Thiên 9 — Nhóm 9 — Thuốc điều huyết

 Nhóm phương thuốc lý huyết (các bài thuốc điều trị bệnh về huyết, tức máu: bổ máu, làm máu lưu thông, cầm máu, làm mát máu)

 Gồm mười ba bài, kèm sáu bài phụ.

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Tứ vật

 (thang (thuốc sắc uống)): gồm Địa hoàng (rễ cây địa hoàng, vị thuốc dưỡng máu), Thược dược (rễ cây thược dược) cùng Đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu chủ yếu) và Xuyên khung (thân rễ cây khung cùng đất Tứ Xuyên, vị thuốc làm máu lưu thông). Trăm bệnh thuộc về huyết đều dùng được bài này.

 [Đương quy (rửa bằng rượu) và Sinh địa (địa hoàng tươi hoặc phơi khô, chưa chế) mỗi vị 3 tiền (tiền: đơn vị cân xưa, khoảng 3,7 gam), Bạch thược (rễ thược dược trắng) 2 tiền, Xuyên khung 1 tiền rưỡi.

 Đương quy vị cay, đắng, ngọt, tính ấm, đi vào tâm (tạng tim; theo Đông y, tâm chủ về máu và tinh thần) và tỳ (tạng lá lách; theo Đông y, tỳ lo việc tiêu hoá, sinh ra khí huyết và giữ máu đi đúng đường), có tác dụng sinh máu, làm quân (vị thuốc chủ chốt, giữ vai trò chính trong bài thuốc).

 Sinh địa vị ngọt, tính lạnh, đi vào tâm và thận (tạng thận; theo Đông y, thận giữ phần âm, phần nước và tinh của cơ thể), có tác dụng nuôi dưỡng máu, làm thần (vị thuốc phụ giúp vị chính).

 Thược dược vị chua, tính lạnh, đi vào can (tạng gan; theo Đông y, can tàng trữ máu) và tỳ, có tác dụng thu giữ phần âm (phần vật chất, phần nước và máu của cơ thể, đối lập với phần dương là phần nhiệt và chức năng hoạt động), làm tá (vị thuốc hỗ trợ, điều chỉnh tác dụng của bài).

 Xuyên khung vị cay, tính ấm, làm thông chuyển phần khí ở trong máu, làm sứ (vị thuốc dẫn đường, đưa thuốc đến nơi cần chữa và điều hoà các vị).]

 Bát trân (thang) là đem bài này hợp với bài Tứ quân tử (gồm Nhân sâm, Bạch truật (thân rễ cây truật trắng, vị thuốc kiện tỳ), Phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông), Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hoà các vị thuốc)). Bài này chữa cả khí lẫn huyết nên công hiệu được đề cao đặc biệt. (Tứ quân tử bổ khí (khí: năng lượng, sức hoạt động của cơ thể), Tứ vật bổ huyết.)

 Lại thêm Hoàng kỳ (?) (rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí) và Nhục quế (vỏ thân cây quế), (thêm Hoàng kỳ để giúp phần dương, làm vững vệ khí (khí lưu hành ngoài da và bắp thịt, có nhiệm vụ chống tà khí từ ngoài xâm nhập); thêm Nhục quế để dẫn hoả quy nguyên (kéo phần hoả, tức nhiệt bốc lên trên không đúng chỗ, trở về gốc của nó ở thận)) thì thành Thập toàn đại bổ (thang), là bài mạnh nhất trong các bài thuốc bổ. (Đứng đầu các bài thuốc bổ.)

 Thập toàn bỏ đi Hoàng kỳ (?), Địa hoàng, Cam thảo, (tức bỏ Sinh địa, Hoàng kỳ, Cam thảo) thêm gạo kê (một trăm hạt) vào sắc, gọi là Vị phong (thang). (Trương Nguyên Tố, thầy thuốc đời Kim, dùng chữa chứng phong (tà khí gió, một nguyên nhân gây bệnh theo Đông y) xâm nhập vào ruột và dạ dày, tiêu chảy ra phân còn nguyên thức ăn chưa tiêu, cùng chứng co giật (?) và cắn chặt răng, không há miệng được.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Nhân sâm dưỡng vinh

 (thang): chính là bài Thập toàn (thang, xem ở trên, phần sau bài Tứ vật) bỏ đi Xuyên khung, thêm Ngũ vị (quả ngũ vị tử, vị chua, có tác dụng thu liễm); thêm Trần bì (vỏ quýt để lâu năm), Viễn chí (rễ cây viễn chí, vị thuốc an thần), cùng Gừng và Táo. Đây là bài được ưu tiên hàng đầu để bổ khí huyết cho tỳ và phế (tạng phổi).

