Các bài thuốc tiêu bổ (loại thuốc vừa làm tan thức ăn tích đọng, khối kết trong bụng, vừa bồi bổ cơ thể)
Bảy bài chính, sáu bài phụ kèm theo
Các bài thuốc tiêu bổ
Bình vị tán (bài thuốc bột làm yên dạ dày)
(Theo sách *Cục phương*, tức *Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương*, sách bài thuốc do cục bào chế thuốc của triều đình nhà Tống biên soạn.) Bài này gồm Thương truật, Hậu phác, Trần bì và Cam thảo, tất cả bốn vị thuốc. [Thương truật (ngâm nước vo gạo) hai chỉ (chỉ, còn gọi là tiền: đơn vị cân thuốc xưa, khoảng 3,7 gam). Hậu phác (sao với nước gừng), Trần bì (vỏ quýt để lâu, bỏ lớp cùi trắng) và Cam thảo (chích, tức tẩm mật nướng) mỗi thứ một chỉ. Sắc chung với gừng và táo.]
Bài thuốc trừ thấp (khí ẩm đọng trong cơ thể, gây nặng nề, đầy bụng, tiêu lỏng), làm tan chứng đầy trướng, xua được chướng lam (khí độc ẩm thấp ở vùng rừng núi, gây sốt rét). Các bài điều vị (điều hòa dạ dày) về sau đều từ bài này mà mở rộng ra.
(Thương truật làm khô thấp, làm mạnh tỳ. Tỳ là tạng lo việc tiêu hóa và chuyển hóa thức ăn, nước uống. Hậu phác làm tan đầy trướng, làm yên vị. Vị là dạ dày. Trần bì làm khí lưu thông và làm tan đàm (chất nhầy đục do nước ứ đọng sinh ra). Cam thảo hòa trung (điều hòa vùng giữa, tức tỳ vị) và bổ thổ (bồi bổ tỳ vị, vì theo ngũ hành tỳ vị thuộc hành Thổ). Như vậy là trong thuốc tả có thuốc bổ.)
Có thể hợp bài này với bài Nhị trần (gọi là Bình trần thang, chữa đàm)
hoặc với bài Ngũ linh (gọi là Vị linh thang, chữa tiêu chảy). Mang tiêu, Đại hoàng, Mạch nha, Thần khúc đều có thể thêm vào. (Thêm Mạch nha và Thần khúc để tiêu thức ăn. Thêm Đại hoàng và Mang tiêu để quét sạch chất tích đọng.)
Nếu hợp với bài Tiểu sài hồ thì gọi là Sài bình thang. Sắc thêm gừng và táo thì trị được sốt rét. Lại có bài Bất hoán kim chính khí tán, chính là bài này thêm Hạ và Hoắc (Bán hạ, Hoắc hương).
Các bài thuốc tiêu bổ
Bảo hòa hoàn (bài thuốc viên giữ cho tỳ vị êm hòa)
Thần khúc cùng Sơn tra, thêm Linh, Hạ, Trần, Kiều và Bặc tử (tức Phục linh, Bán hạ, Trần bì, Liên kiều và La bặc tử là hạt củ cải; chữ "bặc" đọc như "bốc"). Lấy Thần khúc nấu thành hồ để làm viên, uống với nước sắc Mạch nha. Cũng có thể cho thẳng Mạch nha vào trong bài.
[Sơn tra (bỏ hạt) ba lạng (lạng: đơn vị cân xưa, bằng mười chỉ, khoảng 37 gam). Thần khúc, Phục linh và Bán hạ mỗi thứ một lạng. Bặc tử (sao qua) và Liên kiều mỗi thứ năm chỉ.
Sơn tra tiêu thịt, Mạch nha tiêu đồ ăn làm từ ngũ cốc. Thần khúc tiêu thức ăn và giải rượu. Bặc tử đưa khí đi xuống. Chế khúc (?) và Phục linh làm thấm và thải thấp. Liên kiều làm tan chỗ kết tụ. Trần bì và Bán hạ làm mạnh tỳ, làm tan đàm.
