Thiên 2 — Nhóm 2 — Thuốc giải biểu (ra mồ hôi)

 Các bài thuốc phát biểu (thuốc làm ra mồ hôi để đẩy bệnh tà ở phần ngoài cơ thể ra ngoài; "tễ" là bài thuốc, phương thuốc)

 Mười bốn bài chính, tám bài phụ thêm.

 Các bài thuốc phát biểu

 Ma hoàng thang (bài thuốc sắc có ma hoàng; "thang" là thuốc sắc nước uống; ma hoàng là thân cây ma hoàng, vị thuốc chuyên làm ra mồ hôi)

 (Bài của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Đông Hán, tác giả sách "Thương hàn luận") Trong bài Ma hoàng thang dùng quế chi (cành non cây quế), cùng hạnh nhân (nhân hạt mơ) và cam thảo (rễ cam thảo), tổng cộng bốn vị. Phát sốt, sợ lạnh, đau đầu và gáy: người bị thương hàn (bệnh do khí lạnh từ bên ngoài xâm nhập) uống bài này thì mồ hôi ra đầm đìa. [Ma hoàng (bỏ đốt) ba lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), quế chi hai lạng, hạnh nhân bảy mươi hạt (bỏ vỏ và đầu nhọn), cam thảo (chích, tức tẩm rồi sao hoặc nướng) một lạng. Thương hàn mà có biểu chứng thái dương không ra mồ hôi (thái dương: kinh thái dương, tầng ngoài cùng nơi bệnh tà xâm nhập trước tiên; biểu chứng: các triệu chứng ở phần ngoài cơ thể như sốt, sợ lạnh, đau đầu), thì dùng bài này để làm ra mồ hôi. Ma hoàng làm ra mồ hôi rất mạnh, e sức nó quá dữ, nên dùng quế chi để kiềm chế, cam thảo để điều hòa, không cho mồ hôi ra quá nhiều. Xét: hai bài Quế chi thang và Ma hoàng thang tuy chữa chứng thái dương, nhưng các bậc tiền bối thường nói đều là thuốc của phổi, vì bệnh thương hàn tất phải vào từ da lông, mà quế chi và ma hoàng lại đi vào phế kinh (đường kinh lạc thuộc phổi).]

 Các bài thuốc phát biểu

 Quế chi thang

 (Bài của Trọng Cảnh) Quế chi thang chữa thái dương trúng phong (bệnh do gió độc phạm vào tầng thái dương, đặc điểm là sốt, sợ gió, có ra mồ hôi), dùng chung với thược dược (rễ cây thược dược), cam thảo, gừng tươi và đại táo (táo tàu). (Quế chi, thược dược, gừng tươi mỗi thứ ba tiền (tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng), cam thảo chích ba lạng, đại táo khô hai quả (?). Chữa thái dương trúng phong có ra mồ hôi; dùng bài này để giải cơ (làm thông thoáng lớp cơ bên ngoài, đẩy tà ra), nhằm điều hòa vinh vệ (vinh: phần khí huyết nuôi dưỡng chạy trong mạch; vệ: phần khí bảo vệ chạy ngoài mạch, giữ bề mặt cơ thể). Chữ "trúng" ở đây cũng như chữ "thương", nghĩa là bị phạm vào. Bài này được dùng khắp trong sách "Thương hàn luận" của Trọng Cảnh.)

