Thiên 11 — Nhóm 11 — Thuốc trừ hàn

 Các bài thuốc trừ hàn (tễ: bài thuốc; trừ hàn: xua khí lạnh trong cơ thể)

 Gồm mười hai bài, kèm thêm hai bài phụ.

 Các bài thuốc trừ hàn

 Lý trung thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống; lý trung: điều hòa phần giữa của cơ thể)

 Bài Lý trung thang (của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách "Thương hàn luận") chủ yếu điều hòa vùng giữa của cơ thể. (Trọng Cảnh nói: "Lý trung" nghĩa là điều hòa trung tiêu, tức vùng bụng trên gồm tỳ và vị, nơi tiêu hóa thức ăn.) Bài này gồm cam thảo, nhân sâm, bạch truật và gừng khô sao đen.

 Bạch truật (sao với đất) hai lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa; một lạng bằng mười tiền); nhân sâm, can khương (gừng khô, đã bào, tức sao nóng cho cháy xém vỏ ngoài) và cam thảo (đã chích, tức tẩm mật rồi sao) mỗi vị một lạng. Bài này trị bệnh ở kinh Thái âm (đường kinh của tỳ, nơi bệnh lạnh dễ xâm vào) có chứng quyết nghịch (tay chân lạnh ngắt từ đầu ngón lan lên), tự đi ngoài lỏng mà không khát, mạch trầm (mạch nằm sâu, phải ấn mạnh mới thấy) và yếu.

 Nhân sâm bổ khí, có lợi cho tỳ, làm vị Quân (vị thuốc chính, chữa bệnh chủ yếu); bạch truật làm mạnh tỳ, làm khô thấp (hơi ẩm ướt ứ đọng gây bệnh), làm vị Thần (vị phụ, giúp vị chính); cam thảo điều hòa trung tiêu, bổ Thổ (tức tỳ vị; theo Ngũ hành, tỳ vị thuộc hành Thổ), làm vị Tá (vị hỗ trợ thêm); can khương làm ấm dạ dày, xua lạnh, làm vị Sứ (vị dẫn thuốc đến nơi bệnh và điều hòa các vị).

 Nếu nôn, đi lỏng, đau bụng do âm hàn (khí lạnh thuộc âm) quá thịnh, có thể thêm phụ tử để nâng đỡ dương khí (khí ấm, sức nóng và sức hoạt động của cơ thể). (Khi ấy gọi là Phụ tử lý trung thang.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Chân vũ thang

 Bài Chân vũ thang (của Trọng Cảnh) làm mạnh dương khí trong thận, gồm phục linh, bạch truật, bạch thược, phụ tử và gừng tươi. (Phụ tử một củ (đã bào), bạch truật hai lạng (sao), phục linh, bạch thược (sao) và gừng tươi mỗi vị ba lạng.)

 Trị bệnh ở kinh Thiếu âm (đường kinh của thận và tâm) có đau bụng, trong người có thủy khí (nước ứ đọng không lưu thông), tim hồi hộp, chóng mặt, thịt máy gân giật (?) — dùng bài này thì giữ được yên lành.

 (Trong người có thủy khí nên tim hồi hộp, đầu choáng váng; mồ hôi ra nhiều làm vong dương (dương khí thoát mất ra ngoài) nên thịt máy, gân giật. Chữ "thuần" (?) đọc là "thuần", nghĩa là dáng máy động.

 Phục linh và bạch truật bổ Thổ, làm thông nước, để trị hồi hộp và chóng mặt; gừng và phụ tử kéo dương khí trở về, thêm sức cho Hỏa (sức nóng của cơ thể), để đuổi chứng hư hàn (lạnh do cơ thể suy yếu); thược dược thu giữ âm (phần chất dịch, chất bổ dưỡng của cơ thể) và điều hòa doanh khí (phần khí đi trong mạch máu, nuôi dưỡng cơ thể), để làm hết đau bụng.

 Chân Vũ là vị thần nước ở phương bắc. Khi Hỏa trong thận đầy đủ thì nước mới trở về đúng chỗ của nó. Bài này bổ dương khí của thận, làm mạnh Hỏa mà thông nước, nên đặt tên như vậy.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Tứ nghịch thang (tứ nghịch: bốn chi tay chân lạnh ngược lên)

 Bài Tứ nghịch thang (của Trọng Cảnh) gồm gừng khô, phụ tử và cam thảo, trị chứng quyết nghịch ở ba kinh âm (Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm) và chứng bệnh ở kinh Thái dương (đường kinh ngoài cùng, nơi bệnh mới phát) mà mạch trầm.

