Thiên 5 — Nhóm 5 — Thuốc hoà giải

 Các bài thuốc hòa giải (hòa giải: phép chữa bệnh làm cho tà khí, tức yếu tố gây bệnh, và chính khí, tức sức chống bệnh của cơ thể, trở lại điều hòa; không làm ra mồ hôi, không gây nôn, không tẩy xổ mạnh)

 Chín bài chính, kèm năm bài phụ.

 Các bài thuốc hòa giải

 Tiểu sài hồ thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống)

 Tiểu sài hồ thang (của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách "Thương hàn luận") dùng để hòa giải. Có Bán hạ, Nhân sâm, Cam thảo đi theo. Lại thêm Hoàng cầm, cộng Gừng và Táo. Mọi bệnh thuộc kinh Thiếu dương đều lấy bài này làm gốc (kinh Thiếu dương: một trong sáu đường kinh theo phép chia bệnh ngoại cảm, nằm giữa phần ngoài và phần trong cơ thể, liên quan tới túi mật).

 (Sài hồ tám lạng, Bán hạ nửa thăng, Nhân sâm, Cam thảo, Hoàng cầm, Sinh khương (gừng tươi) mỗi thứ ba lạng, Đại táo (táo tàu) mười hai quả. Lạng và thăng là đơn vị đo xưa: lạng đo khối lượng, thăng đo dung tích. Bài này chữa mọi chứng lúc rét lúc nóng xen nhau, ngực đầy tức, sườn đau, trong lòng bứt rứt, hay buồn nôn, miệng đắng, tai ù điếc, ho, khát, tim hồi hộp, đi tả. Đó là những chứng thuộc bán biểu bán lý (bệnh nửa ở phần ngoài, nửa ở phần trong cơ thể). Hễ bệnh thuộc kinh Thiếu dương thì chỉ cần thấy một chứng là đúng, không cần đủ hết.

 Phủ Đởm (túi mật) vốn trong sạch, không có lối ra, không có lối vào. Đường kinh của nó lại nằm ở chỗ nửa ngoài nửa trong. Vì vậy không thể làm ra mồ hôi hay tẩy xổ, phép chữa nên là hòa giải. Sài hồ đưa dương khí (khí nóng, khí hoạt động của cơ thể) lên và đẩy tà ra phần ngoài. Hoàng cầm hạ nhiệt và điều hòa phần âm (phần tĩnh, phần dịch của cơ thể). Bán hạ trừ đờm, dẹp khí nghịch lên. Nhân sâm và Cam thảo giúp chính khí, bồi bổ phần trung tiêu (khu vực tỳ vị, tức bộ máy tiêu hóa). Nhờ vậy tà khí không thể truyền tiếp vào sâu bên trong.)

 Các bài thuốc hòa giải

 Tứ nghịch tán (tán: thuốc tán thành bột)

 Trong bài Tứ nghịch tán (của Trọng Cảnh) dùng Sài hồ, cần có thêm Thược dược, Chỉ thực, Cam thảo. (Sài hồ, Thược dược sao (rang), Chỉ thực sao với cám, Cam thảo chích (tẩm mật rồi sao), các vị lượng bằng nhau.)

 Đây là chứng quyết nghịch do dương tà gây ra. (Dương tà là tà khí thuộc nhiệt. Khi nó vào sâu bên trong, khí bị uất lại, tay chân lạnh ngược lên, không ấm; đó gọi là quyết nghịch.) Dùng bài thuốc bình hòa để thu liễm phần âm, tiết bớt nhiệt và giúp đỡ cơ thể. (Thược dược thu giữ phần âm, Chỉ thực tiết nhiệt, Cam thảo điều hòa khí nghịch, Sài hồ làm tan tà. Dùng bài thuốc bình hòa như vậy để hòa giải.)

 Các bài thuốc hòa giải

 Hoàng liên thang

 Trong bài Hoàng liên thang (của Trọng Cảnh) dùng Can khương (gừng khô), có Bán hạ, Nhân sâm, Cam thảo ở trong. Lại dùng thêm Quế chi (cành quế) và Đại táo. Bài này điều hòa cả hàn lẫn nhiệt, làm hết nôn và đau.