 Hợp bài Quế chi thang với bài Ma hoàng thang gọi là Các bán thang (mỗi bài một nửa); bệnh thái dương có cơn giống sốt rét thì bài này có công hiệu. (Sốt nhiều lạnh ít, có dạng như sốt rét, thì nên dùng.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Đại thanh long thang (thang Rồng xanh lớn)

 (Bài của Trọng Cảnh) Gồm quế chi, ma hoàng, lại có hạnh nhân, cam thảo, thạch cao (một loại khoáng chất tính lạnh), gừng và táo. (Ma hoàng sáu lạng, quế chi và cam thảo chích mỗi thứ ba lạng, hạnh nhân bốn mươi hạt, thạch cao một cục to bằng quả trứng gà, gừng tươi ba lạng, đại táo mười hai quả.) Bệnh thái dương không ra mồ hôi, kèm theo phiền táo (phiền: bứt rứt trong lòng; táo: vật vã chân tay không yên), (Phiền thuộc dương, thuộc phong; táo thuộc âm, thuộc hàn. Phải là chứng thái dương kèm phiền táo mới được dùng. Lấy hạnh nhân và cam thảo phụ giúp ma hoàng để làm ra mồ hôi giải phần ngoài, lấy gừng và táo phụ giúp quế chi để giải cơ; thạch cao chất nặng nên tả hỏa (làm hạ bớt nhiệt nóng bên trong), mà khí nó nhẹ nên cũng đạt tới lớp cơ bên ngoài. Lấy tên "thanh long" (rồng xanh) là vì rồng nổi lên thì mây bốc lên, mưa rơi xuống, nhiệt uất bên trong nhờ đó được trừ, chứng phiền táo mới khỏi. Nếu là chứng phiền táo thuộc thiếu âm (kinh thiếu âm, tầng sâu bên trong liên quan tới tim và thận, bệnh thường là hư hàn) mà uống nhầm bài này thì bệnh sẽ trở nặng, nghịch lại.) thì giải được cả phong lẫn hàn, bài này là hay. (Ma hoàng thang chữa hàn, Quế chi thang chữa phong, Đại thanh long hợp (?) cả phong và hàn mà giải cả hai. Đào Tiết Am nói: bài thuốc này mạnh và hiểm, người đời nay ít dùng.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Tiểu thanh long thang (thang Rồng xanh nhỏ)

 (Bài của Trọng Cảnh) Tiểu thanh long thang chữa thủy khí (nước ứ đọng bên trong cơ thể); các chứng suyễn, ho, nôn, ọe khan, khát, tiêu chảy đều làm dịu được (?). (Biểu chứng thái dương chưa giải mà vùng tâm hạ (vùng ngay dưới tim, tức vùng thượng vị) có thủy khí thì dùng. Hoặc suyễn, hoặc ho, hoặc nôn, hoặc ọe khan, hoặc khát, hoặc tiêu chảy, hoặc hụt hơi, hoặc bí tiểu, đều do thủy khí tích bên trong gây nên.) Gồm gừng, quế chi, ma hoàng, thược dược, cam thảo, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm), bán hạ (củ bán hạ, vị trừ đờm) cùng ngũ vị tử (quả ngũ vị). [Can khương (gừng khô), ma hoàng, quế chi, thược dược (sao với rượu), cam thảo chích, tế tân mỗi thứ hai lạng; bán hạ, ngũ vị tử mỗi thứ nửa thăng (thăng: đơn vị đong thể tích thời xưa). Quế chi giải phần biểu, làm cho nước theo mồ hôi mà thoát ra; thược dược liễm phế (thu giữ khí của phổi lại), để làm dừng suyễn và ho; gừng, bán hạ, tế tân làm nhuận thận, đẩy nước đi, cầm khát và nôn; cũng là ý chia ra mà tiêu bệnh ở cả biểu lẫn lý (biểu: phần ngoài cơ thể; lý: phần bên trong).]