 (Phụ tử một củ (dùng sống), can khương một lạng, cam thảo chích hai lạng; để nguội rồi uống. Chuyên trị quyết nghịch ở ba kinh âm; bệnh ở kinh Thái dương mới phát mà mạch trầm cũng dùng.)

 Có thể thêm gừng tươi, hành, nhân sâm, thược dược, cát cánh; bài thuốc đủ sức làm thông dương khí và khôi phục mạch. (Chữ "nhậm" ở đây đọc theo âm "nhân" cho hợp vần.

 Mặt đỏ là do cách dương ở trên (âm hàn bên trong quá thịnh, đẩy dương khí bật lên trên), thì thêm hành trắng để thông dương khí; đau bụng thì thêm thược dược để điều hòa phần âm; đau họng thì thêm cát cánh để làm thông họng; đã hết đi lỏng mà mạch vẫn không hiện ra thì thêm nhân sâm để bổ khí, khôi phục mạch; nôn mửa thì thêm gừng tươi để làm tan khí nghịch (khí đi ngược lên).)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Bạch thông gia

 Bài Bạch thông gia nhân niệu trư đảm trấp thang (Bạch thông thang thêm nước tiểu người và mật lợn; của Trọng Cảnh. Chữ "niệu" ở đây đọc theo âm "điểu", thanh khứ, nghĩa là nước tiểu; người đời thường đọc thanh bằng là sai) gồm can khương, phụ tử và hành trắng.

 (Phụ tử một củ (đã bào), can khương một lạng, hành trắng bốn cọng — đó là Bạch thông thang. Hành trắng để thông dương khí, gừng và phụ tử để xua âm hàn. Thêm nước tiểu người năm hợp (hợp: đơn vị dung tích thời xưa, một phần mười thăng) và mật lợn một hợp.)

 Cách "nhiệt nhân hàn dụng" (thuốc nóng mà dùng thứ lạnh làm vật dẫn) có ý nghĩa sâu xa, dùng cho chứng âm thịnh cách dương (âm hàn quá thịnh đẩy dương khí ra ngoài), tay chân lạnh ngắt, không bắt được mạch.

 (Âm hàn bên trong quá thịnh, đẩy dương khí ra ngoài, nên tay chân lạnh ngắt, không có mạch. Nếu chỉ cho toàn thuốc nóng thì khí lạnh sẽ chống cự, thuốc không vào được; vì thế trong bài thuốc nóng thêm nước tiểu và nước mật — là những thứ thuốc lạnh — làm vật dẫn, giúp thuốc đi vào được phần âm mà kéo dương khí trở về.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Ngô thù du thang

 Bài Ngô thù du thang (của Trọng Cảnh) gồm nhân sâm và táo, dùng nhiều gừng tươi, rất tốt để làm ấm dạ dày. Nôn do lạnh ở kinh Dương minh (đường kinh của dạ dày và ruột già) (nôn do nhiệt ở kinh Thái dương thì cấm dùng), đi lỏng do bệnh ở kinh Thiếu âm, đau đầu do bệnh ở kinh Quyết âm (đường kinh của gan), đều chữa được.

 (Ngô thù du một thăng (thăng: đơn vị dung tích thời xưa) (đã bào), nhân sâm ba lạng, gừng tươi sáu lạng, táo mười hai quả. Gừng, ngô thù du, nhân sâm, táo bổ Thổ, xua lạnh. Ngô thù du vị cay, tính nóng, đi vào được kinh Quyết âm, trị chứng khí của gan đi ngược lên gây nôn, đi lỏng, đau bụng.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Ích nguyên

 Bài Ích nguyên thang (trong sách "Hoạt nhân thư") gồm ngải diệp (lá ngải cứu), phụ tử và can khương, cùng mạch môn đông, ngũ vị tử, tri mẫu, hoàng liên, nhân sâm, cam thảo. (Phụ tử (đã bào), lá ngải, can khương, mạch môn đông, ngũ vị tử, tri mẫu, hoàng liên, nhân sâm, cam thảo. Lá ngải vị cay, tính nóng, kéo dương khí trở về được.)

 Sắc với gừng, táo, hành rồi hòa thêm nước tiểu trẻ em (để nguội rồi uống); bên trong lạnh mà bên ngoài nóng gọi là chứng đới dương (dương khí bị đẩy nổi lên mặt, như đội trên đầu).

