Thiên 8 — Nhóm 8 — Thuốc điều khí

 Nhóm bài thuốc lý khí (lý khí: điều hòa, khơi thông sự vận hành của khí trong cơ thể — khí là năng lượng sống theo Đông y; khi khí bị nghẽn, đi ngược chiều hoặc suy yếu thì sinh bệnh)

 Mười một bài chính, kèm theo tám bài phụ.

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Bổ trung ích khí

 (Thang — tức thuốc sắc nước uống; bài của Đông Viên, tức danh y Lý Cảo đời Kim–Nguyên). Bài gồm [Hoàng kỳ] (?) (chữ ở đầu câu bị mất), Bạch truật, Trần bì, Thăng ma, Sài hồ, Nhân sâm, Cam thảo và thân rễ Đương quy.

 [Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí; ở đây tẩm mật ong rồi sao) một tiền rưỡi (tiền: đơn vị cân thuốc cũ, còn gọi là đồng cân, khoảng 3,7 gam); Nhân sâm (vị thuốc bổ khí rất mạnh) và Cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc; ở đây nướng hoặc sao với mật) mỗi thứ một tiền; Bạch truật (củ bạch truật, vị thuốc kiện tỳ, giúp tiêu hóa; ở đây sao với đất), Trần bì (vỏ quýt phơi lâu năm, giúp thông khí, tiêu đờm; để nguyên lớp cùi trắng) và thân rễ Đương quy (vị thuốc bổ máu) mỗi thứ năm phân (phân: một phần mười tiền); Thăng ma (vị thuốc có tác dụng đưa khí lên) và Sài hồ (vị thuốc làm thông khí, giải nhiệt) mỗi thứ ba phân; thêm gừng tươi và đại táo (táo tàu) rồi sắc uống.]

 [Người biểu hư (phần ngoài cơ thể yếu, dễ ra mồ hôi, dễ cảm) thì Thăng ma phải sao với nước mật ong rồi mới dùng.]

 [Đông Viên nói: Thăng ma và Sài hồ có vị nhạt, tính thuộc dương, có thể dẫn thanh khí (phần khí trong nhẹ, tinh túy do tỳ vị — tức hệ tiêu hóa — sinh ra) của tỳ vị đi theo đường âm (?) (nhiều bản khác chép là "đường dương", tức đi lên trên), để giúp cho khí của mùa xuân được hòa thuận (ý nói khí sinh sôi, vươn lên như mùa xuân); lại dẫn Nhân sâm, [Hoàng kỳ] (?) (chữ bị mất), Cam thảo đi lên trên, làm đầy đặn tấu lý (lớp thớ thịt và lỗ chân lông dưới da), khiến vệ khí (khí bảo vệ bên ngoài cơ thể, chống tà khí xâm nhập) được vững chắc. Phàm các bài bổ khí của tỳ vị phần nhiều được gọi là "thăng dương bổ khí" (nâng dương khí lên và bồi bổ khí) chính là vì lẽ này.]

 Bài này đặc biệt hiệu nghiệm với chứng hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày do làm lụng, ốm đau quá sức) và nội thương (bệnh sinh từ bên trong như ăn uống thất thường, lao lực, buồn phiền), cũng chữa được chứng cảm từ bên ngoài do dương hư (dương khí — phần năng lượng ấm, giúp hoạt động và chống đỡ — bị suy yếu). (Người cơ thể yếu bị cảm mạo mà không nên dùng thuốc làm ra mồ hôi để đuổi tà khí thì có thể dùng bài này thay thế, hoặc thêm thuốc vị cay để làm tan tà khí.)