 Các bài thuốc phát biểu

 Cát căn thang (cát căn: rễ sắn dây)

 (Bài của Trọng Cảnh) Trong Cát căn thang có ma hoàng phụ giúp; tức là thêm hai vị vào bài Quế chi thang. (Quế chi, thược dược, cam thảo chích mỗi thứ hai lạng, gừng ba lạng, táo mười hai quả, đó là bài Quế chi thang; thêm cát căn bốn lạng, ma hoàng ba lạng.) Thuốc nhẹ có thể trừ chứng thực, vì không ra mồ hôi; (Trúng phong mà biểu thực (phần ngoài bị tà bế chặt), nên mồ hôi không ra được. Sách "Thập tễ" (mười loại bài thuốc theo tác dụng) nói: thuốc nhẹ có thể trừ chứng thực, như các vị cát căn, ma hoàng.) nếu có mồ hôi thì thêm cát căn mà không dùng ma hoàng. (Gọi là Quế chi gia cát căn thang, Trọng Cảnh dùng chữa bệnh thái dương có mồ hôi, sợ gió.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Thăng ma cát căn thang (thăng ma: rễ cây thăng ma, vị thuốc đưa khí lên và giải độc)

 Bài của họ Tiền (Tiền Ất, danh y nhi khoa đời Tống), gồm thăng ma, cát căn, thêm thược dược và cam thảo là đủ. (Thăng ma ba tiền, cát căn và thược dược mỗi thứ hai tiền, cam thảo chích một tiền. Thuốc nhẹ có thể trừ chứng thực, vị cay có thể đạt ra ngoài, nên dùng thuốc có tính đưa lên để làm tan tà ở phần biểu của kinh dương minh (kinh dương minh: tầng liên quan tới dạ dày, ruột, bệnh thường sốt nhiều). Tà thuộc dương thịnh thì âm khí hư, nên thêm thược dược để thu giữ phần âm, điều hòa huyết. Thăng ma, cam thảo đưa dương khí lên, giải độc, nên cũng chữa được thời dịch (bệnh dịch lây lan theo mùa).) Chứng dương minh phát sốt và đau đầu, không ra mồ hôi, sợ lạnh, đều có thể dựa vào bài này. (Cùng các chứng đau mắt, khô mũi, không nằm được.) Cũng chữa thời dịch và dương ban (nốt ban đỏ nổi trên da do nhiệt); khi đậu chẩn (bệnh đậu mùa, ban sởi) đã mọc ra rồi thì cẩn thận chớ dùng. (Vì e thuốc đưa lên, làm tan ra lại khiến phần biểu càng hư thêm.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Cửu vị khương hoạt (chín vị có khương hoạt; khương hoạt là rễ cây khương hoạt, vị trừ phong thấp)

 (Thang, bài của Trương Nguyên Tố, danh y đời Kim) Dùng phòng phong (rễ cây phòng phong), tế tân, thương truật (thân rễ cây thương truật), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ) và xuyên khung (thân rễ cây khung cùng). Lại có hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát), sinh địa (củ địa hoàng tươi) cùng cam thảo. Dùng giải phần biểu ở cả Tam dương (ba kinh dương: thái dương, dương minh, thiếu dương), thêm gừng và hành.

 Phòng phong, thương truật mỗi thứ một tiền rưỡi; bạch chỉ, xuyên khung, sinh địa, cam thảo mỗi thứ một tiền; tế tân năm phân (phân: đơn vị cân, bằng một phần mười tiền); thêm gừng tươi, hành trắng mà sắc.) Người dương hư khí yếu thì cấm dùng; thêm bớt tùy lúc, cốt ở chỗ biết biến thông. (Khiết Cổ, tức Trương Nguyên Tố, chế ra bài này để thay cho các bài Ma hoàng, Quế chi, Thanh long, Các bán. Dùng khương hoạt, phòng phong, thương truật, tế tân, xuyên khung, bạch chỉ, mỗi vị đi vào một đường kinh, trừ phong, tán hàn, như đạo quân ứng chiến trên mọi ngả. Thêm hoàng cầm để tả nhiệt trong phần khí, sinh địa để tả nhiệt trong phần huyết, cam thảo để điều hòa các vị thuốc. Nhưng hoàng cầm và sinh địa tính lạnh, dễ gây trệ, không thể dùng tràn lan, khi dùng nên xét kỹ.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Thập thần thang (thang Mười vị thần)

