Các bài thuốc công lý (nhóm thuốc "đánh vào bên trong": thuốc tả hạ, làm cho đi ngoài để tống nhiệt độc, phân khô và chất ứ đọng trong dạ dày, ruột ra ngoài).
Bảy bài chính, kèm bốn bài phụ.
Các bài thuốc công lý.
Đại thừa khí thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống; tên bài nghĩa là "bài thuốc lớn giúp khí trong ruột thông thuận đi xuống").
(Bài của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách Thương hàn luận) dùng mang tiêu (muối khoáng vị mặn, tính lạnh, làm mềm phân cứng và gây tả), chỉ thực (quả non phơi khô của cây cam chua, có tác dụng phá khí ứ, tiêu tích trệ), cùng nhiều đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị đắng, tính lạnh, tẩy xổ mạnh) và hậu phác (vỏ cây hậu phác, làm khí lưu thông, trừ đầy bụng).
[Đại hoàng 4 lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), rửa qua rượu; mang tiêu 3 hợp (hợp: đơn vị đong thể tích thời xưa); hậu phác 8 lạng; chỉ thực 5 quả.]
Sở trường của bài thuốc là cứu âm (giữ lại phần dịch, phần nước trong cơ thể, không để nhiệt đốt khô) và tả nhiệt (làm tiêu nhiệt bằng cách cho đi ngoài). Trong sách của Trọng Cảnh có mấy điều dạy phải gấp rút tả hạ chứng Dương minh (Dương minh: một trong sáu giai đoạn của bệnh thương hàn; ở đây là lúc tà nhiệt đã vào dạ dày, ruột, gây sốt cao và táo bón).
(Đại hoàng trị "đại thực" (chất tích đặc, chắc, đầy trong ruột); mang tiêu trị "đại táo, đại kiên" (khô ráo nhiều và cứng rắn nhiều). Hai vị này là thuốc thuộc phần huyết, trị cái vô hình (?). Hậu phác trị "đại mãn" (đầy chướng nhiều); chỉ thực trị "bĩ" (cảm giác bế tắc, nghẹn tức ở ngực, bụng). Hai vị này là thuốc thuộc phần khí, trị cái hữu hình (?).
Khi nhiệt độc truyền vào vị phủ thuộc Dương minh (vị phủ: dạ dày, một trong các "phủ", tức các cơ quan rỗng làm nhiệm vụ tiếp nhận và chuyển hóa thức ăn), mà đủ cả năm chứng bĩ, mãn, táo, thực, kiên, thì dù là tạp chứng (các bệnh khác ngoài thương hàn) hay chứng thực nhiệt ở tam tiêu (tam tiêu: ba phần trên, giữa, dưới của thân mình, nơi chứa các tạng phủ; thực nhiệt: nhiệt do tà khí mạnh, chưa phải do cơ thể suy yếu), đều phải dùng bài này để tả hạ.
Vị là biển chứa nước uống và thức ăn; Thổ (hành Đất trong ngũ hành, ứng với tỳ vị) là mẹ của muôn vật. Bệnh ở bốn phía đều có thể truyền vào vị phủ, và đã vào đây thì không truyền sang kinh khác nữa. Đào Tiết Am (danh y đời Minh) nói: "Bệnh thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài, sau hóa nhiệt và truyền dần vào trong), khi nhiệt tà đã truyền vào bên trong, phải xem nhiệt khí nông hay sâu mà dùng thuốc. Đại thừa khí là mạnh và gấp nhất, Tiểu thừa khí kém hơn, Điều… (văn bị đứt đoạn (?))".
Các bài thuốc công lý.
Tiểu thừa khí thang (bài thuốc nhỏ giúp khí trong ruột thông thuận đi xuống).
(Bài của Trọng Cảnh) gồm hậu phác, chỉ thực, đại hoàng. [Đại hoàng 4 lạng; hậu phác 2 lạng, sao với gừng; chỉ thực 3 quả, sao với cám.] Trị chứng nói sảng, phát cuồng, bụng bĩ tức và cứng, nhiệt ở thượng tiêu (phần trên của thân mình, vùng ngực) mạnh.
(Nhiệt ở thượng tiêu thì gây đầy, ở trung tiêu (phần giữa thân mình, vùng dạ dày) thì gây cứng; trong dạ dày có phân khô thì nói sảng. Không dùng mang tiêu là vì sợ làm tổn thương chân âm (phần dịch, phần tinh quý gốc của cơ thể) ở hạ tiêu (phần dưới thân mình, vùng bụng dưới).)
Thêm khương hoạt (rễ cây khương hoạt, trị phong, trừ thấp) thì gọi là Tam hóa thang, có thể xét kỹ mà dùng cho chứng trúng phong (đột quỵ) thuộc loại bế, thực (tắc nghẽn, tà khí mạnh) để làm tiêu đi.