 [Hoàng liên (sao), Can khương (bào: nướng hoặc sao cho cháy xém ngoài), Cam thảo, Quế chi mỗi thứ ba lạng, Nhân sâm hai lạng, Bán hạ nửa thăng, Đại táo mười hai quả. Bài này chữa chứng trong ngực có nhiệt nên muốn nôn, trong dạ dày có hàn (lạnh) nên đau. Có khi đan điền (vùng bụng dưới, dưới rốn) có nhiệt mà trong ngực có hàn, Trọng Cảnh cũng dùng bài này.

 Xét: bài này cùng ý với Tiểu sài hồ thang. Lấy Quế chi thay Sài hồ, Hoàng liên thay Hoàng cầm, Can khương thay Sinh khương, các vị khác giống nhau, đều mang ý hòa giải. Chỉ có điều Tiểu sài hồ thang là thuốc của kinh Thiếu dương, còn bài này… (?) (nguyên văn bị đứt ở đây)

 Các bài thuốc hòa giải

 Hoàng cầm thang

 Bài Hoàng cầm thang (của Trọng Cảnh) dùng chung với Cam thảo và Thược dược. Khi bệnh ở hai kinh dương cùng phát mà đi tả thì thêm Táo vào sắc. (Bài này chữa chứng Thái dương và Thiếu dương hợp bệnh, tức hai kinh cùng mắc bệnh một lúc, có đi tả. Thái dương là kinh ở phần ngoài cùng của cơ thể, thường bị bệnh đầu tiên khi cảm. Thành phần: Hoàng cầm ba lạng, Thược dược, Cam thảo mỗi thứ hai lạng, Táo mười hai quả. Dương tà đã vào bên trong, nên dùng Hoàng cầm để trừ sạch nhiệt, dùng Cam thảo và Đại táo để điều hòa kinh Thái âm, tức đường kinh thuộc tỳ, bộ máy tiêu hóa.)

 Bài này về sau trở thành bài thuốc tổ để chữa bệnh lỵ, người đời sau thêm vị hoặc đổi tên. (Lợi là ỉa chảy; lỵ là chứng đi ngoài khó, mót rặn mà không thông. Trọng Cảnh vốn dùng bài này chữa đi tả trong bệnh thương hàn, tức bệnh cảm do lạnh. Sách "Cơ yếu" dùng nó chữa lỵ và đổi tên là Hoàng cầm thược dược thang. Khiết Cổ, tức Trương Nguyên Tố, danh y đời Kim, chữa lỵ thì thêm Mộc hương, Binh lang (hạt cau), Đại hoàng, Hoàng liên, Đương quy, Quan quế, gọi là Thược dược thang.)

 Nếu thêm Sinh khương và Bán hạ (gọi là Hoàng cầm gia sinh khương bán hạ thang, của Trọng Cảnh) thì chữa được các chứng trên có kèm nôn.

 Nếu chỉ dùng riêng Thược dược và Cam thảo (chích, lượng bằng nhau, gọi là Thược dược cam thảo thang, của Trọng Cảnh) thì dẹp được khí nghịch, làm hết đau, lại điều hòa được phần doanh (doanh: phần khí đi trong mạch máu, nuôi dưỡng cơ thể, gắn liền với huyết).

 (Ngu Thiên Dân, danh y đời Minh, nói: Bạch thược không chỉ chữa huyết hư (thiếu máu, máu kém), mà còn làm cho khí lưu thông. Người đau bụng là do doanh khí không… (?) (nguyên văn bị đứt ở đây))

 Các bài thuốc hòa giải

 Tiêu dao tán

 Bài Tiêu dao tán (của sách "Cục phương", tức "Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương", sách bài thuốc của cục thuốc nhà nước đời Tống) dùng Đương quy và Thược dược. Lại có Sài hồ, Phục linh, Bạch truật, Cam thảo, thêm Gừng và Bạc hà.

 [Sài hồ, Đương quy (trộn rượu), Bạch thược (sao rượu), Bạch truật (sao với đất), Phục linh, mỗi thứ một tiền; Cam thảo (chích) năm phân. Tiền và phân là đơn vị khối lượng xưa: một lạng bằng mười tiền, một tiền bằng mười phân. Thêm gừng nướng vùi tro và Bạc hà rồi sắc uống.]