 Trong bài của sách "Cục phương" (tức "Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương", sách bài thuốc do triều Tống ban hành) có cát căn, thăng ma, thêm trần bì (vỏ quýt để lâu năm), cam thảo, xuyên khung, tử tô (lá tía tô), bạch chỉ. Ma hoàng, xích thược (rễ thược dược đỏ) cùng hương phụ (củ gấu), chữa cảm mạo theo mùa (dịch ôn) hiệu quả đáng khen. (Cát căn, thăng ma, trần bì, cam thảo, xuyên khung, bạch chỉ, tử tô, ma hoàng, xích thược, hương phụ, các vị lượng bằng nhau, thêm gừng, hành mà sắc; chữa bị cả phong lẫn hàn, đau đầu, phát sốt, không ra mồ hôi, sợ lạnh, ho, ngạt mũi. Xuyên khung, ma hoàng, thăng ma, cát căn, tử tô, bạch chỉ, hương phụ có vị cay thơm, thông khí, làm ra mồ hôi, tán hàn. Thêm thược dược là để thu giữ âm khí ngay trong lúc làm ra mồ hôi; thêm cam thảo là để điều hòa dương khí trong đám thuốc khơi thông. Ngô Thụ nói: bài này dùng thăng ma, cát căn, giải được dịch ôn, khí độc theo mùa ở kinh dương minh. Nếu là thương hàn thái dương phát sốt mà dùng thì sẽ dẫn tà vào kinh dương minh, bệnh truyền biến thành phát ban, phải cẩn thận!)

 Các bài thuốc phát biểu

 Thần truật tán (tán: thuốc bột)

 (Bài của sách "Cục phương") Dùng cam thảo, thương truật, tế tân, cảo bản (thân rễ cây cảo bản), xuyên khung, bạch chỉ, khương hoạt. (Thương truật hai lạng; cam thảo chích, tế tân, cảo bản, bạch chỉ, xuyên khung, khương hoạt mỗi thứ một lạng; mỗi lần uống bốn tiền, sắc với gừng tươi, hành trắng.) Mỗi vị đi vào một đường kinh để trừ phong thấp (gió và ẩm thấp), (Kinh thái âm dùng thương truật, kinh thiếu âm dùng tế tân, kinh quyết âm và kinh thiếu dương dùng xuyên khung, kinh thái dương dùng khương hoạt và cảo bản, kinh dương minh dùng bạch chỉ. Thái âm, thiếu âm, quyết âm là ba kinh âm ở tầng trong; thiếu dương là kinh dương ở tầng giữa. Bài này cùng ý với bài Cửu vị khương hoạt thang, thêm cảo bản, bỏ hoàng cầm, sinh địa, phòng phong, nên ổn thỏa hơn bài Khương hoạt thang.) phong hàn, tiêu chảy đều có thể dùng. Bài Thần truật của Thái Vô (Thái Vô là thầy của Đan Khê, tức danh y Chu Chấn Hanh đời Nguyên) chính là bài Bình vị tán, thêm thạch xương bồ và hoắc hương. (Trần bì làm vị quân (vị thuốc chủ chốt trong bài) hai tiền; thương truật, hậu phác (vỏ cây hậu phác) mỗi thứ một tiền; cam thảo chích, thạch xương bồ, hoắc hương mỗi thứ một tiền rưỡi; chữa lam chướng (khí độc nơi rừng núi), ôn ngược (sốt rét thể nóng), khí độc theo mùa.) Bài Thần truật của Hải Tàng (Vương Hiếu Cổ, danh y đời Nguyên) gồm thương truật, phòng phong, cam thảo, chữa bệnh thái dương không ra mồ hôi, thay cho ma hoàng. (Thương truật, phòng phong mỗi thứ hai lạng, cam thảo chích một lạng; dùng thay bài Ma hoàng thang của Trọng Cảnh, chữa thương hàn thái dương không ra mồ hôi.) Nếu đổi thương truật thành bạch truật (thân rễ cây bạch truật), thì bệnh thái dương có ra mồ hôi dùng bài này là hay. (Gọi là Bạch truật thang, dùng thay Quế chi thang, chữa thái dương thương phong có ra mồ hôi. Hai vị truật công dụng chữa bệnh gần giống nhau, chỉ khác ở chỗ một vị cầm mồ hôi, một vị làm ra mồ hôi.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Ma hoàng phụ tử tế tân thang (phụ tử: củ con của cây ô đầu, đã chế, vị rất nóng)