 (Tức là bài Thập toàn đại bổ thang bỏ Xuyên khung, thêm Ngũ vị, Trần bì, Viễn chí. Tiết Lập Trai (tức Tiết Kỷ, danh y đời Minh) nói: khí và huyết đều hư (suy yếu, thiếu hụt) thì sinh ra đủ các chứng bệnh; không cần xét mạch hay bệnh, cứ uống bài thuốc này thì các chứng đều lui hết.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Quy tỳ thang

 (trích sách "Tế sinh phương" của Nghiêm Dụng Hoà đời Tống): dùng Bạch truật, Nhân sâm, Hoàng kỳ (?), kèm theo Đương quy, Cam thảo, Phục thần (phần nấm phục linh ôm quanh rễ thông, chuyên an thần), Viễn chí. Thêm Toan táo nhân (nhân hạt táo chua, vị thuốc dưỡng tim, an thần), Mộc hương (rễ cây mộc hương, vị thuốc điều hoà khí) và Long nhãn nhục (cùi nhãn), khi sắc cho thêm Gừng và Táo, để bồi bổ tâm và tỳ.

 Chứng chính xung (tim đập hồi hộp, dồn dập, bồn chồn không yên) và hay quên đều trừ được; chứng trường phong (đại tiện ra máu tươi) và băng lậu (phụ nữ ra huyết ồ ạt ở đường sinh dục, hoặc ra rỉ rả kéo dài không dứt) cũng đều chữa được.

 [Nhân sâm, Bạch truật (sao với đất), Phục thần, Táo nhân, Long nhãn nhục mỗi vị 2 tiền, Hoàng kỳ (?) (tẩm mật nướng)

 1 tiền rưỡi, Đương quy (rửa bằng rượu) và Viễn chí mỗi vị 1 tiền, Mộc hương và Cam thảo (nướng) mỗi vị 8 phân (phân: một phần mười của tiền).

 Máu không trở về tỳ thì chạy càn ra ngoài đường đi của nó (gây xuất huyết). Nhân sâm, Hoàng kỳ, Cam thảo, Bạch truật vị ngọt, tính ấm để bổ tỳ; Viễn chí, Phục thần, Táo nhân, Long nhãn vị ngọt, ấm, chua, đắng để bổ tâm; Đương quy nuôi dưỡng máu; Mộc hương điều hoà khí. Khí mạnh thì tự nhiên giữ được máu.]

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Dưỡng tâm thang

 dùng Cam thảo, Hoàng kỳ (?), Nhân sâm, hai thứ Phục (Phục linh và Phục thần), Xuyên khung, Đương quy, Bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bá, vị thuốc dưỡng tim an thần) và các vị khác. Thêm Hạ khúc (bán hạ chế thành bánh men; bán hạ là củ cây bán hạ, vị thuốc trừ đờm), Viễn chí cùng Quế và Ngũ vị, lại thêm Toan táo nhân; tất cả nhằm làm yên tâm thần.

 [Hoàng kỳ (?) (tẩm mật nướng), Phục linh, Phục thần, Xuyên khung, Đương quy (rửa bằng rượu), Bán hạ khúc mỗi vị 1 lạng (lạng: đơn vị cân xưa, bằng 10 tiền, khoảng 37 gam), Cam thảo (nướng) 1 tiền, Nhân sâm, Bá tử nhân (đã ép bỏ dầu), Ngũ vị tử, Viễn chí, Táo nhân (sao) mỗi vị 2 tiền rưỡi; mỗi lần uống 5 tiền.

 Nhân sâm, Hoàng kỳ bổ khí của tâm; Xuyên khung, Đương quy nuôi máu của tâm; hai thứ Phục, Bá tử nhân, Viễn chí làm tiêu nhiệt ở tâm và làm yên tâm thần; Ngũ vị, Táo nhân thu giữ lại khí của tâm đang tản mát ra ngoài; Bán hạ trừ đờm dãi quấy nhiễu tâm; Cam thảo bổ thổ (tức tỳ, theo thuyết ngũ hành tỳ thuộc hành thổ) để vun đắp cho "con" của tâm (theo ngũ hành, hoả sinh thổ, tâm thuộc hoả là "mẹ", tỳ thuộc thổ là "con"; con mạnh thì không rút sức của mẹ); Xích quế (quế loại vỏ đỏ) dẫn thuốc đi tới tâm kinh (đường kinh mạch thuộc tim, theo Đông y khí huyết lưu hành theo các đường kinh).]

