Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý (biểu: phần ngoài của cơ thể như da, lông, cơ thịt, nơi bệnh từ bên ngoài mới xâm nhập; lý: phần bên trong như tạng phủ. Đây là nhóm bài thuốc trị lúc bệnh ở ngoài chưa hết mà bệnh ở trong đã phát).
Tám bài chính, kèm năm bài phụ.
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Đại Sài hồ thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống; đây là bài thuốc sắc "lớn" có vị Sài hồ làm chủ)
Bài Đại Sài hồ thang (của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách Thương hàn luận) dùng Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ mạnh), Chỉ thực (quả non cây chanh chua, làm khí đi xuống, phá chỗ ứ trệ), Cầm (Hoàng cầm), Hạ (Bán hạ) và Bạch thược. Khi sắc thêm Gừng tươi, Đại táo, bài thuốc trị cả biểu lẫn lý. Đây là phép hay: vừa đánh vào bệnh ở bên trong, vừa đẩy bệnh ở bên ngoài ra.
(Sài hồ tám lạng, … (?) (chỗ này nguyên văn bị sót liều các vị khác). Trị chứng bệnh ở biểu chưa hết mà bệnh ở lý lại đã gấp. Sài hồ giải biểu (làm tan bệnh ở phần ngoài), Đại hoàng và Chỉ thực công lý (đánh đuổi bệnh tà ở bên trong), Hoàng cầm thanh nhiệt (làm mát, trừ nhiệt), Thược dược liễm âm (thu giữ phần âm, tức phần dịch và huyết của cơ thể, không cho hao tán), Bán hạ hòa vị (làm dạ dày êm, hoạt động điều hòa) và cầm nôn, Gừng và Táo điều hòa dinh vệ (dinh: phần khí huyết bổ dưỡng chạy trong mạch; vệ: phần khí bảo vệ chạy ở ngoài mạch, nơi bề mặt cơ thể).
Xét: bài này và bài kế tiếp trị bệnh Thiếu dương kèm Dương minh, còn bài sau nữa trị bệnh Thái âm kèm Dương minh, nên khác nhau. (Thiếu dương, Dương minh, Thái âm là tên ba trong sáu kinh, tức sáu tầng hay giai đoạn của bệnh ngoại cảm theo sách Thương hàn luận: Thiếu dương là tầng nửa ngoài nửa trong; Dương minh là tầng trong, chủ yếu ở dạ dày và ruột, có nhiệt thịnh; Thái âm là tầng âm, liên quan đến tỳ, tức hệ tiêu hoá.)) Bài Sài hồ (gia)
Mang tiêu thang ý nghĩa cũng như vậy (tức Tiểu Sài hồ thang thêm sáu lạng Mang tiêu, một loại muối khoáng có tác dụng làm mềm phân và xổ; bài này của Trọng Cảnh). Lại còn có bài Quế chi (gia) Đại hoàng thang (Trọng Cảnh lấy bài Quế chi thang thêm một lạng Đại hoàng và ba lạng Thược dược. Bài này trị bệnh ở kinh Thái dương, tức tầng ngoài cùng của cơ thể, bị thầy thuốc cho uống nhầm thuốc xổ, khiến bệnh chuyển vào kinh Thái âm, gây đau bụng dữ dội do thực tích, tức có vật ứ đọng thật sự ở bên trong).
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Phòng phong thông thánh
Bài Phòng phong thông thánh tán (tán: thuốc tán thành bột; bài của Hà Gian, tức Lưu Hoàn Tố, danh y đời Kim) gồm Đại hoàng, Tiêu (Mang tiêu), Kinh giới, Ma hoàng, Chi (Chi tử, quả dành dành), Thược (Bạch thược), Kiều (Liên kiều). Lại có Cam (Cam thảo), Cát (Cát cánh), Khung (Xuyên khung), Quy (Đương quy), Cao (Thạch cao) và Hoạt thạch, cùng Bạc hà, Cầm (Hoàng cầm), Truật (Bạch truật), nên sức thuốc khá mạnh. Khi dương nhiệt (cái nóng thuộc dương) thịnh lên thì dùng bài này đánh cả trong lẫn ngoài. Các chứng mụn nhọt, độc lở của ngoại khoa cũng đều làm tiêu được.