Đây là bệnh nội thương (bệnh từ bên trong sinh ra, ở đây do ăn uống làm hại tỳ vị) mà khí chưa bị bệnh (?). Vì thế chỉ dùng những vị thuốc ôn hòa để làm tiêu, làm tan, không cần dùng thuốc công phá hay thuốc bồi bổ.]
Bài Thái an hoàn thì thêm Bạch truật (hai lạng) vào bài này, vừa tiêu vừa bổ, công hiệu đáng khen.
Các bài thuốc tiêu bổ
Kiện tỳ hoàn (bài thuốc viên làm mạnh tỳ)
Nhân sâm, Bạch truật cùng Trần bì, kèm theo Chỉ thực, Sơn tra, Mạch nha. Lấy Thần khúc nấu hồ làm viên, uống với nước cơm. Bài này vừa tiêu vừa bổ, hợp với người vị yếu.
[Nhân sâm, Bạch truật (sao với đất) mỗi thứ hai lạng. Trần bì, Mạch nha (sao) mỗi thứ một lạng. Sơn tra một lạng rưỡi. Chỉ thực (sao với cám) ba lạng.
Trần bì và Chỉ thực điều lý khí, làm tan chỗ tích tụ. Sơn tra tiêu thịt. Thần khúc và Mạch nha tiêu đồ ăn ngũ cốc. Nhân sâm và Bạch truật bổ khí, làm mạnh tỳ.]
Bài Chỉ truật hoàn (của Khiết Cổ, tức Trương Nguyên Tố, danh y đời Kim) cũng vừa tiêu vừa bổ. Bạch truật (sao với đất) và Chỉ thực (sao với cám) lượng bằng nhau. Dùng lá sen đốt cơm thì giúp đưa khí lên rất kỳ diệu. (Lấy lá sen gói cơm gạo cũ, nướng khô rồi làm viên, để dẫn vị khí (khí của dạ dày) và thiếu… (?) [nguyên văn đứt đoạn ở đây]
Các bài thuốc tiêu bổ
Sâm linh bạch truật
(tán, tức thuốc bột) gồm Biển đậu, Trần bì, Sơn dược, Cam thảo, Liên nhục (hạt sen), Sa nhân, Ý dĩ nhân. (Các vị này làm khí lưu thông, làm mạnh tỳ.)
Cát cánh đưa lên trên (chở các vị thuốc đi lên), lại bảo vệ phế (phổi). (Vì sợ các vị thuốc khô táo lấn lên trên làm hại phổi.) Hòa thuốc với nước táo mà uống thì bổ tỳ rất tài.
[Nhân sâm, Phục linh, Bạch truật (sao với đất), Trần bì, Sơn dược, Cam thảo (chích) mỗi thứ một cân (cân: mười sáu lạng). Biển đậu (sao) mười hai lạng. Liên nhục (sao), Sa nhân, Ý dĩ nhân (sao), Cát cánh mỗi thứ nửa cân. Tất cả tán thành bột. Mỗi lần uống hai chỉ, hòa với nước táo hoặc nước cơm.]
Các bài thuốc tiêu bổ
Chỉ thực tiêu bĩ
(hoàn, của Đông Viên, tức Lý Cảo, danh y đời Kim–Nguyên). Bài này có đủ bốn vị của bài Tứ quân (Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo), thêm Mạch nha, Bán hạ khúc, Hậu phác, Can khương (gừng khô) và Hoàng liên. Lấy bánh hấp làm hồ để vo viên. Bài thuốc làm tiêu chỗ tích tụ đầy trướng, thanh nhiệt (làm mát, trừ nóng trong người), phá chỗ kết tụ, bổ chỗ hư yếu, nhờ đó mà khỏi bệnh.
[…(sao) (?) [nguyên văn mất phần đầu], Hoàng liên (sao với nước gừng) mỗi thứ năm chỉ. Nhân sâm, Bạch truật (sao với đất), Bán hạ khúc, Hậu phác (sao với nước gừng), Phục linh mỗi thứ ba chỉ. Cam thảo (chích), Can khương mỗi thứ hai chỉ.