 Dùng Mộc hương (rễ cây mộc hương, giúp thông khí, giảm đau bụng) và Thương truật (củ thương truật, làm khô thấp, tức làm ráo phần nước ứ đọng trong cơ thể) thay cho Đương quy và Bạch truật thì thành bài Điều trung ích khí, làm cho tỳ được thông thoáng, khỏe khoắn. (Bỏ Đương quy, Bạch truật, thêm Mộc hương, Thương truật, gọi là Điều trung ích khí thang. Bài trước thêm Bạch thược (rễ thược dược trắng, bổ máu, làm dịu gan) và Ngũ vị tử (quả ngũ vị, có tác dụng thu liễm, giữ lại khí và mồ hôi), trong cái tản phát có cái thu giữ, cũng gọi là Điều trung ích khí thang; cả hai đều là bài của Lý Đông Viên.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Ô dược thuận khí

 (Thang, bài của Nghiêm Dụng Hòa, danh y đời Tống). Gồm Ô dược (rễ cây ô dược, giúp khí đi thuận, giảm đau), Xuyên khung (thân rễ cây khung, hoạt huyết, trị đau đầu), Bạch chỉ (rễ bạch chỉ, tán phong hàn, trị đau đầu), Khương (gừng nướng), Quất hồng (lớp vỏ ngoài màu đỏ của quả quýt, tiêu đờm), Chỉ xác (quả chấp hoặc cam chua già phơi khô, làm thông khí), Cát cánh (rễ cát cánh, thông khí ở phổi, tiêu đờm) và Ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi, giải cảm lạnh). Thêm Cương tàm (xác con tằm chết cứng do nấm, trị co giật, trừ phong) và Cam thảo nướng, sắc với gừng mà uống; bài này dành riêng để chữa chứng trúng khí quyết nghịch (ngất xỉu do khí đột ngột đi ngược lên, thường sau cơn giận dữ hay xúc động mạnh).

 (Quyết nghịch (ngất, chân tay lạnh) với đờm nghẽn, miệng cắn chặt, mạch chìm khó bắt: nếu người còn ấm là trúng phong (đột quỵ do phong tà, tức bệnh tai biến), nếu người lạnh là trúng khí. Trúng phong thường nhiều đờm dãi, trúng khí thì không có đờm dãi; lấy đó để phân biệt. Hứa học sĩ (tức Hứa Thúc Vi, danh y đời Tống) nói: chứng trúng khí không được chữa như trúng phong. Dụ Gia Ngôn (danh y đời Thanh) nói: chứng trúng phong phần nhiều có kèm trúng khí.

 Ô dược và Quất hồng mỗi thứ hai tiền; Xuyên khung, Bạch chỉ, Chỉ xác, Cát cánh, Ma hoàng mỗi thứ một tiền; Cương tàm (bỏ tơ và miệng, sao), Bào khương (gừng khô nướng cháy vỏ), Cam thảo nướng mỗi thứ năm phân; thêm gừng tươi và đại táo rồi sắc.

 Ma hoàng, Cát cánh, Xuyên khung, Bạch chỉ làm ra mồ hôi, tán hàn (làm tan khí lạnh), để làm thuận khí ở phần biểu (phần ngoài cơ thể); Ô dược, gừng, Trần bì, Chỉ xác làm khí lưu thông và trừ đờm, để làm thuận khí ở phần lý (phần bên trong cơ thể). Thêm Cương tàm để làm mát, hóa đờm và trừ phong, Cam thảo để điều hòa các vị thuốc. Người xưa nói: khí thuận thì phong tan. Khi phong tà đột ngột xâm nhập thì phải chữa tiêu trước (tiêu: phần ngọn, tức những biểu hiện cấp bách trước mắt, đối lại với "bản" là gốc bệnh).)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Việt cúc hoàn

 (Bài của Đan Khê, tức danh y Chu Chấn Hanh đời Nguyên.) Chữa sáu loại uất (uất: khí huyết bị dồn nén, ứ đọng, không lưu thông), do khí, huyết, đờm, hỏa, thấp và thức ăn gây ra. (Đây là lục uất — sáu chứng uất.) Gồm Xuyên khung, Thương truật, Hương phụ (củ cỏ gấu, vị thuốc chủ về thông khí, giải uất), lại thêm Chi tử (quả dành dành, làm mát, trừ hỏa nhiệt) và Thần khúc (men bột lên men từ bột mì và một số vị thuốc, giúp tiêu thức ăn); khí thông suốt thì uất được giải, các chứng đau, tức bứt rứt đều khỏi.

