Thiên 1 — Nhóm 1 — Thuốc bổ

 Các bài thuốc bổ ích (nhóm bài thuốc dùng để bồi bổ khí, huyết, âm, dương khi cơ thể suy yếu)

 Mười bài chính, kèm bảy bài phụ.

 Các bài thuốc bổ ích

 Tứ quân tử thang (bài thuốc "Bốn vị quân tử"; "thang" là thuốc sắc lấy nước uống)

 Bài này lấy từ sách *Cục phương* (tức *Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương*, sách tập hợp bài thuốc do cục thuốc của nhà nước đời Tống biên soạn). Bài mang ý trung hòa, gồm Nhân sâm, Bạch truật (củ cây truật trắng, bổ tỳ), Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông, giúp lợi tiểu, kiện tỳ) và Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) xếp cùng nhau. (Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh mỗi vị hai tiền (tiền: đơn vị cân xưa, khoảng 3,7 gam), Cam thảo một tiền. Khí và vị của bài thuốc trung hòa, không thiên lệch, giống tính người quân tử nên gọi là "quân tử".)

 Thêm Bán hạ (củ cây bán hạ, chủ trị đờm) và Trần bì (vỏ quýt để lâu năm, giúp khí lưu thông) thì gọi là Lục quân tử thang. Bài này trừ đàm (đờm và chất dịch ứ đọng trong cơ thể), bổ khí, là thuốc cho người dương hư (phần dương khí suy yếu, người lạnh, mệt, thiếu sức). (Bán hạ và Trần bì, gọi chung là "Nhị trần", để trừ đàm; Tứ quân để bổ khí. Người tỳ yếu (tỳ: tạng lo tiêu hóa, hấp thu thức ăn), dương hư thì nên dùng.)

 Bỏ Bán hạ đi thì gọi là Dị công tán ("tán" là thuốc tán bột; bài của họ Tiền, tức Tiền Ất, thầy thuốc chuyên chữa trẻ em đời Tống). Hoặc thêm Hương và Sa thì dùng cho chứng dạ dày bị lạnh. (Thêm Mộc hương (rễ cây mộc hương, thơm, giúp khí lưu thông) và Sa nhân (hạt cây sa nhân, thơm ấm) để hành khí (làm khí lưu thông, không bị ứ trệ), ôn trung (làm ấm vùng bụng giữa, tức tỳ và vị)…)

 Các bài thuốc bổ ích

 Thăng dương ích vị

 (Thăng dương ích vị thang, nghĩa là bài thuốc nâng dương khí, bồi bổ dạ dày; bài của Đông Viên, tức Lý Cảo hiệu Đông Viên, danh y đời Kim – Nguyên.)

 Bài gồm Sâm, Truật, [Kỳ] (chữ in bị khuyết, theo văn cảnh là Hoàng kỳ (?): rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí), Hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, tính lạnh, thanh nhiệt), Bán hạ, Cam thảo, Trần bì. Lại có Phục linh, Trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu), Phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ phong), Khương hoạt và Độc hoạt (hai loại rễ cây trừ phong thấp). Sài hồ (rễ cây sài hồ, giải nhiệt, đưa khí lên), Bạch thược (rễ cây thược dược trắng, dưỡng huyết, làm dịu gan), Táo và Gừng đi kèm.

 [Hoàng kỳ hai lượng (lượng: đơn vị cân xưa, bằng mười tiền); Nhân sâm, Bán hạ, Cam thảo nướng mỗi vị một tiền. Khương hoạt, Độc hoạt, Phòng phong, Bạch thược (sao) mỗi vị năm tiền. Trần bì bốn tiền. Bạch truật, Phục linh, Trạch tả, Sài hồ mỗi vị ba tiền. Hoàng liên hai tiền. Mỗi lần uống ba tiền, thêm gừng và táo sắc lấy nước.