Hoàng liên và Chỉ thực là quân dược (vị thuốc chủ chốt) trị chứng bĩ (chứng đầy tức, bế tắc ở vùng ngực và bụng trên). Mạch nha, Bán hạ, Can khương, Hậu phác làm ấm vị, làm tan đầy trướng. Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo làm khô thấp, bồi bổ tỳ. Khi khí đầy đủ, tỳ vận hành được, thì chứng bĩ tự tan.]
Các bài thuốc tiêu bổ
Miết giáp ẩm tử (bài thuốc sắc dùng mai ba ba)
(Theo *Nghiêm thị tế sinh phương* của Nghiêm Dụng Hòa đời Tống.) Bài này trị ngược mẫu (sốt rét lâu ngày không khỏi, trong bụng nổi khối kết cứng). Cam thảo, Hoàng kỳ (?) [chữ khuyết], Bạch truật, Bạch thược, Xuyên khung đi cùng nhau. Thêm Thảo quả, Binh lang, Hậu phác, cùng Ô mai, gừng, táo sắc chung mà uống.
[Miết giáp (mai ba ba, tẩm giấm nướng), Hoàng kỳ (?) [chữ khuyết], Bạch truật (sao với đất), Cam thảo, Trần bì, Xuyên khung, Bạch thược (sao với rượu), Thảo quả (bọc bột mì nướng), Binh lang, Hậu phác, các vị lượng bằng nhau. Thêm ba lát gừng, hai quả táo và một ít Ô mai, đem sắc.
Miết giáp thuộc âm, đi vào phế (?), lui sốt và làm tan khối kết, làm quân dược. Cam thảo, Trần bì, Hoàng kỳ (?), Bạch truật giúp dương, bổ khí. Xuyên khung, Bạch thược nuôi huyết, điều hòa phần âm. Thảo quả làm ấm vị. Binh lang phá chỗ tích tụ. Hậu phác làm tan đầy trướng. Cam thảo hòa trung. Ô mai vị chua, thu liễm (làm co gom, giữ lại). Gừng và táo điều hòa doanh vệ. Doanh là phần dinh dưỡng chạy trong mạch, vệ là phần khí bảo vệ ngoài cơ thể.]
Các bài thuốc tiêu bổ
Cát hoa giải tinh (bài thuốc dùng hoa sắn dây để giải say rượu)
(thang, tức thuốc sắc) gồm Mộc hương, Sa nhân, hai vị Linh (Phục linh, Trư linh), Nhân sâm, Bạch truật, Bạch đậu khấu, Thanh bì, Trần bì, cùng Thần khúc, Can khương và Trạch tả. Bài thuốc ôn trung (làm ấm tỳ vị) và lợi thấp (thải thấp ra ngoài), quý cho người bị rượu làm hại.
[Cát hoa, Sa nhân, Bạch đậu khấu mỗi thứ một chỉ. Mộc hương một phân (phân: một phần mười chỉ). Phục linh, Nhân sâm, Bạch truật (sao), Thanh bì, Trần bì mỗi thứ bốn phân. Thần khúc (sao), Can khương, Trư linh, Trạch tả mỗi thứ năm phân. Bài này chuyên trị tửu tích (rượu tích đọng trong người gây bệnh), cùng các chứng nôn mửa, tiêu chảy, đầy tức bế tắc.
Sa nhân, Bạch đậu khấu, Thần khúc đều giải được rượu. Thanh bì, Mộc hương, Can khương làm khí lưu thông và làm ấm tỳ vị. Cát hoa dẫn thấp nhiệt (khí ẩm và nóng đọng trong người) thoát ra qua da thịt. Phục linh, Trạch tả dẫn thấp nhiệt ra theo đường tiểu. Thêm Nhân sâm, Bạch truật để giữ vững trung khí (khí của tỳ vị).]
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video