(Dùng bài thừa khí để trị đại tiện và tiểu tiện bị bí, thêm khương hoạt để trị phong; người trúng phong mà thể trạng còn chắc khỏe thì thỉnh thoảng có thể dùng. Nhưng người trúng phong phần nhiều thuộc chứng hư (cơ thể suy yếu), nên không được dùng một cách dễ dãi.)
Các bài thuốc công lý.
Điều vị thừa khí (bài thừa khí có tác dụng điều hòa dạ dày).
(Thang, của Trọng Cảnh) gồm mang tiêu, đại hoàng, cam thảo. [Đại hoàng (ngâm rượu), mang tiêu mỗi thứ 1 lạng; cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc), chích (tẩm mật rồi sao), 5 tiền (tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng).]
Vị ngọt làm cho thuốc tác dụng chậm lại, hòa nhẹ khí ở dạ dày để bảo vệ dạ dày. (Dùng cam thảo vì vị ngọt làm chậm, hòa nhẹ vị khí (khí của dạ dày), không để tả quá mạnh.)
Không dùng hậu phác, chỉ thực vì sợ tổn thương thượng tiêu. (Không dùng hậu phác, chỉ thực là sợ làm hại phần khí ấm áp, mờ mịt lan tỏa ở thượng tiêu.) Trung tiêu khô ráo, tích đặc thì uống bài này rất tốt.
Các bài thuốc công lý.
Mộc hương binh lang (bài thuốc lấy tên hai vị chính: mộc hương và binh lang).
(Hoàn (thuốc viên), của Trương Tử Hòa, danh y đời Kim) gồm thanh bì (vỏ quýt xanh), trần bì (vỏ quýt chín để lâu năm), chỉ xác (quả già của cây cam chua), theo cùng là hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng, tính lạnh), hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị đắng, tính lạnh), tam lăng và nga truật (hai vị thân rễ có tác dụng làm khí lưu thông, phá huyết ứ).
Thêm đại hoàng, hắc sửu (hạt bìm bìm đen, còn gọi khiên ngưu, tẩy xổ mạnh) cùng hương phụ (củ cỏ gấu, làm khí lưu thông), mang tiêu, trộn nước làm viên, cân nhắc liều mà uống. Mọi chứng thực tích (thức ăn, chất bẩn ứ đọng đặc chắc bên trong) đều đẩy quét được; dùng cho chứng tiêu chảy, kiết lỵ, thực ngược (sốt rét từng cơn do ăn uống tích trệ) đều thích hợp.
[Mộc hương, binh lang (hạt cau), thanh bì (sao với giấm), trần bì, chỉ xác (sao), hoàng bá (sao với rượu),
tam lăng, nga truật (đều nấu với giấm), mỗi thứ 5 tiền; đại hoàng (ngâm rượu) 1 lạng; hương phụ, khiên ngưu mỗi thứ 2 lạng; mang tiêu; trộn nước làm viên, tùy người hư hay thực mà cân nhắc liều uống.
Mộc hương, hương phụ, thanh bì, trần bì, chỉ xác làm khí thông lợi, làm ruột rộng thoáng; hắc khiên ngưu, binh lang đưa khí xuống đặc biệt nhanh. Khí đã lưu thông thì không còn nỗi khổ bĩ tức, đầy chướng và hậu trọng (cảm giác mót rặn, nặng nề ở hậu môn mà đi không hết).
Hoàng liên, hoàng bá làm khô thấp, thanh nhiệt (làm mát, giải nhiệt); tam lăng, nga truật làm khí lưu thông, phá huyết ứ; mang tiêu, đại hoàng trừ nhiệt ẩn nấp trong phần huyết. Tất cả đều là những vị mạnh, đẩy được chỗ tích cứng. Thấp nhiệt và tích trệ đã trừ hết thì đại tiện, tiểu tiện điều hòa, tam tiêu thông suốt yên ổn.
Bởi vì cặn bẩn tích lâu ngày chưa sạch thì thanh dương (phần khí nhẹ, trong, ấm có nhiệm vụ đi lên nuôi đầu óc và phần trên) rốt cuộc không thể đi lên được. Đây cũng là ý của phép "thông nhân thông dụng" (bệnh đang tiêu chảy, tức đã "thông", mà vẫn dùng thuốc tả cho "thông" thêm, vì gốc bệnh là chất tích trệ bên trong).]
Các bài thuốc công lý.
Chỉ thực đạo trệ (bài thuốc lấy chỉ thực để dẫn chất ứ trệ ra ngoài).
