắc giới, Vô sắc giới, sự sai khác giữa loài có tưởng và loài không tưởng. Nghiệp là ruộng, ái (lòng yêu luyến, khao khát) là nước, vô minh (sự mê mờ, không thấy chân lý) là cái che phủ, thức là hạt giống, thân đời sau là mầm non; danh sắc (danh là phần tâm, sắc là phần thân — thân và tâm hợp thành một con người) cùng sinh mà không rời nhau; si và ái nối tiếp nhau; muốn sinh, muốn làm, muốn nhận; không ưa Niết-bàn; tướng nối tiếp sai khác trong ba cõi — tất cả đều biết đúng như thật.
Bồ-tát này biết các tập khí: có loại khởi, có loại không khởi; theo nơi sinh ra mà có tập khí; theo hành vi của chúng sinh mà có tập khí; theo nghiệp và phiền não mà có tập khí; theo thiện, bất thiện, vô ký mà có tập khí; đã lìa dục vẫn còn tập khí; theo thân đời sau mà có tập khí; theo thứ lớp các nẻo đi mà có tập khí; lâu xa không đứt, giữ gìn phiền não và nghiệp, lìa ra thì không còn pháp gì — tất cả đều biết đúng như thật.
Bồ-tát này biết tướng định và bất định của chúng sinh: tướng chánh định (chắc chắn đi theo đường chánh), tướng tà định (chắc chắn đi theo đường tà), tướng bất định (chưa cố định); tướng chánh định trong chánh kiến (thấy biết đúng đắn); tướng tà định trong tà kiến (thấy biết sai lầm); tướng bất định khi lìa cả hai; tướng tà định của mỗi tội nghịch (những tội cực nặng như giết cha, giết mẹ…); tướng chánh định của năm căn (năm năng lực lành: lòng tin, sự siêng năng, sự nhớ nghĩ, thiền định, trí tuệ); tướng bất định khi lìa cả hai; tướng tà định ở ngôi vị tà; tướng chánh định ở ngôi vị chánh; tướng bất định khi lìa cả hai; tướng đã đi sâu vào nhóm tà khó chuyển đổi; tướng nhân duyên tu đạo cao nhất; tướng giữ gìn những chúng sinh chưa định — tất cả đều biết đúng như thật.
Này Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát theo trí tuệ như thế thì gọi là an trụ nơi Thiện tuệ địa. Bồ-tát trụ ở địa này, biết các tướng sai khác trong hành vi của chúng sinh như thế, nên tùy theo sự giải thoát của họ mà trao cho nhân duyên. Bồ-tát này biết đúng như thật phương pháp giáo hóa chúng sinh và phương pháp độ thoát chúng sinh mà nói pháp cho họ. Vị ấy biết đúng như thật tướng của Thanh văn thừa, tướng của Bích-chi-phật thừa, tướng của Bồ-tát thừa, tướng của Như Lai địa, rồi tùy theo nhân duyên của chúng sinh mà nói pháp. Vị ấy tùy theo tâm, tùy theo căn, tùy theo sự sai khác về ưa muốn mà nói pháp. Lại tùy theo chỗ hành, tùy theo chỗ trí tuệ mà nói pháp. Vị ấy biết mọi chỗ hành mà nói pháp. Vị ấy tùy theo tính của chúng sinh, đi sâu vào những chỗ khó mà nói pháp. Vì tùy theo nẻo đi, tùy theo sự sinh ra, tùy theo phiền não, tùy theo sự chuyển biến của tập khí mà nói pháp. Vì tùy theo thừa mà khiến họ được giải thoát nên nói pháp.
