Thiên 0 — Lời tựa và phàm lệ

 Lời tựa

 Người xưa chữa bệnh: thuốc có phân vai quân, thần (vị thuốc chính và vị thuốc phụ giúp vị chính); bài thuốc có phương kỳ, phương ngẫu (bài thuốc gồm số vị lẻ và bài gồm số vị chẵn); liều thuốc có lớn có nhỏ. Đó là gốc gác của "thang đầu" (các bài thuốc sắc mẫu có tên gọi riêng, như "thang Ma hoàng", "thang Quế chi").

Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) là ông tổ của sách bài thuốc. Trong sách "Thương hàn luận" của ông, đã gọi bệnh là chứng Thái dương, chứng Thiếu dương, chứng Thái âm, chứng Thiếu âm (tên các giai đoạn, các loại bệnh do cảm lạnh, theo sáu đường kinh trong cơ thể). Rồi ông lại gọi là chứng Ma hoàng, chứng Quế chi, chứng Sài hồ, chứng Thừa khí. Tức là không lấy tên bệnh để gọi bệnh, mà lấy tên bài thuốc để gọi bệnh. Như vậy rõ ràng phải tuỳ bệnh mà dùng thuốc, phải để thuốc khớp với chứng rồi mới dùng, đâu phải chuyện làm cẩu thả cho xong!

Người nay (?) không phân biệt chứng hậu (các biểu hiện của bệnh mà thầy thuốc dựa vào để xác định bệnh), không dùng các bài thuốc mẫu, cứ tuỳ tiện theo ý mình, chữa bệnh không theo phép tắc nào. Thế khác gì làm đồ vật mà bỏ dây mực, thước đo, dàn trận mà bỏ hàng ngũ. Muốn nhờ vậy mà khỏi bệnh, trừ bệnh, chẳng phải khó lắm sao?

Người xưa lập ra bài thuốc, sắp xếp các vị theo vai quân, thần, tá, sứ (vị chính, vị phụ giúp vị chính, vị hỗ trợ hoặc làm dịu tác dụng phụ, và vị dẫn thuốc đến nơi bệnh, điều hoà các vị) phối hợp rất thoả đáng. Lại có phép tòng trị và chính trị (tòng trị: dùng thuốc thuận theo biểu hiện bên ngoài của bệnh khi biểu hiện ấy là giả, trái với bản chất thật; chính trị: dùng thuốc có tính ngược với bệnh, như bệnh nóng dùng thuốc mát), ý nghĩa rất sâu xa. Những điều đó như luật lệ vàng ngọc, làm khuôn phép cho người đời sau.

Chỉ là tuỳ ở người khéo dùng, hiểu thấu đến mức tinh diệu, biết biến hoá cho thông suốt. Giống như trận "đánh quay lưng ra sông" của Hoài Âm (tức Hàn Tín, tướng đời Hán, được phong Hoài Âm hầu; ông bày quân quay lưng ra sông, khiến binh lính không còn đường lui mà liều chết đánh thắng). Các tướng ngờ rằng trận ấy trái binh pháp, mà không biết rằng nó vẫn nằm đúng trong binh pháp.

Bản cũ có sách "Thang đầu ca quyết" (bài thuốc soạn thành câu ca dễ thuộc), nhưng lời phần nhiều quê kệch, cẩu thả, ý không đầy đủ, rõ ràng, khó gọi là bản tốt. Tôi không tự lượng mình kém cỏi, đã biên soạn lại, đưa luôn các bệnh chứng mà mỗi bài chủ trị vào trong câu ca, đôi chỗ nói thêm ý của người xưa khi dùng thuốc, lập bài thuốc. Bệnh nào dùng thang nào, chia mục rõ ràng, ý nghĩa đầy đủ; lý lẽ và phép chữa đều có, cả nguyên lý lẫn cách dùng đều trọn vẹn. Cái tinh tuý truyền đời từ nghìn xưa chính là ở đây. Đây thật là dòng chính của nghề y, là khuôn mẫu chuẩn mực để cứu người.