 (Ngô Hạc Cao (tức danh y Ngô Côn đời Minh) nói: Hương phụ giải khí uất, Thương truật làm khô thấp uất (thấp: chất nước, ẩm ứ đọng trong cơ thể), Phủ khung (loại xuyên khung trồng ở Phủ Châu) điều hòa huyết uất, Chi tử làm mát hỏa uất (hỏa: nhiệt độc bốc lên trong cơ thể), Thần khúc tiêu thực uất (thức ăn tích trệ). Các vị bằng lượng nhau, dùng hồ bột mì làm viên.

 Lại nữa: thấp uất thì thêm Phục linh (nấm mọc ở rễ thông, giúp lợi tiểu, trừ thấp) và Bạch chỉ; hỏa uất thì thêm Thanh đại (bột chàm, tính mát); đờm uất thì thêm Bán hạ (củ bán hạ, vị thuốc chủ về trừ đờm), Qua lâu (quả qua lâu, tiêu đờm nhiệt) và Hải thạch (đá bọt biển, làm mềm và tiêu đờm đặc); huyết uất thì thêm Đào nhân (nhân hạt đào) và Hồng hoa (hoa rum), là thuốc hoạt huyết; khí uất thì thêm Mộc hương và Binh lang (hạt cau, giúp khí đi xuống); thực uất thì thêm Mạch nha (mầm lúa mạch) và Sơn tra (quả táo mèo), giúp tiêu thức ăn; nếu kèm hàn (khí lạnh) thì thêm Ngô thù du (quả thù du, tính nóng, trừ lạnh ở bụng).)

 Lại có bài Lục uất thang gồm Thương truật, Xuyên khung, Hương phụ, Cam thảo, Phục linh, Quất hồng, Bán hạ, Chi tử, Sa nhân (hạt cây sa nhân, làm ấm bụng, thông khí). (Tức Thương truật, Xuyên khung, Hương phụ, Cam thảo, Phục linh, Quất hồng, Bán hạ, Chi tử, Sa nhân. Đây là bài trước thêm vị, chữa được cả đờm uất. Xem trong sáu loại uất, loại nào nặng nhất thì lấy vị thuốc chữa loại đó làm quân (vị thuốc chủ chốt trong bài), các vị còn lại tùy bệnh mà thêm bớt.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Tô tử giáng khí

 (Thang, chép trong sách Cục phương, tức Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương — sách bài thuốc do cục thuốc nhà nước đời Tống soạn.) Gồm Tô tử (hạt tía tô, giúp khí đi xuống, trị ho suyễn), Quất hồng, Bán hạ, Đương quy, Tiền hồ (rễ tiền hồ, giáng khí, tiêu đờm), Quế (vỏ quế), Hậu phác (vỏ cây hậu phác, làm thông khí, giảm đầy bụng), Cam thảo, theo cùng với gừng (?) (chữ gốc bị hỏng, đoán là "theo"). Chữa chứng dưới hư trên thịnh (phần dưới cơ thể, tức thận, bị suy yếu, còn phần trên, tức phổi, bị khí và đờm dồn ứ) gây đờm, ho, suyễn; cũng có khi thêm Nhân sâm, quý ở chỗ dùng cho hợp với bệnh tình.