Bồ-tát này trụ ở địa này, làm bậc đại pháp sư (bậc thầy lớn giảng dạy giáo pháp), giữ gìn kho tàng pháp của chư Phật, đi vào nghĩa sâu mầu, dùng vô lượng trí tuệ phương tiện và lời lẽ của bốn trí vô ngại mà nói pháp. Bồ-tát này luôn theo bốn trí vô ngại mà không thể bị phá hoại. Bốn trí ấy là gì? Một là pháp vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về các pháp và danh từ của giáo pháp); hai là nghĩa vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về ý nghĩa); ba là từ vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về ngôn ngữ, lời lẽ); bốn là nhạo thuyết vô ngại (biện tài không ngăn ngại, ưa nói pháp không cùng tận).
Bồ-tát này dùng trí pháp vô ngại mà biết tự tướng (tướng riêng) của các pháp; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết các pháp sai khác; dùng trí từ vô ngại mà biết cách nói các pháp không sai lệch; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà biết cách nói các pháp theo thứ lớp không đứt đoạn.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết các pháp không có tự thể; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết tướng sinh diệt của các pháp; dùng trí từ vô ngại mà biết giả danh của các pháp, nói bằng giả danh không đứt đoạn; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà biết theo giả danh, không làm hỏng giả danh, mà nói vô biên.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết tướng sai khác của các pháp hiện tại; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết tướng sai khác của các pháp quá khứ và vị lai; dùng trí từ vô ngại mà biết cách nói các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại không sai lệch; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà trong mỗi một đời đều được ánh sáng pháp vô biên để nói.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết sự sai khác của các pháp; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết sự sai khác về nghĩa của các pháp; dùng trí từ vô ngại mà tùy theo các thứ tiếng nói để nói pháp; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà tùy theo sự hiểu biết và ưa thích để nói pháp.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại, lấy phương tiện của pháp trí (trí biết trực tiếp chân lý của các pháp) mà biết sự sai khác của các pháp không sai lệch; dùng trí nghĩa vô ngại, lấy tỷ trí (trí suy luận, so sánh) mà biết đúng như thật sự sai khác của các pháp; dùng trí từ vô ngại, lấy thế trí (trí hiểu biết về thế gian) mà nói sự sai khác của các pháp; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà biết khéo nói đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng).
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết các pháp chỉ có một tướng, không hư hoại; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết các pháp ấm, nhập, giới, đế, nhân duyên (ấm: năm nhóm hợp thành thân tâm là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nhập: mười hai xứ gồm sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng; giới: mười tám giới gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức; đế: bốn chân lý về khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ và con đường diệt khổ; nhân duyên: mười hai nhân duyên); dùng trí từ vô ngại, nhờ âm thanh vi diệu nên được tất cả thế gian quy hướng; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà điều nói ra càng thù thắng, có thể khiến chúng sinh được ánh sáng pháp vô biên.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết Nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa mọi người đến quả Phật) là rốt ráo, gồm thâu tất cả không có sai khác; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết sự sai khác của các thừa; dùng trí từ vô ngại mà có thể nói các thừa không sai khác; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà dùng một pháp môn (cánh cửa pháp, một phương pháp tu) để nói ánh sáng pháp vô biên.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà có thể vào mọi hạnh của Bồ-tát: hạnh trí, hạnh pháp, hạnh theo trí; dùng trí nghĩa vô ngại mà có thể phân biệt nói sự sai khác về nghĩa của mười địa; dùng trí từ vô ngại mà nói đạo thuận theo các địa không sai lệch; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà nói tướng vô biên của mọi hạnh.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết tất cả chư Phật trong một niệm đạt được Bồ-đề; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết sự sai khác của nhiều thời, nhiều cõi; dùng trí từ vô ngại mà tùy theo sự sai khác trong việc đắc đạo của chư Phật mà nói; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà nói một câu pháp trong vô biên kiếp vẫn không cùng tận.