(Đại hoàng (đồ với rượu), Mang tiêu, Phòng phong, Kinh giới, Ma hoàng, Hắc chi (Chi tử sao đen), Bạch thược (sao), Liên kiều, Xuyên khung, Đương quy, Bạc hà, Bạch truật mỗi vị năm tiền (tiền: đơn vị cân, khoảng 3–4 gam); Cát cánh, Hoàng cầm, Thạch cao mỗi vị một lạng (lạng: bằng mười tiền); Cam thảo hai lạng; Hoạt thạch ba lạng. Thêm gừng, hành rồi sắc.
Kinh giới, Phòng phong, Ma hoàng, Bạc hà làm ra mồ hôi để tán nhiệt và lùng đuổi phong (khí gió độc từ ngoài vào gây bệnh). Chi tử, Hoạt thạch, Mang tiêu, Đại hoàng làm thông đại tiện, tiểu tiện để giáng hỏa (hạ cái nóng bốc lên) và làm nước trong cơ thể lưu thông. Hoàng cầm, Cát cánh, Thạch cao làm mát phổi, tả nhiệt ở dạ dày. Xuyên khung, Đương quy, Bạch thược nuôi huyết, bổ can (gan). Liên kiều làm tan chỗ khí tụ, huyết đông. Cam thảo, Bạch truật bổ trung tiêu (vùng tỳ vị, tức hệ tiêu hoá) và làm khô thấp (chất ẩm ướt, nước đọng trong cơ thể). Vì vậy bài thuốc làm ra mồ hôi mà không hại phần biểu, làm xổ mà không hại phần lý.)
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Ngũ tích tán
Bài Ngũ tích tán (lấy từ sách Cục phương, tức Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương, sách bài thuốc do cục thuốc nhà Tống biên soạn) trị năm loại tích (tích: chất ứ đọng kết lại trong cơ thể gây bệnh; năm loại là: tích do lạnh, tích do thức ăn, tích do khí, tích do huyết, tích do đờm). Bài gồm Ma hoàng, Thương (Thương truật), Chỉ (Bạch chỉ), Thược, Quy, Khung. Lại có Chỉ (Chỉ xác), Cát (Cát cánh), Quế, Khương (Can khương), Cam, Phục (Phục linh), Phác (Hậu phác), Trần bì, Bán hạ, thêm gừng, hành.
(Đương quy, Xuyên khung, Bạch thược, Phục linh, Cát cánh mỗi vị tám phân (phân: một phần mười tiền); Thương truật, Bạch chỉ, Hậu phác, Trần bì mỗi vị sáu phân; Chỉ xác bảy phân; Ma hoàng, Bán hạ mỗi vị bốn phân; Nhục quế, Can khương, Cam thảo mỗi vị ba phân. Người bệnh ở biểu nặng thì dùng Quế chi thay Nhục quế. Quế và Ma hoàng giải biểu, tán hàn (làm tan khí lạnh); Cam thảo và Thược dược điều hòa bên trong, giảm đau; Thương truật và Hậu phác bình vị (làm dạ dày yên ổn, tiêu thức ăn ứ trệ); Trần bì và Bán hạ làm đờm lưu thông; Xuyên khung và Đương quy nuôi huyết; Phục linh lợi thủy (làm tiểu tiện thông, tiêu nước đọng); Can khương và Bạch chỉ trừ hàn thấp (khí lạnh và ẩm ướt); Chỉ xác và Cát cánh làm thông lợi vùng hoành cách (vùng ngực, sát cơ hoành) và ruột. Một bài thuốc trị chung được nhiều bệnh, chỉ cần người khéo dùng biết biến đổi cho thông.)