 Lục quân tử để giúp dương khí, bổ tỳ, trừ đàm. Dùng Hoàng kỳ với lượng lớn để bổ khí, giữ vững dạ dày. Sài hồ, Khương hoạt, Độc hoạt để trừ thấp (hơi ẩm, chất nước ứ đọng gây nặng nề trong người) và thăng dương (đưa dương khí lên trên). Trạch tả, Phục linh để tả nhiệt (đẩy nhiệt ra ngoài) và giáng trọc (đưa chất đục, chất cặn bã xuống dưới mà thải ra). Thêm Thược dược để hòa huyết (điều hòa máu) và liễm âm (thu giữ phần âm dịch, không cho hao tán), dùng một ít Hoàng liên làm phụ để lui âm hỏa (thứ nhiệt sinh ra từ bên trong do cơ thể suy yếu, không phải nhiệt do tà khí bên ngoài).

 Lời xét: Đông Viên chữa bệnh trước hết coi trọng tỳ vị (tỳ và dạ dày, gốc của việc tiêu hóa, nuôi dưỡng cơ thể). Mà muốn bổ dạ dày thì lại lấy việc nâng dương khí làm đầu, vì vậy ông thường dùng các vị thuốc bổ phần giữa, đẩy khí lên trên và cho nước thấm xuống dưới. Bài này trong bổ có tán (làm tan, đẩy ra ngoài), trong phát (làm bốc ra) có thu (thu giữ lại); các bài thuốc chữa tỳ vị phần nhiều phỏng theo bài này.]

 Các bài thuốc bổ ích

 Hoàng kỳ miết giáp

 (Hoàng kỳ miết giáp tán, bài của La Khiêm Phủ, danh y đời Nguyên, học trò của Lý Đông Viên.)

 Bài gồm [Hoàng kỳ, Miết giáp (mai con ba ba)] và Địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ, làm mát, lui cơn sốt trong xương). Tần giao (rễ cây tần giao, trừ phong thấp, lui sốt), Tử uyển (rễ cây tử uyển, trị ho), Sâm, Linh, Sài, Bán hạ, Tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, làm mát, dưỡng âm). Địa hoàng (củ cây địa hoàng, dưỡng âm, bổ huyết), Thược dược, Thiên đông (rễ cây thiên môn đông, dưỡng âm, nhuận phổi), Quế. Cam thảo, Cát cánh (rễ cây cát cánh, trị ho, tiêu đờm), Tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu, làm mát phổi), hợp với chứng lao nhiệt (sốt kéo dài do cơ thể suy kiệt lâu ngày).

 (Trị hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày), cốt chưng (cảm giác nóng hầm hập như từ trong xương bốc ra), sốt về buổi chiều, ho, ăn ít, đổ mồ hôi trộm khi ngủ. Hoàng kỳ, Miết giáp, Thiên đông mỗi vị năm tiền. Địa cốt bì, Tần giao, Phục linh, Sài hồ mỗi vị ba tiền. Tử uyển, Bán hạ, Tri mẫu, Sinh địa (Địa hoàng tươi hoặc phơi khô chưa chế), Bạch thược, Tang bì, Cam thảo nướng mỗi vị hai tiền rưỡi. Nhân sâm, Nhục quế (vỏ cây quế), Cát cánh mỗi vị một tiền rưỡi. Mỗi lần uống một lượng, thêm gừng sắc lấy nước.

 Miết giáp, Thiên đông, Tri mẫu, Thược dược để bổ thủy (bồi phần nước, phần âm dịch, thuộc thận), dưỡng âm. Nhân sâm, Hoàng kỳ, Quế, Phục linh, Cam thảo để giữ vững vệ khí (lớp khí bảo vệ ngoài cơ thể, chống tà khí xâm nhập) và giúp dương khí. Tang bì, Cát cánh để tả nhiệt ở phổi; Tử uyển, Bán hạ để trị đờm và ho; Tần giao, Sài hồ, Địa cốt bì để lui nhiệt, nâng dương khí. Đây là bài bổ đồng thời cả biểu và lý (phần ngoài và phần trong cơ thể), cả khí lẫn huyết.)

 Các bài thuốc bổ ích

 Tần giao miết giáp

 (Tần giao miết giáp tán, bài của La Khiêm Phủ.) Bài này trị phong lao (chứng suy kiệt kéo dài do bị phong tà xâm nhập lâu ngày), gồm [Tần giao, Miết giáp], Địa cốt bì, Sài hồ và Thanh hao (cây ngải xanh, làm mát, lui sốt). Thêm Đương quy (rễ cây đương quy, bổ huyết), Tri mẫu, Ô mai (quả mơ hun khói, vị chua, có tác dụng thu giữ) hợp lại. Bài này cầm ho, trừ cốt chưng, thu mồ hôi rất hay.