Lại nữa, dùng trí pháp vô ngại mà biết lời nói của tất cả chư Phật, mười Lực, Vô úy, Bất cộng pháp, đại từ đại bi, trí vô ngại, việc chuyển pháp luân và nhất thiết chủng trí của tất cả chư Phật; dùng trí nghĩa vô ngại mà biết âm thanh của Như Lai nói tám vạn bốn nghìn hạnh sai khác tùy theo tâm, căn và sự ưa muốn của chúng sinh; dùng trí từ vô ngại mà dùng âm thanh của Như Lai nói mọi hạnh không sai lệch; dùng trí nhạo thuyết vô ngại mà dùng sức trí tuệ của chư Phật, tùy theo âm thanh chúng sinh ưa thích mà nói.
Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết các trí vô ngại như thế, an trụ ở địa thứ chín, được gọi là đã được kho tàng pháp của Phật, là bậc đại pháp sư. Vị ấy được đà-la-ni giữ nhiều nghĩa, đà-la-ni giữ nhiều pháp, đà-la-ni khởi trí, đà-la-ni nhiều ánh sáng, đà-la-ni trí tuệ khéo léo, đà-la-ni nhiều của báu, đà-la-ni danh tiếng, đà-la-ni oai đức, đà-la-ni vô ngại, đà-la-ni xoay chuyển vô biên, đà-la-ni kho tàng các nghĩa xen tạp. Vị ấy được trăm vạn a-tăng-kỳ đà-la-ni như thế, tùy phương tiện mà nói, dùng vô lượng cánh cửa nhạo thuyết sai khác như thế mà nói pháp.
Bồ-tát này được vô lượng cánh cửa đà-la-ni như thế, có thể nghe pháp ở chỗ vô lượng chư Phật, nghe rồi không quên; đúng như pháp đã nghe, có thể dùng vô lượng cánh cửa sai khác mà diễn nói cho người. Bồ-tát này ở chỗ một Đức Phật dùng trăm vạn a-tăng-kỳ đà-la-ni mà nghe nhận chánh pháp; ở chỗ một Đức Phật như thế, ở chỗ vô lượng chư Phật khác cũng như vậy. Ánh sáng pháp mà Bồ-tát này nghe được trong lúc lễ kính Phật, thì bậc Thanh văn học rộng có được sức đà-la-ni, trong mười vạn kiếp cũng không thể thọ trì nổi.
Bồ-tát này được sức đà-la-ni, sức trí vô ngại và sức nhạo thuyết như thế, vì để nói pháp nên ngồi trên pháp tòa (tòa ngồi giảng pháp), tùy ý nói pháp cho chúng sinh đầy khắp đại thiên thế giới. Bồ-tát này ngồi trên pháp tòa, trừ chư Phật và các Bồ-tát thụ chức (Bồ-tát ở địa thứ mười, đã được chư Phật làm lễ trao ngôi vị, như thái tử được phong ngôi), thì là bậc thù thắng nhất trong tất cả. Bồ-tát này ngồi trên pháp tòa: hoặc dùng một âm thanh, muốn khiến tất cả đều hiểu rõ thì liền hiểu rõ; hoặc dùng nhiều thứ âm thanh, muốn khiến mỗi người đều được mở mang hiểu biết thì liền được mở mang hiểu biết; hoặc lặng yên chỉ phóng ánh sáng, muốn khiến mỗi người đều hiểu pháp thì liền hiểu pháp; hoặc từ tất cả lỗ chân lông đều phát ra tiếng pháp; hoặc tất cả mọi vật có hình sắc và không hình sắc trong tam thiên đại thiên thế giới đều phát ra tiếng pháp; hoặc dùng một âm thanh vang khắp pháp giới, muốn khiến được hiểu thì tất cả liền được hiểu.
Tất cả chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới dùng vô lượng âm thanh cùng một lúc hỏi vặn Bồ-tát này, mỗi câu hỏi đều khác nhau; Bồ-tát này trong một niệm nhận hết những câu hỏi vặn ấy, dùng một âm thanh để đáp, đều khiến họ được mở mang hiểu biết. Như thế, hoặc hai, hoặc ba, hoặc trăm, hoặc nghìn, cho đến bất khả thuyết bất khả thuyết (nhiều đến mức không thể nói hết) tam thiên đại thiên thế giới đầy chúng sinh, vị ấy đều rộng nói pháp cho họ. Nhờ thần lực của Phật, vị ấy có thể vì chúng sinh mà làm rộng khắp các Phật sự (công việc giáo hóa của Phật), lại càng siêng năng gom nhiếp ánh sáng trí tuệ như thế.