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Đương quy tứ nghịch

 (thang, của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán): gồm Đương quy, Quế chi (cành non cây quế), Thược dược, Tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm, làm ấm kinh mạch), Cam thảo, có thêm Mộc thông (thân dây mộc thông, vị thuốc làm thông lợi). Lại thêm Đại táo (quả táo tàu) để chữa chứng âm quyết (chứng tay chân lạnh giá do hàn, tức khí lạnh, ở bên trong), mạch nhỏ, dương hư (phần dương, tức hơi ấm và sức hoạt động, bị suy yếu), nguyên do là máu yếu.

 [Đương quy, Quế chi, Thược dược, Tế tân mỗi vị 2 lạng, Cam thảo (nướng), Mộc thông mỗi vị 2 lạng, Táo 25 quả.

 Ông Thành (tức Thành Vô Kỷ, người chú giải sách của Trương Trọng Cảnh, đời Kim) nói: muốn làm thông mạch thì trước hết phải vào tâm mà bổ huyết, dùng vị đắng của Đương quy để giúp máu của tâm. Tâm sợ sự chậm chạp lỏng lẻo, nên gấp dùng vị chua để thu nó lại; dùng vị chua của Thược dược để thu khí của tâm. Can sợ sự căng gấp, nên gấp dùng vị ngọt để làm dịu nó; Cam thảo, Đại táo, Mộc thông dùng để làm dịu âm huyết (máu, thuộc phần âm).]

 Nếu bên trong có hàn lâu ngày thì thêm Gừng và Thù du (quả ngô thù du, vị cay nóng, làm ấm trong), (người vốn có hàn lâu ngày thì thêm Ngô thù du 2 thăng (thăng: đơn vị đong xưa) và Sinh khương (gừng tươi) nửa cân, sắc bằng rượu, gọi là Tứ nghịch gia Ngô thù du Sinh khương thang, của Trọng Cảnh) để giải biểu (đẩy tà khí ra ngoài theo đường da lông), làm ấm bên trong và làm thông mạch lạc (các đường kinh mạch lớn nhỏ trong cơ thể). (Quế chi làm tan phong ở phần ngoài cơ thể; Ngô thù du, Sinh khương, Tế tân làm ấm kinh mạch; Đương quy, Mộc thông làm thông kinh mạch, phục hồi mạch.)

 Không dùng Phụ tử (củ nhánh của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, mạnh) và Can khương (gừng khô), vì giúp dương quá mức thì phần âm lại bị đốt khô. (Bài Tứ nghịch có Can khương, Phụ tử là nhằm hồi dương (kéo phần dương khí sắp tàn trở lại); còn bài Đương quy tứ nghịch là nhằm bổ huyết, phục hồi mạch. Cho nên dù bên trong có hàn lâu ngày, cũng chỉ thêm Sinh khương, Ngô thù du, không dùng Can khương, Phụ tử, sợ lại đốt khô phần âm.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Đào nhân thừa khí

 (thang, của Trọng Cảnh): năm vị kỳ diệu, gồm Đào nhân (nhân hạt đào, vị thuốc phá máu ứ), Cam thảo, Mang tiêu (muối khoáng kết tinh, vị thuốc nhuận tràng, làm mềm chất cứng), Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy xổ, tả nhiệt) cùng Quế chi.

 [Đào nhân 50 hạt (bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền), Đại hoàng 4 lạng, Mang tiêu, Quế chi, Cam thảo mỗi vị 2 lạng. Mang tiêu, Đại hoàng, Cam thảo chính là bài Điều vị thừa khí thang. Nhiệt quá nặng, quện lấy máu, nên thêm Đào nhân để nhuận chỗ khô và làm dịu can; biểu chứng (các chứng bệnh ở phần ngoài cơ thể như sốt, sợ lạnh, đau mình) chưa hết, nên thêm Quế chi để điều hoà kinh mạch và giải biểu.]

 Nhiệt kết lại ở bàng quang, bụng dưới căng trướng, người như phát cuồng, do súc huyết (máu ứ đọng lại một chỗ) thì dùng bài này là hợp nhất. (Bụng dưới căng trướng mà tiểu tiện vẫn thông thì biết là máu ứ ở hạ tiêu (phần dưới của thân mình, gồm vùng bụng dưới với thận, bàng quang, ruột…); máu ứ sinh sốt, nên người như phát cuồng.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Tê giác địa hoàng

 (thang): gồm Thược dược và Đan bì (vỏ rễ cây mẫu đơn, vị thuốc làm mát máu), (Sinh địa nửa lạng, Bạch thược 1 lạng, Đan bì và Tê giác (sừng tê giác, vị thuốc rất lạnh, làm mát máu) mỗi vị 2 tiền rưỡi; mỗi lần uống 5 tiền) chữa chứng máu trào lên (nôn ra máu, chảy máu cam) do nhiệt ở dạ dày, hoả tà (khí nóng gây bệnh) xâm phạm.