(Hoàn, của Đông Viên, tức Lý Cảo, danh y đời Kim – Nguyên) đứng đầu là đại hoàng, phụ giúp có hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng, tính lạnh), hoàng liên, thần khúc (bột men lên men từ bột mì và các vị thuốc, giúp tiêu thức ăn), bạch truật (thân rễ cây bạch truật, bổ tỳ vị) và phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, giúp thải nước, lợi tiểu).
Thêm trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu, trừ thấp), dùng hồ nấu bằng bánh hấp để vo viên mà uống; sức thuốc đẩy được thấp nhiệt và tích trệ.
[Đại hoàng 1 lạng; chỉ thực (sao với cám), hoàng cầm (sao với rượu), hoàng liên (sao với rượu), thần khúc (sao) mỗi thứ 5 tiền; bạch truật (sao với đất), phục linh 3 tiền; trạch tả 2 tiền; dùng hồ bánh hấp vo viên, tùy người hư hay thực mà cân nhắc liều uống.
Đại hoàng, chỉ thực quét nhiệt, trừ chất tích; hoàng cầm, hoàng liên phụ vào để thanh nhiệt; phục linh, trạch tả phụ vào để trừ thấp qua đường tiểu; thần khúc phụ vào để tiêu thức ăn. Lại sợ các vị đắng lạnh có sức quá mạnh, nên thêm bạch truật để bồi bổ Thổ (tỳ vị), giữ vững phần giữa.]
Nếu còn hậu trọng kèm theo khí trệ (khí bị ứ, không lưu thông), thì dùng bài Mộc hương đạo trệ (hoàn), tức bài này thêm mộc hương và binh lang.
Các bài thuốc công lý.
Ôn tỳ (bài thuốc làm ấm tỳ; tỳ: tạng chủ về tiêu hóa, hấp thu thức ăn).
(Thang, trong sách Thiên kim, tức Thiên kim phương của Tôn Tư Mạo đời Đường) gồm nhân sâm, phụ tử (củ con của cây ô đầu đã chế, tính rất nóng) với can khương (gừng khô), cam thảo, đương quy (rễ cây đương quy, bổ huyết), mang tiêu, đại hoàng.
Thuốc nóng và thuốc lạnh cùng dùng, để trị hàn tích (chất tích trệ bên trong do lạnh), quanh rốn và trong bụng đau quặn thắt dữ dội.
Nhân sâm, phụ tử, cam thảo, mang tiêu mỗi thứ 1 lạng; đại hoàng 5 lạng; đương quy, can khương mỗi thứ 3 lạng; sắc uống, ngày ba lần. Bài này bỏ đương quy, mang tiêu thì cũng gọi là Ôn tỳ thang, trị kiết lỵ lâu ngày ra phân lẫn máu đỏ và mủ trắng, tỳ vị lạnh, chất tích đặc không tiêu.
Mang tiêu, đại hoàng để quét chất tích; can khương, phụ tử để đuổi khí lạnh; nhân sâm, cam thảo, đương quy để giữ gìn huyết và khí.
Xét: trong các bài thuốc của người xưa, nhiều bài dùng chung thuốc lạnh như mang tiêu, đại hoàng, hoàng bá, hoàng liên với thuốc nóng như can khương, ngô thù du, quế, phụ tử; cũng có bài dùng chung thuốc bổ như nhân sâm, bạch truật với thuốc tả như mang tiêu, đại hoàng; lại có bài dùng đại hoàng và ma hoàng (vị thuốc làm ra mồ hôi), vừa làm ra mồ hôi vừa tả hạ, khiến người đời ít ai hiểu được ý. Tạm chép bài này để thấy chỗ khéo trong cách chữa bệnh không chỉ có một đường.)
Các bài thuốc công lý.
Phép đạo bằng mật nấu (dùng thỏi mật ong cô đặc đưa vào hậu môn để dẫn phân ra) làm thông đại tiện,
(Trọng Cảnh dùng mật ong nấu đặc như mạch nha, vê thành thỏi, rắc bột bồ kết lên, nhân lúc còn nóng nhét vào cốc đạo (hậu môn), hoặc rắc muối.) hoặc lấy mật (túi mật) lợn bơm vào hậu môn. (Dùng mật lợn hòa với giấm, cắm ống tre vào hậu môn rồi bơm nước mật vào, chốc lát sẽ đi đại tiện; gọi là phép đạo bằng mật lợn, của Trọng Cảnh.)
Không muốn dùng thuốc đắng lạnh làm hại dạ dày, nên khi Dương minh không có nhiệt thì đừng dễ dàng dùng thuốc tả. (Dạ dày không có nhiệt mà bị táo bón là do ra mồ hôi nhiều, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) không đủ, không nên dùng bài thừa khí mà tả bừa. Đây là phép chữa tâm đắc của Trọng Cảnh, người đời sau ít ai hiểu, nên chép ba phép này ở cuối phần thuốc công hạ.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video