Các bài thuốc gây nôn (dũng thổ: làm cho chất độc, đờm, thức ăn ứ đọng trào ngược lên rồi nôn ra ngoài)
Hai bài chính, kèm sáu bài phụ. Hãn, thổ, hạ, hòa là bốn phép chữa bệnh (hãn: làm ra mồ hôi để đẩy bệnh ra ngoài; thổ: gây nôn; hạ: tẩy xổ cho đi ngoài; hòa: điều hòa, dàn xếp khi bệnh nằm ở chỗ không ra ngoài cũng không vào trong hẳn). Sách Kinh (sách Hoàng Đế Nội Kinh, sách y học kinh điển cổ) nói: "Bệnh ở phần trên thì làm cho trào ra; bệnh ở chỗ cao thì nhân thế đó mà đẩy cho vượt ra ngoài." Vì vậy người xưa chữa bệnh dùng phép thổ nhiều nhất. Chu Đan Khê (danh y đời Nguyên) nói: "Trong phép gây nôn đã có sẵn ý phát tán (làm tan, đẩy tà khí ra ngoài)." Trương Tử Hòa (danh y đời Kim) nói: "Các cách làm ra mồ hôi, phương thuốc xưa có nhiều; riêng dùng cách gây nôn để làm ra mồ hôi thì đời ít ai biết." Thầy thuốc ngày nay chữa bệnh chỉ dùng hãn, hạ, hòa, còn phép thổ thì bỏ hẳn không dùng, đủ thấy chỗ thiếu sót, sơ lược của thầy thuốc đương thời. Vì thế đặc biệt bổ sung một mục gây nôn; phương thuốc tuy ít, nhưng phép chữa thì không thể bỏ. Như Đan Khê dùng bài Tứ vật, Tứ quân để dẫn cho nôn, lại chữa chứng tiểu tiện không thông cũng dùng phép gây nôn, đó lại tùy ở người dùng biết vận dụng linh hoạt, khéo léo như thần vậy.
Các bài thuốc gây nôn
Qua đế tán (bột cuống quả dưa ngọt)
(Bài của Trọng Cảnh — tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) trong có xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ). (Cuống quả dưa ngọt sao vàng cùng đậu đỏ tán bột, hòa với nước nóng hoặc nước dưa muối chua (?), liệu theo người hư hay thực mà cho uống — hư: cơ thể suy yếu, sức chống bệnh kém; thực: tà khí gây bệnh mạnh, ứ đọng, mà cơ thể còn khỏe.)
Hoặc thêm lê lô, uất kim gộp vào. (Trương Tử Hòa bỏ đậu đỏ, thêm lê lô, phòng phong; một phương khác bỏ đậu đỏ, thêm uất kim, nước ép hẹ; đều gọi là Tam thánh tán. Dùng lông cánh ngỗng ngoáy họng cho nôn, cũng chữa được phong đàm — đờm do phong tà khuấy động dâng lên làm tắc nghẽn, gây choáng váng, ngã gục.)
Bài này làm nôn ra thực nhiệt (nhiệt tà mạnh, ứ kết bên trong) và phong đàm. (Cuống dưa làm nôn ra thực nhiệt, lê lô làm nôn ra phong đàm.) Người hư thì chỉ một vị sâm lô (đoạn cuống ở đầu rễ nhân sâm), làm thành bột, là đủ. (Người cơ thể yếu bị đờm ủng tắc mà không uống được cuống dưa thì lấy sâm lô thay vào, hoặc thêm trúc lịch — nước cốt chảy ra khi hơ nướng thân tre tươi.)
Nếu cần gây nôn để chữa hư phiền (bứt rứt, khó chịu trong ngực do nhiệt còn sót lại, không có tà khí ứ kết thật) thì dùng Chi thị thang. (Bài của Trọng Cảnh: chi tử — quả dành dành — 14 quả, đậu xị — đậu đen ủ lên men — 4 hợp (hợp: đơn vị đo dung tích, bằng một phần mười thăng), chữa hư phiền sau khi bị thương hàn — bệnh do khí lạnh từ bên ngoài xâm nhập gây sốt.)
Đờm nặng thì phải dùng đầu nhọn của ô đầu, phụ tử mới nôn ra được triệt để. (Đan Khê chữa bệnh cho Hứa Bạch Vân, dùng cuống dưa, chi tử, khổ sâm, lê lô, gây nôn nhiều lần mà không ra hết; sau lấy tương thủy — nước gạo nấu để lên men chua — hòa với đầu nhọn ô đầu, phụ tử cho uống, mới nôn ra được nhiều.)
Người xưa còn có phương muối nung, mọi chứng ứ đọng không tiêu đều chữa có công hiệu. (Muối nung hòa nước nóng cho uống, rồi lấy ngón tay ngoáy họng cho nôn, chữa hoắc loạn — bệnh phát đột ngột, vừa nôn vừa tả dữ dội —, túc thực — thức ăn cũ đọng lại trong dạ dày không tiêu —, đau do lạnh và các chứng khác. Sách Thiên Kim (bộ Thiên kim phương của Tôn Tư Mạc đời Đường) nói: "Phàm bệnh nên gây nôn thì việc làm cho nôn hơn hẳn việc dùng thuốc.")
Các bài thuốc gây nôn
Hi diên
(tán — tức Hi diên tán, bột làm loãng và tống ra đờm dãi —, bài của Nghiêm Dụng Hòa, danh y đời Tống) gồm tạo giác (quả bồ kết) cùng bạch phàn (phèn chua). [Tạo giác 4 quả (bỏ vỏ ngoài và xơ, nướng), bạch phàn 1 lạng, tán bột, mỗi lần uống 5 phân (phân: đơn vị cân, bằng một phần trăm lạng).
Phèn chua vị chua đắng, làm trào lên và thông xuống, làm mềm được đờm dai đặc khó tống ra; bồ kết vị cay mặn, làm thông các khiếu (các lỗ, đường thông của cơ thể như mũi, miệng, tai), chuyên khắc chế phong mộc (tà khí phong, thuộc hành Mộc, ứng với tạng Can — gan). Đây là đội quân chuyên dụng, lúc mới trúng phong (?) nên dùng.] Hoặc thêm lê lô, làm cho nôn nhẹ. Khi bị trúng phong (đột quỵ: ngã gục bất ngờ, hôn mê, cấm khẩu, méo miệng, liệt nửa người), đờm dâng lên làm người choáng váng ngã gục, nên cho uống bài này trước để khai thông chỗ bế tắc (chỗ bị đóng chặt như hàm răng cắn cứng, cổ họng tắc nghẽn). (Làm cho nôn nhẹ ra đờm dãi loãng, rồi tiếp đó mới cho uống thuốc khác.) Thông quan tán (bột khai thông chỗ bế tắc) dùng tế tân và tạo giác (tán bột), thổi vào mũi, hắt hơi được thì giữ được mạng sống. (Người bị trúng phong đột ngột thì dùng bột này thổi vào mũi: hắt hơi được thì còn chữa được, không hắt hơi được là phế khí — khí của phổi, chủ việc hô hấp — đã tuyệt.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video