 (Miết giáp, Địa cốt bì, Sài hồ mỗi vị một lượng. Thanh hao năm tiền. Tần giao, Đương quy, Tri mẫu mỗi vị năm tiền. Ô mai năm tiền. Cách trị gần giống bài trước; nếu ra mồ hôi nhiều thì dùng gấp đôi Hoàng kỳ (?) (trong bài không có Hoàng kỳ). Bài này thêm Thanh hao và Ô mai, đều mang ý thu mồ hôi, lui cốt chưng.)

 Các bài thuốc bổ ích

 Tần giao phù luy thang (bài thuốc nâng đỡ người gầy yếu)

 (Bài này lấy từ sách *Trực chỉ*, tức *Nhân trai trực chỉ phương* của Dương Sĩ Doanh đời Tống.) Bài gồm [Tần giao], Miết giáp, Sài hồ, có Địa cốt bì, Đương quy, Tử uyển đi cùng. Bán hạ, Nhân sâm và Cam thảo nướng. Người bị phế lao (lao tổn ở phổi), cốt chưng, ho thì uống bài này là hợp.

 (Trị phế nuy (phổi teo yếu, ho khạc ra đờm dãi, hơi thở ngắn), cốt chưng, ho do lao tổn, tiếng nói khàn, tự hãn (mồ hôi tự ra dù không vận động), người mệt mỏi. Sài hồ hai tiền. Tần giao, Miết giáp, Địa cốt bì, Đương quy, Nhân sâm mỗi vị một tiền rưỡi. Tử uyển (nguyên văn ghi "Sài uyển", có lẽ là chép nhầm (?)), Bán hạ, Cam thảo nướng mỗi vị một tiền. Thêm gừng, táo sắc lấy nước.

 Lời xét: Bài Hoàng kỳ miết giáp tán có lẽ dựa vào bài này, bỏ Đương quy và thêm các vị khác. Để làm thông lớp thịt da mà giải nhiệt thì Sài hồ, Tần giao, Can cát (rễ sắn dây phơi khô) là những vị chủ yếu, vì vậy các bài trị cốt chưng phần nhiều đều dùng. Bài này tuy chữa cả phần ngoài lẫn phần trong, nhưng lấy Sài hồ làm quân (vị thuốc chính, giữ vai trò chủ đạo trong bài).)

 Các bài thuốc bổ ích

 Tử uyển thang

 (Bài của Hải Tàng, tức Vương Hiếu Cổ, hiệu Hải Tàng, danh y đời Nguyên.) Trong bài có [Tử uyển], Tri mẫu, Bối mẫu (củ cây bối mẫu, trị ho, tiêu đờm), lại có Sâm, Linh, Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị, vị chua, thu giữ phế khí) và A giao (keo nấu từ da lừa, bổ huyết, cầm máu, nhuận phổi) đi đôi với nhau. Thêm Cam thảo, Cát cánh nữa để trị phổi bị tổn thương, ho ra máu, khạc đờm, lao nhiệt lâu ngày.

 (Trị phổi bị tổn thương, khí cực (khí suy kiệt đến cùng cực), lao nhiệt, ho, khạc đờm, nôn ra máu, phế nuy, phế ung (phổi sưng mưng mủ). Tử uyển, Tri mẫu, Bối mẫu, A giao mỗi vị hai tiền. Nhân sâm, Phục linh, Cam thảo, Cát cánh mỗi vị năm phân (phân: một phần mười tiền). Ngũ vị tử mười hai hạt. Có bản thêm Liên nhục (hạt sen).

 Lấy việc giữ gìn phổi, cầm ho làm quân, nên dùng A giao, Ngũ vị tử. Lấy việc thanh hỏa (làm mát, dập lửa nhiệt), tiêu đờm làm thần (vị thuốc phụ giúp vị quân), nên dùng Tri mẫu, Bối mẫu. Tá (vị thuốc hỗ trợ) là Nhân sâm, Phục linh, Cam thảo, để bồi đắp thổ mà sinh kim (theo ngũ hành, thổ ứng với tỳ, kim ứng với phổi, thổ sinh kim: bồi bổ tỳ để nuôi phổi). Sứ (vị thuốc dẫn đường) là Cát cánh, tính nổi lên trên, làm thông lồng ngực vùng hoành cách (vách ngăn giữa ngực và bụng). Khí cực là một trong lục cực (sáu chứng suy kiệt đến cùng cực: khí cực, huyết cực, gân cực, xương cực, cơ cực, tinh cực).)