 [Tô tử, Quất hồng, Bán hạ, Đương quy, Tiền hồ, Hậu phác (sao với nước gừng) mỗi thứ một tiền; Nhục quế (vỏ quế dày) và Cam thảo nướng mỗi thứ năm phân; thêm gừng rồi sắc. Có bài bỏ Quế, thêm Trầm hương (gỗ trầm, giúp khí đi xuống, làm ấm thận). Tô tử, Tiền hồ, Quất hồng, Bán hạ giáng khí (đưa khí đi xuống) và làm đờm lưu thông, vì khí đi thì đờm cũng đi theo. Mấy vị này đồng thời còn có thể giải biểu (đuổi tà khí ở bên ngoài cơ thể); thêm Đương quy để hòa huyết (điều hòa máu), Cam thảo để hoãn trung (làm dịu vùng bụng giữa). Vì là chứng dưới hư trên thịnh nên dùng Quan quế (loại quế tốt) để dẫn hỏa quy nguyên (đưa hỏa đang bốc lên trên trở về gốc của nó ở thận). Nếu khí hư (khí suy yếu) thì cũng có khi thêm Nhân sâm, Ngũ vị tử.]

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Tứ thất thang

 (Chép trong sách Tam nhân, tức Tam Nhân Cực Nhất Bệnh Chứng Phương Luận của Trần Ngôn đời Tống.) Điều hòa khí bị rối loạn do thất tình (bảy thứ cảm xúc), (thất khí gồm: lạnh, nóng, mừng, giận, lo, buồn, oán hận; bài này cũng gọi là Thất khí thang), gồm Bán hạ, Hậu phác, Phục linh, Tử tô.

 [Bán hạ (sao với nước gừng) năm tiền, Hậu phác (sao với nước gừng) ba tiền, Phục linh bốn tiền, Tử tô (lá tía tô) hai tiền. Chứng uất tuy do khí gây ra, nhưng phần nhiều kèm thấp, kèm đờm, cho nên dùng Bán hạ, Hậu phác để trừ đờm, làm tan cảm giác đầy tức; Phục linh, lá tía tô để lợi thấp (thông bớt nước ứ) và khoan trung (làm thông thoáng vùng ngực bụng). Thấp được trừ, đờm được lưu thông thì uất tự khỏi.]

 Sắc với gừng và đại táo để giải tỏa uất kết (khí dồn nén thắt lại), các chứng đờm dãi, nôn, đau đều có thể làm dịu hết.

 Lại có một bài trong sách Cục phương cũng tên là Tứ thất thang, gồm Nhân sâm, Quế, Bán hạ, Cam thảo, hiệu nghiệm lại càng đặc biệt. (Nhân sâm, Quan quế, Bán hạ mỗi thứ một tiền, Cam thảo năm phân, thêm gừng rồi sắc. Nhân sâm bổ khí, Quan quế bình can (làm dịu khí gan đang quá vượng), Bán hạ chế với gừng để trừ đờm, Cam thảo hòa trung (điều hòa vùng tỳ vị); hoàn toàn không dùng các vị thuốc lợi khí (đẩy khí đi mạnh). Bài gọi là "Tứ thất" vì dùng bốn vị thuốc để chữa bảy thứ cảm xúc của con người.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Tứ ma

 (Thang, chép trong sách của họ Nghiêm, tức Tế Sinh Phương của Nghiêm Dụng Hòa.) Cũng chữa bệnh do thất tình xâm hại, gồm Nhân sâm, Ô dược, Binh lang và Trầm hương. (Nhân sâm, Ô dược, Binh lang, Trầm hương lượng bằng nhau. Vì khí đi ngược lên nên dùng Ô dược, Binh lang để giáng xuống và làm cho thuận. Thêm Nhân sâm là sợ làm tổn thương khí.)