Trừ Quế, Chỉ xác, Trần bì ra, các vị còn lại sao sơ qua (ba vị kia dùng sống, các vị khác sao nhẹ, gọi là Thục liệu Ngũ tích tán, tức Ngũ tích tán dùng thuốc đã sao chín). Dùng thuốc đã sao thì công dụng ôn tán (làm ấm và làm tan bệnh tà) càng tăng. Bài thuốc làm ấm trung tiêu, giải biểu, trừ hàn thấp; dùng để làm tan bĩ (chứng đầy tức, bế tắc ở vùng ngực bụng) và điều kinh nguyệt đều được cả. (Đào Tiết Am, tức Đào Hoa, danh y đời Minh, nói: phàm bệnh thương hàn (bệnh do khí lạnh từ ngoài xâm nhập, nghĩa rộng là bệnh sốt do ngoại cảm) thuộc âm chứng (chứng bệnh thiên về lạnh, suy yếu), mạch dù phù (nổi, sờ nhẹ đã thấy) hay trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy) mà đều không có lực, thì đều nên uống bài này; cũng có thể thêm Phụ tử.)
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Tam hoàng Thạch cao
Bài Tam hoàng Thạch cao thang gồm Cầm (Hoàng cầm), Bá (Hoàng bá), Liên (Hoàng liên), cùng đủ Chi tử, Ma hoàng, Đậu xị (đậu đen lên men). Sắc với gừng, táo, chè búp nhỏ, uống lúc nóng (đây là phép "hàn nhân nhiệt dụng": thuốc tính lạnh nhưng uống nóng để bệnh không chống lại thuốc). Bài này làm tỏa ra cái nhiệt thịnh ở cả biểu, lý và tam tiêu (ba vùng của thân mình: thượng tiêu từ ngực trở lên, trung tiêu vùng bụng trên gồm dạ dày, tỳ, hạ tiêu vùng bụng dưới gồm thận, bàng quang, ruột).
(Thạch cao một lạng rưỡi; Hoàng cầm, Hoàng liên, Hoàng bá mỗi vị bảy tiền; Chi tử ba mươi quả; Ma hoàng, Đạm đậu xị mỗi vị hai hợp (hợp: đơn vị đong, một phần mười thăng). Mỗi lần dùng một lạng, cho ba lát gừng, hai quả táo, một nhúm chè rồi sắc, uống nóng. Trị chứng nhiệt rất nặng ở cả biểu, lý và tam tiêu: nói sảng, phát cuồng, nổi ban, chảy máu cam, toàn thân và mắt đều vàng.
Hoàng cầm tả hỏa ở thượng tiêu, Hoàng liên tả hỏa ở trung tiêu, Hoàng bá tả hỏa ở hạ tiêu. Chi tử thông tả hỏa của cả tam tiêu để làm mát bên trong. Ma hoàng, Đạm đậu xị tán hàn, làm ra mồ hôi để giải biểu. Thạch cao chất nặng nên tả được hỏa ở phổi và dạ dày, còn khí của nó nhẹ nên cũng giải cơ được (làm thông thoáng phần cơ thịt để đẩy bệnh tà ở nông ra ngoài).)
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Cát căn Hoàng cầm Hoàng liên thang
Bài này (của Trọng Cảnh) gồm Cát căn, Hoàng cầm, Hoàng liên cùng Cam thảo, bốn vị, trị bệnh của nhị dương (hai kinh dương: Thái dương và Dương minh). (Trị chứng Quế chi của kinh Thái dương, tức chứng nên dùng Quế chi thang, mà thầy thuốc xổ nhầm, làm tà khí (khí độc gây bệnh) vào kinh Dương minh, sinh ra hiệp nhiệt hạ lợi (tiêu chảy kèm sốt), mạch xúc, thở gấp mà ra mồ hôi. Cát căn tám lạng; Cam thảo nướng, Hoàng cầm mỗi vị hai lạng; Hoàng liên ba lạng.) Bài thuốc giải biểu, làm mát bên trong, lại hòa vị; người thở gấp, ra mồ hôi, tự đi tiêu chảy dùng bài này thì được yên lành.