Trong một hạt bụi có những đại hội nhiều như số bụi của bất khả thuyết bất khả thuyết thế giới, Phật ở trong đó tùy theo tâm chúng sinh mà nói pháp, khiến mỗi một chúng sinh trong tâm đều được vô lượng các pháp. Một Đức Phật như thế, tất cả chư Phật cũng như vậy. Một hạt vi trần như thế, tất cả thế giới mười phương cũng như vậy. Ở trong đó, vị ấy sinh ra sức ghi nhớ lớn, trong một niệm nhận ánh sáng pháp từ chỗ tất cả chư Phật mà không sót một câu. Đối với chúng sinh đầy khắp các đại hội như trên, vị ấy dùng ánh sáng pháp quyết định mà diễn nói pháp trong sạch, trong một niệm khiến ngần ấy chúng sinh đều được mở mang hiểu biết, huống gì chúng sinh trong bao nhiêu thế giới khác (?).
Bồ-tát này trụ ở địa này, thiện căn càng thù thắng, đi sâu vào chỗ hành của chư Phật, luôn có mặt trong hội của tất cả chư Phật, đi sâu vào sự giải thoát của Bồ-tát. Bồ-tát thuận theo trí tuệ như thế, luôn thấy chư Phật; trong mỗi một kiếp dùng hơn vô lượng vô biên trăm nghìn vạn ức đồ cúng mà cúng dường chư Phật, ở chỗ chư Phật hỏi han đủ điều, thông suốt các đà-la-ni; mọi thiện căn càng thêm thù thắng, sáng sạch.
Này Phật tử! Ví như vàng ròng đã tinh luyện, được trang sức đầy đủ, làm mũ báu cho Chuyển luân vương đội, thì không vị vua nhỏ nào có thể cướp được. Bồ-tát cũng như thế: trụ ở Thiện tuệ địa, mọi thiện căn càng thù thắng, sáng sạch, hàng Thanh văn, Bích-chi-phật và Bồ-tát ở các địa dưới đều không thể phá hoại được. Thiện căn của Bồ-tát này càng sáng, có thể chiếu soi những chỗ khó do phiền não của chúng sinh. Như Đại Phạm vương có thể chiếu sáng tất cả những chỗ hiểm khó trong tam thiên thế giới; Bồ-tát cũng như thế: trụ ở Thiện tuệ địa, thiện căn sáng sạch, chiếu soi những chỗ khó do phiền não của chúng sinh.
Này các Phật tử! Đó gọi là nói tóm lược về Thiện tuệ địa của Bồ-tát. Nếu nói cho rộng thì vô lượng vô biên kiếp cũng không thể nói hết. Bồ-tát trụ ở địa này phần nhiều làm Đại Phạm vương, cai quản tam thiên đại thiên thế giới, không ai hơn được; hiểu nghĩa đúng như thật; ở trong sự tự tại mà được tự tại; khéo giảng nói đạo Thanh văn, Bích-chi-phật và các ba-la-mật của Bồ-tát; chúng sinh hỏi vặn thế nào cũng không làm vị ấy bí được. Những việc lành vị ấy làm, như bố thí, ái ngữ, lợi ích, đồng sự, đều không rời việc nhớ nghĩ đến Phật, không rời việc nhớ nghĩ đến Pháp, cho đến không rời việc nhớ nghĩ đến nhất thiết chủng trí. Vị ấy luôn sinh tâm này: "Ta sẽ làm bậc đứng đầu, bậc hơn hết trong tất cả chúng sinh, cho đến làm chỗ nương tựa cho tất cả chúng sinh."