Có điều bài thuốc xưa rất nhiều, khó chép hết. Tôi cân nhắc chọn những bài tiện dùng, được hai trăm bài ca. Bài chính và bài phụ kèm cộng lại hơn ba trăm bài. Bởi vì dễ thì dễ biết, gọn thì dễ theo. Lấy sách này làm cương lĩnh, nắm lấy cái cốt yếu, nếu biết suy từ chỗ này ra chỗ khác cùng loại, thì có thể ứng phó với muôn vàn biến đổi. Điều đó tuỳ ở người khéo đọc chịu để tâm mà thôi.

 Tháng hè năm Giáp Tuất niên hiệu Khang Hy (năm 1694), ông già tám mươi tuổi người Hưu Ninh (nay thuộc tỉnh An Huy, Trung Quốc) là Uông Ngang đề.

 Lời dặn về cách trình bày sách

 Một, các bài ca trong sách này đều theo vận thơ của Thẩm Ước (học giả đời Nam Triều, người định ra hệ thống vần dùng trong thơ). Trong đó có chỗ thanh bằng, thanh trắc chưa hợp hết (?), là vì bị bó buộc bởi tên bài thuốc, tên vị thuốc, không thể thay đổi được.

 Hai, bài ca cũ mỗi bài bốn câu, chỉ chép được một bài thuốc, vẫn còn thiếu chi tiết và chưa trôi chảy. Bài ca trong sách này không giới hạn số bài thuốc, mỗi bài thuốc không giới hạn số câu. Các vị thuốc và dược dẫn (vị thuốc thêm vào để dẫn thuốc tới nơi bệnh hoặc giúp thuốc phát huy, như gừng, táo, hành) đều nêu đầy đủ, rõ ràng; bệnh chứng và cách chữa cũng tóm lược luôn vào. Có khi một bài thuốc kéo theo nhiều bài khác, bài thuốc nhiều mà lời ca ít, đồng thời cho thấy cái hay của người xưa khi dùng thuốc biết suy từ bài này ra bài khác cùng loại. Đôi chỗ có nói đến cách thêm bớt vị thuốc, để người dùng tiện lựa chọn.

 Ba, sách "Y học nhập môn" (sách y học đời Minh của Lý Diên) chép ba trăm bài ca, Đông Viên (tức Lý Cảo, hiệu Đông Viên, danh y đời Kim – Nguyên) có hai trăm sáu mươi tám bài ca, đều không chia theo môn loại. Mỗi lần muốn dùng một bài thuốc, phải lục tìm gần hết sách. Sách này chỉ có hai trăm bài ca mà hơn ba trăm bài thuốc, chia làm hai mươi môn. Bệnh nào dùng thang nào, nhìn qua là rõ. Sau mỗi bài thuốc có giải thích đôi chút, làm sáng tỏ ý gốc của người xưa khi lập bài thuốc, để người dùng thuốc có chỗ căn cứ, người uống thuốc có thể tham khảo đối chiếu, mong rằng thấy tiện lợi, đỡ tốn công.

 Bốn, phần chú giải sau bài ca là để nói rõ những điều lời ca chưa nói hết, đã được gọt giũa kỹ. Người đọc nếu không chê bỏ thì cũng có thể đọc thuộc mà học.

 Năm, sách "Y phương tập giải" của tôi gom góp các bài thuốc và lời bàn của các bậc tiền bối, số quyển khá nhiều, không tiện mang theo. Vì thế tôi đặc biệt thu gọn lại thành bài ca, in kèm sau sách bản thảo (sách về các vị thuốc, tức cuốn "Bản thảo bị yếu" của tác giả), để người đi đường có thể mang theo nhẹ nhàng (?), lúc thong thả hay lúc gấp gáp đều dùng được.

 Sáu, sách này tuy số trang ít, nhưng nếu đọc thuộc kỹ thì có thể ứng phó với muôn vàn biến đổi, hơn hẳn mấy bộ sách dày cả thước của người trước. Người có hiểu biết chắc sẽ không cho lời tôi là ngông cuồng, vượt phận.

 (Nhận) Am (?) Uông Ngang ghi tạm.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video