 Các bài thuốc bổ ích

 Bách hợp cố kim

 (Bách hợp cố kim thang, nghĩa là bài thuốc dùng Bách hợp để giữ vững phổi; bài của Triệu Tập Am, thầy thuốc đời Minh.) Bài gồm [Bách hợp (củ cây bách hợp, dưỡng âm, nhuận phổi)], hai loại Địa hoàng (sống và chín), Huyền sâm (rễ cây huyền sâm, làm mát, dưỡng âm), Bối mẫu, Cát cánh, Cam thảo chứa trong đó. Phối thêm Mạch đông (rễ cây mạch môn đông, dưỡng âm, nhuận phổi), Thược dược, Đương quy. Trị suyễn, ho, đờm lẫn máu do phổi bị tổn thương.

 (Sinh địa hai tiền, Thục địa (Địa hoàng đã chế chín) ba tiền, Mạch đông một tiền rưỡi. Bối mẫu, Bách hợp, Đương quy, Bạch thược, Cam thảo mỗi vị một tiền. Huyền sâm, Cát cánh mỗi vị tám phân.

 Hỏa vượng thì kim bị tổn thương (lửa nhiệt bốc mạnh thì làm hại phổi). Vì vậy dùng Huyền sâm và hai loại Địa hoàng để giúp thận, bồi thêm nước. Mạch đông, Bách hợp để giữ gìn phổi, làm yên tinh thần. Thược dược, Đương quy để làm dịu gan, nuôi dưỡng huyết. Cam thảo, Cát cánh, Bối mẫu để làm mát phổi, tiêu đờm. Lại dùng Cam thảo để bồi đắp gốc rễ (chữ trong nguyên văn có lẽ chép sai (?)), không muốn dùng những vị đắng, lạnh mà làm hại đến khí sinh phát (sức sống đang nảy nở, phát triển của cơ thể).)

 Các bài thuốc bổ ích

 Bổ phế a giao

 (Bổ phế a giao tán, bài của họ Tiền.) Bài gồm [A giao], Mã đâu linh (quả cây mã đâu linh, trị ho, làm mát phổi), Thử niêm tử (tức Ngưu bàng tử, hạt cây ngưu bàng), Cam thảo, Hạnh nhân (nhân hạt mơ, trị ho) và gạo nếp. Người phổi hư mà hỏa thịnh nên uống bài này; thuốc làm khí thuận, sinh tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, dịch nuôi dưỡng), làm yên cơn ho và cảm giác nghẹn.

 (A giao một lượng rưỡi. Mã đâu linh sấy, Thử niêm tử sao, Cam thảo nướng, gạo nếp mỗi vị một lượng. Hạnh nhân bảy tiền. Ngưu bàng tử làm thông vùng hoành cách, làm trơn đờm cho dễ khạc; Hạnh nhân đưa khí xuống, làm nhuận, trị ho do khí nghịch.

 Lý Thời Trân (danh y đời Minh, tác giả sách *Bản thảo cương mục*) nói: Dùng Mã đâu linh không phải để bổ phổi, mà lấy tác dụng làm mát, đưa khí xuống, thì phổi tự yên. Trong bài, A giao và gạo nếp mới là những vị thuốc bổ phổi chính.

 Các bài thuốc bổ ích

 Tiểu kiến trung thang (bài thuốc nhỏ để dựng lại, củng cố phần giữa cơ thể, tức tỳ vị)

 (Bài của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách *Thương hàn tạp bệnh luận*.) Bài dùng nhiều Thược dược (tức bài Quế chi gia thược dược thang thêm Di đường (mạch nha, đường làm từ lúa mạch nảy mầm) thì gọi là Kiến trung). Quế chi (cành quế), Gừng, Cam thảo, Đại táo hòa vào. Lại thêm Di đường để bổ trung tạng (các tạng ở phần giữa cơ thể, chủ yếu là tỳ vị); người hư lao, bụng lạnh uống vào thì khỏi. (Thược dược sáu lượng, Quế chi, Gừng tươi mỗi vị ba lượng, Cam thảo một lượng, Táo mười hai quả, Di đường một thăng (thăng: đơn vị đo dung tích xưa).)