Bồ-tát này nếu muốn siêng năng nỗ lực như thế, thì trong một niệm được số tam-muội nhiều bằng số vi trần của trăm vạn a-tăng-kỳ tam thiên đại thiên thế giới, cho đến có thể hiện ra số Bồ-tát nhiều bằng số vi trần của trăm vạn a-tăng-kỳ tam thiên đại thiên thế giới làm quyến thuộc. Nếu dùng sức nguyện, thần thông tự tại, thì lại vượt hơn số ấy, trăm nghìn vạn ức na-do-tha kiếp cũng không thể tính biết được."
Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn nói rõ lại nghĩa này nên nói kệ tụng rằng:
Các Bồ-tát thuận theo sức trí sâu xa vô lượng,
bậc nhất, vi diệu nhất, tất cả thế gian khó biết được;
người làm lợi ích cho chúng sinh thì đến được địa thứ chín,
được vào kho tàng pháp bí mật của chư Phật.
Được tam-muội và đà-la-ni vi diệu, cao nhất,
sức thần thông rộng lớn, khéo vào được tướng của thế giới,
sức trí tuệ quyết định, có thể quán xét Phật pháp,
đại nguyện và lòng bi trong sạch, được vào địa thứ chín.
Thuận hành nơi địa cao này, giữ gìn kho tàng pháp của chư Phật,
liền có thể thông suốt các pháp thiện, bất thiện, vô ký,
hữu lậu và vô lậu, thế gian và xuất thế gian,
đây là pháp có thể nghĩ bàn, đây là pháp không thể nghĩ bàn;
biết pháp định và bất định, tướng đầy đủ của ba thừa,
suy nghĩ, phân biệt các pháp hữu vi, vô vi ấy.
Khởi lên hiểu biết các pháp như thế, diệt bóng tối vô minh;
thuận theo tâm trí tuệ này là vi diệu bậc nhất.
Biết hết mọi chỗ khó, tướng sai khác của các tâm:
tâm muôn vẻ như đồ trang sức (?), tâm nhẹ dễ đổi, tâm tự tại vô biên;
tướng sâu cạn của phiền não, tướng làm bạn với tâm không rời;
biết sự sai khác của sử và triền, thuận theo đó mà các cõi hiện hữu nối tiếp nhau;
biết các nghiệp xen tạp nhiều loại, tướng sai khác của từng thứ,
nhân diệt mà quả không mất — thông suốt những việc như thế.
Lại biết các căn yếu, vừa, mạnh của chúng sinh,
sự sai khác rộng lớn, tướng tiền tế và hậu tế;
biết sự ưa muốn yếu, vừa, mạnh, cùng sự sai khác của các tính,
cho đến có thể biết hết tám vạn bốn nghìn loại.
Chỗ khó của phiền não và sử, từ vô thủy đến nay chưa diệt,
đều cùng vận hành với tâm, trói buộc không cắt đứt được;
biết các kết sử (phiền não trói buộc và sai khiến) chỉ là vọng tưởng phân biệt,
không có phương hướng, nơi chốn, cũng không có tướng sự việc cố định;
luôn không rời thân, lại cũng khó biết được;
sức thiền định có thể ngăn chặn, kim cang đạo (trí tuệ sau cùng, cứng chắc như kim cương, cắt đứt mọi phiền não) có thể cắt đứt.
Lại biết được các loài sinh, sự sai khác khi vào sáu đường (sáu nẻo tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục):
ái tưới thấm, vô minh che phủ, nghiệp là ruộng, thức là hạt giống,
sinh ra mầm thân đời sau, danh sắc cùng lớn lên;
từ vòng sống chết không có khởi đầu đến nay, nối tiếp nhau trong ba cõi.
Biết các nẻo trời, rồng… đều do tâm phiền não và nghiệp;
nếu lìa các pháp ấy thì chẳng có gì cả.