 (Bài của Trọng Cảnh) Làm rõ cả hai phép: phát biểu và ôn kinh (làm ấm đường kinh). (Ma hoàng, tế tân mỗi thứ hai lạng, phụ tử một củ đã bào (nướng vùi cho chín). Ma hoàng làm ra mồ hôi ở kinh thái dương, phụ tử làm ấm kinh thiếu âm, tế tân là thuốc giải biểu của kinh thận, nối liền ở giữa hai bên.) Nếu không chữa cả biểu lẫn lý cùng lúc, thì bệnh thiếu âm mà lại phát sốt sao có thể khỏi được. (Chứng thiếu âm, mạch trầm (mạch phải ấn sâu mới thấy) là bệnh thuộc lý, lẽ ra không sốt; nay lại phát sốt, là vì biểu chứng thái âm (?) (có lẽ là thái dương) chưa trừ hết.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Nhân sâm bại độc (nhân sâm: rễ cây nhân sâm, vị bổ khí; bại độc: đánh tan độc)

 (Tán, theo sách "Hoạt nhân" tức "Hoạt nhân thư" của Chu Quăng đời Tống. "Độc" ở đây tức là nhiệt và thấp.) Gồm phục linh (nấm phục linh), cam thảo, chỉ xác (quả cam chua non phơi khô), cát cánh (rễ cây cát cánh), sài hồ (rễ cây sài hồ), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), khương hoạt, độc hoạt (rễ cây độc hoạt), xuyên khung. Bạc hà một ít, gừng ba lát, chữa cảm mạo theo mùa có công hiệu lạ. (Nhân sâm, phục linh, chỉ xác, cát cánh, sài hồ, khương hoạt, độc hoạt, xuyên khung mỗi thứ một lạng, cam thảo năm tiền; mỗi lần uống hai lạng, thêm bạc hà, gừng tươi mà sắc. Khương hoạt trị du phong (gió độc chạy lang thang) ở kinh thái dương; độc hoạt trị phục phong (gió độc ẩn sâu) ở kinh thiếu âm, lại trừ được thấp, hết đau. Xuyên khung, sài hồ hòa huyết, đưa khí trong lành lên; chỉ xác, tiền hồ đẩy đờm, giáng khí xuống; cam thảo, cát cánh, nhân sâm, phục linh làm trong phổi, mạnh dạ dày, nghĩa là giúp chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) để đẩy lui tà khí. Dụ Gia Ngôn (danh y đời Thanh) nói: trong nhóm bệnh do ba khí thử, thấp, nhiệt (nắng nóng, ẩm thấp, nhiệt), phải đưa bài này lên hàng đầu. Thầy thuốc tầm thường bớt nhân sâm đi, thì còn khác gì với các bài khác nữa?) Bỏ nhân sâm thì gọi là Bại độc tán; thêm bài Tiêu phong (tán, xem ở mục bệnh phong) thì cách chữa cũng như vậy. (Hợp với Tiêu phong tán thì gọi là Tiêu phong bại độc tán.)