 Mài đặc các vị thuốc (vào nước) rồi đun sôi mà uống, để điều hòa khí nghịch (khí đi ngược chiều); người bệnh thực (bệnh do tà khí mạnh, cơ thể không suy) thì dùng Chỉ xác thay Nhân sâm. Bỏ Nhân sâm, thêm Mộc hương và Chỉ thực (quả chấp hoặc cam chua còn non phơi khô, phá khí mạnh hơn chỉ xác) thì thành bài Ngũ ma ẩm tử, mài với rượu trắng mà uống. (Mài với rượu trắng mà uống, chữa người vì giận dữ dữ dội mà đột nhiên ngã như chết, gọi là khí quyết — ngất do khí nghịch.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Đại giả Toàn phúc thang

 Bài của Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) dùng Đại giả thạch (một loại quặng sắt màu đỏ nâu, tính nặng, giúp khí đi xuống), Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, giáng khí, tiêu đờm) (?) (nguyên văn câu này bị chép lệch, đoán theo tên bài), cùng Nhân sâm, có thêm Bán hạ, Cam thảo, gừng, đại táo. Dùng chất nặng để trấn nghịch (đè khí đang đi ngược xuống), dùng vị mặn để làm mềm chứng bĩ (cảm giác đầy, tức, nghẹn ở vùng trên rốn dưới ngực); chữa chứng bĩ cứng (cứng: đọc là "ngạnh") và ợ hơi (chữ "噫" đọc là "ái") (?) (cuối câu bị thiếu chữ).

 (Đại giả thạch một lạng (lạng: bằng mười tiền), Nhân sâm hai lạng, Toàn phúc hoa và Cam thảo mỗi thứ ba lạng, Bán hạ nửa thăng (thăng: đơn vị đong cũ), gừng tươi năm lạng, đại táo mười hai quả. Vị mặn của Toàn phúc hoa để làm mềm chỗ cứng, tính nặng của Đại giả thạch để đè khí nghịch, vị cay của gừng và Bán hạ để làm tan chứng bĩ do hư, vị ngọt của Nhân sâm, Cam thảo, đại táo để bồi bổ dạ dày yếu.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Cám châu Chính khí thiên hương tán (bài thuốc bột chép trong sách Cám châu kinh)

 Gồm Hương phụ, Can khương (gừng khô), lá tía tô và Trần bì. Ô dược làm giải uất và trừ đau; khí lưu thông thì huyết lưu thông, kinh nguyệt tự nhiên đều đặn.

 (Hương phụ tám tiền, Ô dược hai tiền, Trần bì và lá tía tô mỗi thứ một tiền, Can khương năm phân; mỗi lần uống năm, sáu tiền. Ô dược và Trần bì đi vào khí phần (phần khí của cơ thể) để điều hòa khí; Hương phụ và tía tô đi vào huyết phần (phần huyết, tức máu, của cơ thể) để làm thông khí; Can khương đi vào cả khí lẫn huyết, dùng vị cay tính ấm để làm thuận khí và bình can; khí đi thì huyết đi, kinh nguyệt tự điều hòa, và cơn đau tự hết.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Quất bì Trúc nhự

 (Thang) Chữa nôn và nấc, gồm Nhân sâm, Cam thảo, Bán hạ, Trần bì, Mạch môn (củ cây mạch môn, làm mát, nhuận phổi, bổ âm). Thêm Xích phục linh (phần phục linh màu đỏ, giúp lợi tiểu, trừ nhiệt) rồi sắc với gừng và đại táo; bài này lấy từ sách Kim quỹ mà thêm vào và mở rộng ra.

 (Bài trong sách Kim quỹ (tức Kim Quỹ Yếu Lược của Trương Trọng Cảnh): Quất bì (vỏ quýt) và Trúc nhự (lớp tinh tre cạo từ thân cây tre, làm mát, chống nôn) mỗi thứ hai thăng, Nhân sâm một lạng, Cam thảo năm lạng, gừng tươi nửa cân, đại táo ba mươi quả, gọi là Quất bì trúc nhự thang, chữa chứng uế nghịch, tức là nấc. Người đời sau thêm Bán hạ, Mạch môn, Xích phục linh và lá Tỳ bà (lá cây sơn trà Nhật, làm mát phổi, chữa ho, chống nôn).