(Thành Vô Kỷ, danh y đời Kim, người chú giải sách Thương hàn luận, nói: tà đã ở lý thì lẽ ra phải thấy mạch âm (mạch chìm, chậm, yếu); nay mạch xúc là dấu dương thịnh, nên biết phần biểu chưa giải. Bệnh có ra mồ hôi rồi mới thở gấp là do tà khí ở ngoài quá mạnh; nay thở gấp rồi mới ra mồ hôi là do nhiệt ở trong làm khí nghịch lên, nên cho bài này để làm tan tà ở biểu, làm mát nhiệt ở lý. Mạch nhanh mà thỉnh thoảng ngừng một nhịp gọi là mạch xúc. Dùng Cát căn là vì vị này chuyên trị phần biểu của kinh Dương minh.)
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Sâm tô ẩm
Bài Sâm tô ẩm (ẩm: thuốc sắc để uống; bài lấy từ sách Nguyên nhung, tức Y lũy nguyên nhung của Vương Hiếu Cổ đời Nguyên) gồm Nhân sâm, Tử tô, bên trong dùng Trần bì, lại hợp với Chỉ xác, Tiền hồ, Bán hạ. Thêm Can cát (Cát căn khô), Mộc hương, Cam thảo, Cát cánh, Phục linh. Bệnh nội thương (bệnh từ bên trong sinh ra, như ăn uống, lao lực, tình chí) kèm ngoại cảm (bệnh do khí độc bên ngoài xâm nhập) thì nên dùng bài này.
(Nhân sâm, Tử tô, Tiền hồ, Bán hạ (chế với gừng), Can cát, Phục linh mỗi vị bảy tiền rưỡi; Trần bì, Chỉ xác (sao với cám), Cát cánh, Mộc hương, Cam thảo mỗi vị hai tiền. Mỗi lần dùng hai tiền, thêm gừng, táo rồi sắc. Trị ngoại cảm kèm nội thương: sốt, nhức đầu, nôn ọe, ho, chóng mặt do đờm, tiêu chảy do phong. Ngoại cảm nặng thì bỏ táo, thêm hành trắng. Tử tô, Cát căn, Tiền hồ giải biểu; Nhân sâm, Phục linh (?) (nguyên văn ghi Hoàng cầm, có lẽ chép nhầm), Cam thảo bổ trung tiêu; Trần bì, Mộc hương làm khí lưu thông, phá chỗ ứ trệ; Bán hạ, Chỉ xác, Cát cánh thông lợi vùng hoành cách, trừ đờm.)
Nếu bỏ Nhân sâm và Tiền hồ, thêm Xuyên khung và Sài hồ vào, thì gọi là Khung tô ẩm, dùng trị cũng không sai. (Bỏ Nhân sâm, Tiền hồ, thêm Xuyên khung, Sài hồ, gọi là Khung tô ẩm, hợp với người không dùng được Nhân sâm.) Bài Hương tô ẩm (Cục phương) chỉ có Hương phụ, Tử tô cùng Trần bì và Cam thảo, bệnh cảm nhiễm cả trong lẫn ngoài cũng dùng được. (Hương phụ (sao), Tử tô mỗi vị hai tiền, Trần bì (… (?) — nguyên văn đến đây bị đứt.
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Nhân trần hoàn
Bài Nhân trần hoàn (hoàn: thuốc viên; bài lấy từ sách Ngoại Đài, tức Ngoại Đài bí yếu của Vương Đảo đời Đường) dùng Đại hoàng, Mang tiêu, lại thêm Miết giáp (mai ba ba), Thường sơn, Ba đậu. Cùng Hạnh nhân, Chi tử, Đậu xị, viên với mật ong mà uống. Bài này gồm đủ ba phép hãn, thổ, hạ (làm ra mồ hôi, làm cho nôn, làm cho xổ), thật là vượt trội. Trị bệnh thời khí độc lệ (bệnh dịch theo mùa, do khí độc gây lây lan), cùng sốt rét và kiết lỵ; uống một viên hay hai lần là tùy bệnh mà điều chỉnh.