 Các chứng phát ban, vàng da, dương độc (chứng nhiệt độc nặng, mặt nổi ban đỏ, họng đau, nôn ra máu mủ) đều chữa được. (Tê giác rất lạnh, giải nhiệt ở dạ dày và làm mát hoả ở tâm; Thược dược chua, lạnh, điều hoà âm huyết và làm tan hoả ở can; Đan bì đắng, lạnh, tả hoả ngấm ngầm trong máu; Sinh địa rất lạnh, làm mát máu và bồi dưỡng phần nước, cốt để dẹp yên khí nóng đi ngược, lấn lướt ở các đường kinh.)

 Hoặc thêm Sài hồ (rễ cây sài hồ, vị thuốc sơ thông can khí) và Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng lạnh, thanh nhiệt) đều là để trị can. (Người vì giận dữ mà sinh xuất huyết thì thêm Sài hồ, Hoàng cầm.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Khái huyết phương (bài thuốc chữa ho ra máu)

 (của Đan Khê, tức Chu Đan Khê, danh y đời Nguyên): trong bài có Kha tử (quả cây kha tử, vị chát, thu liễm) để thu liễm, lại cho Qua lâu (hạt quả qua lâu, vị thuốc nhuận phổi trừ đờm), Hải thạch (đá bọt biển, vị thuốc làm mềm đờm cứng) và Sơn chi (quả dành dành). Thêm Thanh đại (bột chàm), làm viên với mật, ngậm cho tan trong miệng; người ho, đờm lẫn máu uống vào thì khỏi.

 [Kha tử (nướng, lấy cùi), Qua lâu nhân (ép bỏ dầu), Hải thạch (bỏ cát), Chi tử (sao đen), Thanh đại (thuỷ phi: nghiền trong nước rồi gạn lấy phần bột mịn), các vị lượng bằng nhau, làm viên với mật; ho nặng thì thêm Hạnh nhân (nhân hạt mơ).

 Thanh đại làm mát can, tả hoả; Chi tử làm mát phế và tâm; Qua lâu nhuận chỗ khô, làm trơn đờm cho dễ ra; Hải thạch làm mềm chỗ đờm cứng, cầm ho; Kha tử thu liễm phế khí, làm yên cơn suyễn. Không dùng các vị thuốc chữa máu là vì khi hoả lui thì máu tự cầm.]

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Tần giao bạch truật hoàn của Đông Viên (tức Lý Đông Viên, danh y đời Kim – Nguyên)

 gồm Quy vĩ (phần rễ đuôi của đương quy, thiên về làm máu lưu thông), Đào nhân, Chỉ thực (quả non cây cam chua, vị thuốc phá khí, tiêu tích) hợp lại; thêm Địa du (rễ cây địa du, vị thuốc cầm máu), Trạch tả (củ cây trạch tả, vị thuốc lợi tiểu, trừ thấp), Tạo giác tử (hạt quả bồ kết), làm viên bằng hồ, chữa trĩ ra máu, đại tiện khó khăn. (Ruột già khô kết nên đại tiện khó.)

 Tần giao (rễ cây tần giao, vị thuốc trừ phong thấp, nhuận táo), Bạch truật, Quy vĩ (rửa bằng rượu), Đào nhân (nghiền), Địa du mỗi vị 1 lạng; Chỉ thực (sao với cám), Trạch tả, Tạo giác tử (đốt tồn tính: đốt cháy đen bên ngoài nhưng còn giữ được tính thuốc bên trong) mỗi vị 5 tiền; làm viên bằng hồ.

 Quy vĩ, Đào nhân để làm máu lưu thông; Tần giao, hạt bồ kết để nhuận chỗ khô; Chỉ thực tiêu nhiệt ở dạ dày; Trạch tả trừ thấp tà (khí ẩm thấp gây bệnh); Địa du để phá máu ứ và cầm máu; Bạch truật để làm khô thấp và bổ khí.