 Bài này giải uất (làm tan sự ứ kết, bế tắc của khí) và trừ chứng nóng âm ỉ bên trong, công hiệu rất lạ. (Can (gan) hư thì huyết sinh bệnh, nên dùng Đương quy và Thược dược để nuôi huyết, làm êm can. Mộc thịnh thì Thổ suy, nên dùng Bạch truật và Cam thảo để điều hòa trung tiêu, bồi bổ Thổ. Theo thuyết ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, lần lượt sinh ra nhau và khắc chế nhau), can thuộc Mộc, tỳ vị thuộc Thổ, Mộc khắc Thổ. Sài hồ đưa dương khí lên, làm tan nhiệt. Phục linh lợi thấp (thông bớt nước ứ đọng trong cơ thể), làm yên tim. Sinh khương làm ấm dạ dày, trừ đờm. Bạc hà… (?) (chỗ này nguyên văn có vẻ sót chữ).

 Mộc uất thì Hỏa uất, Hỏa uất thì Thổ uất, Thổ uất thì Kim uất, Kim uất thì Thủy uất. Năm hành nối nhau mà sinh bệnh, đó là lẽ tự nhiên. Tôi chỉ dùng một bài thuốc chữa Mộc uất mà các thứ uất khác đều được giải; bài ấy chính là Tiêu dao tán.)

 Muốn điều hòa kinh nguyệt thì dùng Bát vị (tám vị), thêm Đan bì và Chi tử. (Thêm Đan bì và Chi tử (quả dành dành) thì gọi là Bát vị tiêu dao tán, chữa chứng can bị tổn thương, huyết ít.)

 Các bài thuốc hòa giải

 Hoắc hương chính khí

 Bài Hoắc hương chính khí tán (của "Cục phương") có Đại phúc bì và Tử tô. Lại có đủ Cam thảo, Cát cánh, Trần bì, Phục linh, Bạch truật, Hậu phác. Thêm Bán hạ khúc, Bạch chỉ, Gừng, Táo. Bài này trừ được cả bệnh do cảm và bị thương (ngoại cảm: bệnh do yếu tố bên ngoài như gió, lạnh; nội thương: bệnh do ăn uống, lao lực, tình chí làm tổn hại bên trong), cả khí độc lam chướng (khí ẩm độc ở vùng rừng núi, gây sốt rét và các bệnh truyền nhiễm).

 [Hoắc hương, Đại phúc bì (vỏ quả cau), Tử tô, Phục linh, Bạch chỉ mỗi thứ ba lạng; Trần bì (vỏ quýt để lâu năm), Bạch truật (sao với đất), Hậu phác (sao với nước gừng), Bán hạ khúc (Bán hạ chế thành men), Cát cánh mỗi thứ hai lạng; Cam thảo một lạng. Mỗi lần uống năm tiền, thêm gừng và táo rồi sắc.

 Hoắc hương điều lý khí, điều hòa trung tiêu, trừ khí độc, làm hết nôn. Tử tô, Bạch chỉ, Cát cánh… (?) (chỗ này nguyên văn sót chữ) làm mạnh tỳ, trừ thấp, để giúp chính khí. Chính khí thông suốt thì tà khí nghịch loạn tự hết.]

 Các bài thuốc hòa giải

 Lục hòa

 Bài Lục hòa thang (của "Cục phương") có Hoắc hương, Hậu phác, Hạnh nhân, Sa nhân, Bán hạ, Mộc qua, Xích phục linh. Lại có Bạch truật, Nhân sâm, Biển đậu, cùng Cam thảo. Sắc với Gừng và Táo, làm yên được cả sáu khí.

 (Hoắc hương, Hậu phác, Sa nhân, Bán hạ, Mộc qua, Xích phục linh, Bạch truật, Nhân sâm, Biển đậu, Cam thảo, thêm gừng và táo sắc uống. Bài này chống được sáu khí là phong (gió), hàn (lạnh), thử (nắng nóng mùa hè), thấp (ẩm), táo (khô), hỏa (nóng), nên gọi là Lục hòa, nghĩa là điều hòa sáu khí. Sáu khí này khi thái quá sẽ thành tà khí gây bệnh.