(Nhân trần, Mang tiêu, Miết giáp (nướng), Chi tử mỗi vị hai lạng; Đại hoàng năm lạng; Thường sơn, Hạnh nhân (sao) mỗi vị ba lạng; Ba đậu một lạng (bỏ mầm, bỏ vỏ, sao); Đậu xị năm hợp. Viên với mật ong, viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống một viên, hoặc sẽ nôn, hoặc sẽ đi ngoài; nếu không thấy hiệu thì uống thêm lần nữa. Uống một viên mà không thấy hiệu thì uống kèm nước nóng. Chi tử với Đạm đậu xị chính là bài Chi xị thang; hợp với Thường sơn thì có thể làm nôn mạnh, hợp với Hạnh nhân thì có thể giải cơ.
Đại hoàng, Mang tiêu chính là bài Thừa khí thang, có thể quét sạch nhiệt, trừ chỗ thực tích. Hợp với Nhân trần thì có thể lợi thấp, làm lui chứng vàng da. Thêm Ba đậu rất nóng để trừ khí lạnh tích tụ trong tạng phủ. Thêm Miết giáp tư âm (bồi bổ phần âm, tức phần dịch và huyết) để lui chứng lúc rét lúc nóng ở phần huyết. Bài này có đủ ba phép hãn, thổ, hạ; tuy gọi là kiếp tễ (thuốc mạnh, đánh gấp để cướp lấy bệnh), nhưng thật là bài thuốc hay.)
Các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý
Đại Khương hoạt thang
Bài này chính là bài Cửu vị (Cửu vị Khương hoạt thang, bài chín vị có Khương hoạt làm chủ), thêm Kỷ (Phòng kỷ), Độc (Độc hoạt), Tri (Tri mẫu), Liên (Hoàng liên) và Bạch truật. (Tức Cửu vị Khương hoạt thang thêm Phòng kỷ, Tri mẫu, Độc hoạt, Hoàng liên, Sinh địa, Xuyên khung, Tri mẫu (?) (Tri mẫu bị chép lặp, có lẽ là Bạch truật), mỗi vị một lạng; các vị còn lại mỗi vị ba tiền; mỗi lần dùng năm tiền.) Bài thuốc tán nhiệt, bồi âm, điều hòa cả biểu lẫn lý; bệnh thương hàn lưỡng cảm mà chữa khỏi được thì thật đáng mừng.
(Thương hàn lưỡng cảm là khi một kinh dương ở ngoài và một kinh âm ở trong cùng bị bệnh một lúc. Thứ nhất là Thái dương với Thiếu âm cùng bệnh; thứ hai là Dương minh với Thái âm cùng bệnh; thứ ba là Thiếu dương với Quyết âm cùng bệnh (Thiếu âm và Quyết âm là hai kinh âm ở sâu nhất trong sáu kinh: Thiếu âm liên quan đến tâm, thận; Quyết âm liên quan đến can, tâm bào). Âm và dương, biểu và lý cùng lúc đều bệnh: muốn làm ra mồ hôi thì vướng có chứng ở lý, muốn làm xổ thì vướng có chứng ở biểu. Kinh (sách Nội kinh) nói: người bị lưỡng cảm với khí lạnh ắt chết. Trọng Cảnh không đưa ra cách trị; Khiết Cổ (tức Trương Nguyên Tố, danh y đời Kim) mới chế ra bài này, thỉnh thoảng có người sống được.
Khương hoạt, Độc hoạt, Thương truật, Phòng phong, Tế tân để tán hàn, làm ra mồ hôi, giải biểu; Hoàng cầm, Hoàng liên, Phòng kỷ, Tri mẫu, Xuyên khung, Sinh địa để làm mát bên trong và bồi bổ phần âm; Bạch truật, Cam thảo để giữ vững trung tiêu, điều hòa biểu lý.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video