 Lại có bài dùng Thương truật (thân rễ cây truật đen, vị thuốc táo thấp, trừ phong) và Phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ phong), có tác dụng nhuận máu, sơ tán phong, làm khô thấp, giúp yên bệnh. (Bài gốc bỏ Bạch truật, Đương quy, Địa du, thêm Thương truật, Phòng phong, Đại hoàng, Hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng lạnh, thanh nhiệt trừ thấp), Binh lang (hạt cau), gọi là Tần giao thương truật thang. Bỏ Chỉ thực, Tạo giác, Địa du, thêm Phòng phong, Thăng ma (thân rễ cây thăng ma, vị thuốc đưa khí lên), Sài hồ, Trần bì, Chích cam thảo (cam thảo nướng mật), Hoàng bá, Đại hoàng, Hồng hoa (hoa cây rum, vị thuốc hoạt huyết), gọi là Tần giao trừ phong thang; cách chữa cũng như nhau.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Hoè hoa tán

 dùng để chữa chứng trường phong (đại tiện ra máu tươi), có thêm Trắc bá (lá), Hắc kinh (giới) (kinh giới sao đen) và Chỉ xác (quả già cây cam chua, vị thuốc làm thông khí ở ngực bụng). Tán bột, các vị lượng bằng nhau, uống với nước cháo; có công làm rộng ruột (làm thông khí ở ruột), làm mát máu, đuổi phong. (Hoè hoa (nụ hoa cây hoè), lá Trắc bá làm mát máu; Chỉ thực làm rộng ruột; Kinh giới điều hoà máu, sơ tán phong.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Tiểu kế ẩm tử (Tiểu kế: cây ô rô nhỏ, vị thuốc làm mát máu, cầm máu): gồm Ngẫu

 (tiết) (đốt củ sen), Bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) (sao đen), có Mộc thông, Hoạt thạch (bột đá tan, vị thuốc lợi tiểu) và Sinh địa giúp sức. Thêm Quy, Thảo (Đương quy, Cam thảo), Hắc chi (tử) (dành dành sao đen), Đạm trúc diệp (lá cỏ lá tre, vị thuốc thanh nhiệt lợi tiểu), (các vị lượng bằng nhau, sắc uống); chữa chứng huyết lâm (đi tiểu buốt, rắt, nước tiểu lẫn máu) do nhiệt kết lại thì uống rất tốt.

 (Tiểu kế, Ngẫu tiết làm tan máu ứ; Sinh địa làm mát máu; Bồ hoàng cầm máu; Mộc thông tả hoả ở tâm, đưa xuống tiểu trường (ruột non; theo Đông y, tâm và tiểu trường có quan hệ biểu lý với nhau); Chi tử làm tan hoả uất (khí nóng bị dồn nén, bế tắc) (?)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Tứ sinh hoàn

 (trích "Tế sinh phương"): dùng ba thứ lá, gồm lá Trắc bá, lá Ngải, lá Sen, phối hợp với Sinh địa. (Lá trắc bá, lá ngải cứu, lá sen, sinh địa hoàng.) Các vị lượng bằng nhau, giã sống cho nát nhừ như bùn rồi sắc, chữa máu nóng chạy càn, cầm chảy máu cam rất tốt. (Trắc bá, Sinh địa bổ âm, làm mát máu; lá Sen làm tan máu ứ, giữ lại máu tốt; lá Ngải dùng tươi thì tính ấm, điều hoà khí, cầm máu.)

 Nhóm phương thuốc lý huyết

 Phục nguyên hoạt huyết thang

 (trích sách "Y học phát minh" của Lý Đông Viên): gồm Sài hồ, có cả Hoa phấn (rễ cây qua lâu, còn gọi Thiên hoa phấn), Đương quy, Sơn giáp (vảy con tê tê, vị thuốc phá máu ứ, thông kinh lạc). Thêm Đào nhân, Hồng hoa, Đại hoàng, Cam thảo; sắc với rượu để trừ máu ứ do chấn thương.

 [Sài hồ 5 tiền; Hoa phấn, Đương quy, Xuyên sơn giáp (nướng phồng), Cam thảo, Hồng hoa mỗi vị 2 tiền; Đào nhân 50 hạt (bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền); Đại hoàng 1 lạng. Mỗi lần uống 1 lạng, sắc với rượu.

 Máu ứ đọng lâu tất khô lại; hai bên sườn thuộc kinh can và kinh đởm (đường kinh mạch của gan và mật), nên dùng Sài hồ để dẫn thuốc tới đó, làm quân; dùng Đương quy làm máu trong mạch lưu thông; dùng Cam thảo làm dịu sự căng gấp; dùng Đại hoàng, Đào nhân, Hồng hoa, Sơn giáp, Hoa phấn để phá máu ứ và nhuận máu.]

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video