 Thêm Hoàng kỳ vào thì tên gọi cũng vẫn theo như thế. [Lại thêm Hoàng kỳ một lượng rưỡi, gọi là Hoàng kỳ kiến trung thang (lấy từ sách *Kim quỹ yếu lược* của Trương Trọng Cảnh). Nếu bỏ Di đường thì gọi là Hoàng kỳ ngũ vật thang, không còn gọi là Kiến trung nữa. Người nay dùng bài Kiến trung mà tuyệt nhiên không dùng Di đường, là cớ làm sao?] Bài này chữa biểu hư (phần ngoài cơ thể yếu, dễ ra mồ hôi, dễ nhiễm lạnh) và đau mình mẩy, hiệu quả không gì hơn.

 Lại có bài Kiến trung mười bốn vị, chữa âm ban (nổi ban do hàn, thuộc chứng âm) và lao tổn, có thể vực dậy bệnh nặng kéo dài lâu ngày (chữ cuối in bị khuyết, theo văn cảnh là "trầm kha", tức bệnh nặng khó chữa (?)). (Cũng có chứng âm mà phát ban: ban màu đỏ nhạt, lờ mờ, rải rác ngoài da. Đó là do hàn khí nấp ở phần dưới, ép thứ hỏa không có gốc (nhiệt giả, nổi lên vì dương khí suy) bốc lên hun đốt phổi mà thành. Nếu uống thuốc tính lạnh thì chết ngay.)

 Đó là bài Thập toàn đại bổ thêm Phụ tử (rễ con của cây ô đầu đã chế, tính rất nóng, bổ dương), Mạch đông, Bán hạ, Nhục thung dung (thân cây thung dung, bổ thận dương), hãy đọc kỹ cho thuộc. (Tức Thập toàn đại bổ thang thêm Phụ tử, Mạch đông, Bán hạ, Nhục thung dung, gọi là Thập tứ vị kiến trung thang. Bài mười bốn vị này bỏ Phục linh, Bạch truật, Mạch đông, Xuyên khung (thân rễ cây khung cùng, hoạt huyết), Thục địa, Nhục thung dung thì gọi là Bát vị đại kiến trung…)

 Các bài thuốc bổ ích

 Ích khí thông minh thang (bài thuốc bổ khí làm tai thính, mắt sáng)

 (Bài của Đông Viên.) Bài gồm Mạn kinh tử (quả cây mạn kinh, làm sáng mắt, chữa đau đầu), Thăng ma (thân rễ cây thăng ma, đưa khí lên), Cát căn (rễ sắn dây), Sâm, Kỳ, cùng với Hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng, tính lạnh, thanh nhiệt). Lại thêm Thược dược và Cam thảo nướng. Người tai điếc, mắt có màng che uống vào thì tai thính, mắt sáng.

 (Nhân sâm, Hoàng kỳ mỗi vị năm tiền. Mạn kinh tử, Cát căn mỗi vị ba tiền. Hoàng bá, Bạch thược mỗi vị hai tiền. Thăng ma một tiền rưỡi. Cam thảo nướng một tiền. Mỗi lần uống bốn tiền. Khi trung khí (khí ở phần giữa cơ thể, tức khí của tỳ vị) của con người không đủ thì thanh dương (phần khí trong, nhẹ, có nhiệm vụ đi lên nuôi đầu mặt và các giác quan) không lên được, nên tai không thính, mắt không sáng. Mạn kinh tử, Thăng ma, Cát căn để đưa thanh khí lên. Nhân sâm, Hoàng kỳ, Cam thảo để bổ trung khí. Lại dùng Thược dược để làm dịu can mộc (theo ngũ hành, gan thuộc mộc) và Hoàng bá để bồi bổ thận thủy (theo ngũ hành, thận thuộc thủy, chủ phần nước, phần âm dịch).)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video