Tất cả chúng sinh đều ở trong ba nhóm,
hoặc chìm trong các tà kiến, hoặc ở trên con đường trí tuệ.
Bồ-tát trụ địa này biết hết tâm chúng sinh,
các căn và sự ưa muốn, nghĩa sai khác nhiều loại;
dùng thâm tâm khéo suy nghĩ, tùy chỗ thích hợp mà nói pháp,
thông suốt trí vô ngại, khéo dùng lời lẽ mà giảng nói.
Bồ-tát làm pháp sư như sư tử chúa,
như trâu chúa, như núi báu chúa, an trụ không sợ hãi;
khắp các thế giới mưa xuống vị pháp cam lộ (thứ nước bất tử của cõi trời, ví cho giáo pháp giúp chúng sinh thoát khỏi sống chết),
như đại long vương (vua rồng, theo truyền thuyết có thể làm mưa) mưa xuống đầy biển lớn.
Bồ-tát này khéo biết pháp, nghĩa, từ vô ngại,
khéo thuận theo mà hành, đầy đủ sức nhạo thuyết,
có thể được trăm vạn a-tăng-kỳ tổng trì (tức đà-la-ni),
có thể nhận lấy Phật pháp như biển nhận mưa của rồng.
Bồ-tát được những điều sâu xa, vi diệu, trong sạch như thế:
nhờ vô lượng đà-la-ni và sức của các tam-muội,
có thể trong một niệm được thấy vô lượng chư Phật;
nghe rồi dùng tiếng Phạm âm (giọng nói trong sạch như tiếng Phạm thiên) trong sạch diễn nói báu pháp vi diệu.
Bồ-tát này hoặc dạy chúng sinh trong đại thiên thế giới,
tùy theo tâm và căn họ ưa thích mà nói pháp khiến họ vui mừng;
vô lượng cõi tam thiên đại thiên như thế cũng vậy.
Vị ấy càng thêm siêng năng nỗ lực sâu xa mà suy nghĩ rằng:
"Trong một hạt vi trần có vô lượng Phật nói pháp,
tùy theo tướng tâm của chúng sinh mà diễn nói nghĩa vi diệu."
Bồ-tát này đều nhận lấy cả, như đất nhận các hạt giống.
Lại phát nguyện thế này: "Tất cả chúng sinh
trong các cõi nước mười phương đều hợp lại thành một hội,
ta trong một niệm đều biết hết tâm họ,
dùng một âm thanh nói pháp, khiến tất cả dứt lưới nghi ngờ."
Bồ-tát trụ địa này là vua pháp trong cõi trời và người,
làm đại pháp sư, thuận theo tính của chúng sinh,
luôn suốt ngày đêm cùng hội họp với chư Phật,
có thể an trụ trong sự giải thoát của trí tịch diệt sâu xa, vi diệu.
Cúng dường vô lượng chư Phật, thiện căn càng sáng sạch,
như chiếc mũ trang sức bằng vàng ròng của Chuyển luân vương;
ánh sáng chiếu soi những chỗ khó do phiền não của chúng sinh,
như ánh sáng của Phạm vương chiếu khắp đại thiên thế giới.
Bồ-tát trụ địa này, ở trong tam thiên thế giới
làm Đại Phạm thiên vương, các căn đều mạnh mẽ, sắc bén,
khéo dùng pháp ba thừa chỉ bày, khai ngộ chúng sinh;
mọi việc lành làm ra đều thuận theo chánh niệm (sự nhớ nghĩ chân chính).
Có thể trong một niệm được vô lượng
tam-muội sâu xa, vi diệu, nhiều như số vi trần của các thế giới,
được thấy chư Phật mười phương dùng tiếng vi diệu nói pháp;
thấy sức thần thông lớn của Phật, lại phát thêm vô lượng nguyện.
Địa thứ chín như thế là chỗ đi đến của đại trí,
sâu xa, vi diệu, khó biết khó thấy — nay đã nói tóm lược xong.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video