 Nấc là do vị hỏa (nhiệt ở dạ dày) xông ngược lên, lại có hỏa của can đởm (gan mật) phụ thêm vào, khiến khí của phế kim (phổi, ứng với hành Kim trong ngũ hành) không đi xuống được. Trúc nhự, Mạch môn, lá Tỳ bà làm mát phổi, hòa dạ dày và giáng khí; phế kim được mát thì can mộc (gan, ứng với hành Mộc) tự yên. Nhị trần (tức Trần bì và Bán hạ, hai vị thuốc để lâu năm, là nòng cốt của bài Nhị trần thang) để giáng đờm nghịch, Xích phục linh để tả tâm hỏa (làm bớt nhiệt ở tim). Gừng tươi là thuốc thần hiệu đối với người hay nôn. Bệnh lâu ngày thì cơ thể hư nhược, gầy yếu, nên dùng Nhân sâm, Cam thảo, đại táo để nâng đỡ vị khí (khí của dạ dày).)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Đinh hương Thị đế

 (Thang, chép trong sách của họ Nghiêm.) Gồm Đinh hương (nụ hoa đinh hương, tính ấm, chống nôn, chữa nấc), Thị đế (tai quả hồng, chuyên chữa nấc), Nhân sâm và gừng; chữa chứng nấc do khí lạnh làm tổn hại khí ở vùng tỳ vị. (Đinh hương và Thị đế mỗi thứ hai tiền, Nhân sâm một tiền (?) (sau đó nguyên văn bị thiếu chữ).)

 Bài trong sách Tế sinh chỉ có hai vị Đinh hương và Thị đế, (cũng gọi là Đinh hương thị đế thang, thêm gừng mà sắc. Bài cổ chỉ dùng riêng Thị đế, lấy vị đắng tính ấm của nó để giáng khí; sách Tế sinh thêm Đinh hương và gừng tươi, lấy tác dụng giải uất, làm tan đờm; thêm Nhân sâm là để nâng đỡ vị khí), hoặc thêm Trúc nhự và Quất hồng, dùng đều tốt. (Thêm Trúc nhự và Quất hồng, gọi là Đinh hương thị đế trúc nhự thang, cách chữa cũng như trên.)

 Nhóm bài thuốc lý khí

 Định suyễn

 (Thang) Gồm Bạch quả (hạt cây bạch quả, tức ngân hạnh, thu liễm khí phổi, chữa suyễn) và Ma hoàng, Khoản đông hoa (nụ hoa cây khoản đông, nhuận phổi, chữa ho), Bán hạ, Tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu, làm mát phổi, chữa suyễn). Thêm Tô tử, Hạnh nhân (nhân hạt mơ, chữa ho suyễn), Hoàng cầm (rễ hoàng cầm, làm mát, trừ nhiệt) và Cam thảo; dùng để chữa chứng hen suyễn do phế hàn cách nhiệt (phổi bị nhiễm lạnh từ bên ngoài, còn vùng ngực và cơ hoành thì có nhiệt bên trong).

 [Bạch quả ba mươi hạt (sao vàng); Ma hoàng, Bán hạ (chế với gừng), Khoản đông hoa mỗi thứ ba tiền; Tang bạch bì (tẩm mật nướng) và Tô tử mỗi thứ hai tiền; Hạnh nhân và Hoàng cầm mỗi thứ một tiền rưỡi; Cam thảo một tiền; thêm gừng rồi sắc. Ma hoàng, Hạnh nhân, Tang bạch bì, Cam thảo làm tan khí lạnh ở phần biểu và làm mát khí phổi; Khoản đông hoa ấm và nhuận, Bạch quả thu liễm (thu giữ, làm se lại), để làm dứt cơn suyễn và… (?) (nguyên văn bị cắt đứt ở đây).]

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video