 Các bài thuốc phát biểu

 Tái tạo tán (thuốc bột tạo lại sự sống)

 (Bài của Tiết Am, tức Đào Hoa, danh y đời Minh) Dùng nhân sâm, hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, vị bổ khí), cam thảo; quế chi, phụ tử, khương hoạt, phòng phong, xuyên khung, thược dược cũng phối vào. Thêm tế tân, táo, gừng nướng mà sắc; người dương hư (dương khí suy yếu) không ra mồ hôi thì phép này nên thuộc lòng. [Nhân sâm, hoàng kỳ, cam thảo, xuyên khung, bạch thược (sao với rượu), khương hoạt, phòng phong, quế chi, phụ tử (bào), tế tân, gừng nướng (?), đại táo, sắc uống.

 Lấy nhân sâm, hoàng kỳ, cam thảo, gừng, quế chi, phụ tử bổ mạnh dương khí, giúp khương hoạt, phòng phong, xuyên khung, tế tân tán hàn, giải biểu. Thêm thược dược là để thu giữ phần âm ngay trong phần dương, trong cái tán ra có cái thu lại. Đào Tiết Am nói: phát sốt, đau đầu, sợ lạnh, không ra mồ hôi, uống thuốc làm ra mồ hôi mà mồ hôi vẫn không ra, là do dương hư không thể sinh mồ hôi, gọi là chứng vô hãn (không có mồ hôi). Thầy thuốc tầm thường không biết, chẳng kể mùa tiết, bèn dùng ma hoàng liều nặng để ép cho ra mồ hôi, làm chết người nhiều lắm. Lại nói: người ta chỉ biết nhân sâm, hoàng kỳ cầm được mồ hôi, mà không biết chúng cũng làm ra được mồ hôi, vì khi ở trong đám thuốc giải biểu thì chúng giúp thuốc giải biểu mà giải tán tà khí.]

 Các bài thuốc phát biểu

 Ma hoàng nhân sâm thược dược thang

 (Bài của Đông Viên, tức Lý Cảo, danh y đời Kim) Có quế chi, ngũ vị tử, mạch môn (củ cây mạch môn) phụ giúp. Đương quy (rễ cây đương quy, vị bổ huyết), hoàng kỳ, cam thảo, vừa làm ra mồ hôi vừa bổ; người hư yếu bị cảm từ bên ngoài uống vào thì khỏe. [Ma hoàng, bạch thược, hoàng kỳ, đương quy, cam thảo (chích) mỗi thứ một tiền; nhân sâm, mạch môn mỗi thứ ba phân; quế chi năm phân; ngũ vị năm hạt. Đông Viên chữa một người bên trong chứa hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu), bên ngoài bị cảm lạnh nặng mà nôn ra máu; ông theo bài Ma hoàng thang của Trọng Cảnh, thêm thuốc bổ mà chế ra bài này, uống một lần thì khỏi. Lời giải nguyên văn nói: ma hoàng tán hàn ở bên ngoài, quế chi bổ chỗ hư ở phần biểu, hoàng kỳ làm chắc phần biểu, thêm sức cho vệ khí, nhân sâm thêm khí, giữ vững phần biểu, mạch môn và ngũ vị giữ gìn khí của phổi, cam thảo bổ tỳ (lá lách, cơ quan tiêu hóa theo Đông y), thược dược làm yên kinh thái dương, đương quy hòa huyết, nuôi huyết.]

 Các bài thuốc phát biểu

 Thần bạch tán

 (Bài của sách "Vệ sinh gia bảo") Dùng bạch chỉ, cam thảo, phối cùng gừng, hành và đạm đậu xị (đậu đen lên men). (Bạch chỉ một lạng, cam thảo năm tiền, đạm đậu xị năm mươi hạt, gừng ba lát, hành trắng ba tấc, sắc uống cho ra mồ hôi.) Mọi chứng phong hàn đều có thể uống; khơi thông phần biểu, trừ tà, hiệu quả đáng khen. (Phải ra được mồ hôi thì uống mới có hiệu quả.)

 … đậu xị một thăng, gọi là Thông thị thang (thang hành và đậu xị) (?).) Dùng thay bài Ma hoàng thang, công hiệu không hề kém. Thương hàn mới thấy đau đầu, mình nóng, thì liền… (?)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video