 Hoắc hương, Hậu phác, Hạnh nhân, Sa nhân điều lý khí, làm tiêu thức ăn. Nhân sâm, Bạch truật, Trần bì, Bán hạ bồi bổ chính khí, nâng đỡ tỳ. Biển đậu và Mộc qua trừ nắng nóng. Xích phục linh làm thông nước. Đại để bài này lấy việc điều lý khí, làm mạnh tỳ làm chính. Tỳ vị đã mạnh thì các thứ tà khí không phạm vào được.)

 Có khi thêm Hương nhu, có khi thêm lá Tử tô. Bị thương hàn hay bị trúng nắng thì phải phân biệt rõ mà dùng. (Bị thương hàn, tức bị lạnh, thì thêm lá Tử tô; bị trúng nắng thì thêm Hương nhu.)

 Các bài thuốc hòa giải

 Thanh tỳ ẩm (ẩm: thuốc nước để uống)

 Bài Thanh tỳ ẩm (của Nghiêm Dụng Hòa, danh y đời Tống) dùng Thanh bì, Hậu phác, Sài hồ. Cùng đi với Hoàng cầm, Bán hạ, Cam thảo, Phục linh, Bạch truật. Lại thêm Thảo quả, sắc với gừng mà uống. Bệnh sốt rét thể dương, nóng nhiều, thì bài này rất tốt.

 [Thanh bì (vỏ quýt còn xanh), Hậu phác (sao giấm), Sài hồ, Hoàng cầm, Bán hạ (chế với gừng), Cam thảo (chích), Phục linh, Bạch truật (sao với đất), Thảo quả (nướng vùi tro), thêm gừng sắc uống. Nếu sốt rét không dứt, thêm Thường sơn sao rượu một tiền và hai quả Ô mai. Nếu khát nhiều, thêm Mạch môn và Tri mẫu.

 Bệnh sốt rét còn gọi là tỳ hàn (tỳ bị lạnh), vì phần nhiều là do tỳ vị bị tổn thương. Bài này là một biến thể của Tiểu sài hồ thang có thêm bớt, theo hướng các bài thuốc làm ấm tỳ. Thanh bì và Sài hồ làm êm can, phá chỗ ứ trệ. Hậu phác và Bán hạ làm yên dạ dày, trừ đờm. Hoàng cầm và Phục linh thanh nhiệt, lợi thấp. Bạch truật và Cam thảo bổ tỳ, điều hòa trung tiêu. Thảo quả làm tan khí lạnh tích tụ ở kinh Thái âm, trừ đờm và cắt cơn sốt rét.]

 Các bài thuốc hòa giải

 Thống tả yếu phương (bài thuốc chủ yếu chữa chứng đau bụng đi tả)

 Thống tả yếu phương (của Lưu Thảo Song, thầy thuốc đời Minh) gồm Trần bì, Thược dược, Phòng phong, Bạch truật. Tùy tình hình mà sắc uống hoặc làm viên. [Bạch truật (sao với đất) ba lạng, Bạch thược (sao rượu) bốn lạng, Trần bì (sao) nửa lạng, Phòng phong một lạng. Hoặc sắc, hoặc làm viên. Đi tả lâu ngày thì thêm Thăng ma.]

 Bài này bổ Thổ, tả Mộc, điều lý can và tỳ. (Trần bì điều lý khí, bổ tỳ. Phòng phong và Thược dược tả bớt Mộc, tức làm dịu can khí quá mạnh, để giúp ích cho Thổ, tức tỳ.)

 Nếu coi đây là bệnh do ăn uống mà chữa thì sai. (Ngô Hạc Cao, tức Ngô Côn, danh y đời Minh, nói: đau bụng do ăn uống thì đi tả xong sẽ đỡ đau. Nay đi tả mà đau vẫn không giảm, nên phải quy cho "Thổ bại Mộc tặc", tức tỳ thổ suy yếu nên bị can mộc lấn hại.)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video