 (Đây là chứng âm thịnh cách dương: mặt đỏ, người nóng, không phiền mà táo, muốn uống nước nhưng không nuốt vào được — đó là ngoài nóng trong lạnh. Bài này dùng gừng, phụ tử mà thêm tri mẫu, hoàng liên, cùng một ý với Bạch thông thang thêm nước tiểu người và mật lợn, tức là thuốc nóng mà dùng thuốc lạnh làm vật dẫn.

 Xét: nóng ở bên trong gọi là phiền (bứt rứt trong lòng), đó là lửa có gốc; nóng ở bên ngoài gọi là táo (vật vã chân tay không yên), đó là lửa không gốc. Vì vậy chỉ vật vã mà không bứt rứt, hoặc vật vã trước rồi bứt rứt sau, đều là bệnh không chữa được.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Hồi dương cứu cấp (kéo dương khí trở về, cứu nguy gấp)

 Bài Hồi dương cứu cấp thang (Tiết Am — tức Đào Tiết Am, danh y đời Minh — nói chính là Tứ nghịch thang) dùng Lục quân tử thang (bài bổ tỳ khí gồm sáu vị: nhân sâm, bạch truật, phục linh, cam thảo, bán hạ, trần bì), thêm quế, phụ tử, can khương và ngũ vị tử.

 (Phụ tử (đã bào), can khương, nhục quế, nhân sâm… phân (?) (chỗ này nguyên văn thiếu chữ); bạch truật, phục linh mỗi vị một tiền (tiền: đơn vị cân, một phần mười lạng); bán hạ, trần bì mỗi vị bảy phân (phân: một phần mười tiền); cam thảo ba phân; ngũ vị tử chín hạt; sắc với gừng.)

 Thêm ba ly (ly: một phần mười phân) xạ hương, hoặc mật lợn; với chứng quyết lạnh ở ba kinh âm thì bài này lập công lớn.

 (Gừng, quế, phụ tử xua phần âm hàn. Lục quân tử ôn bổ (làm ấm và bồi bổ), giúp dương khí. Ngũ vị tử và nhân sâm để sinh lại mạch. Thêm xạ hương là để thông các khiếu (các lỗ, các đường thông trong cơ thể); thêm mật lợn là theo cách thuốc nóng dùng thứ lạnh làm vật dẫn.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Tứ thần

 Bài Tứ thần hoàn (hoàn: thuốc viên) cần đủ bốn thứ: phá cố chỉ (tức bổ cốt chỉ), ngô thù du, nhục đậu khấu, ngũ vị tử. Thêm đại táo một trăm quả, gừng tươi tám lạng.

 (Phá cố chỉ bốn lạng (ngâm rượu rồi sao), ngô thù du một lạng (sao với nước muối), nhục đậu khấu ba lạng (bọc bột mì vùi tro nóng cho chín), ngũ vị tử ba lạng (sao); táo và gừng tươi sắc chung. Táo nhừ thì bỏ gừng đi, giã thịt táo để viên thuốc; lúc sắp đi ngủ uống với nước muối. Nếu uống vào buổi sáng thì không đủ sức chống lại khí âm hàn suốt một đêm.)

 Trị chứng ngũ canh thận tả (đi lỏng lúc canh năm, khoảng ba đến năm giờ sáng, do thận yếu), nâng đỡ Hỏa đã suy.

 (Bệnh do Hỏa của thận và mệnh môn (gốc sinh lực nằm giữa hai thận) suy yếu, không sinh được Thổ của tỳ, nên lúc canh năm, khi sắp chuyển sang phần dương, dương khí hư yếu không đóng giữ được mà sinh đi lỏng; không thể chỉ trách tỳ vị.

 Phá cố chỉ vị cay, tính ấm, bổ được tướng hỏa (lửa của thận và mệnh môn), để thông với quân hỏa (lửa của tim); Hỏa mạnh thì mới sinh được Thổ. Nhục đậu khấu làm ấm dạ dày, giữ vững dương khí; ngô thù du làm khô tỳ, trừ thấp; ngũ vị tử bổ thận, giữ tinh; gừng tươi làm ấm trung tiêu; đại táo bổ Thổ, cũng là để ngăn nước tràn.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Hậu phác ôn trung (làm ấm trung tiêu)

 Bài Hậu phác ôn trung thang gồm trần bì, cam thảo, phục linh, can khương, thảo đậu khấu và mộc hương. Sắc uống có thêm gừng, trị đau bụng; chứng trướng đầy do hư hàn dùng đều rất hiệu nghiệm.

 (Hậu phác, trần bì mỗi vị một tiền; cam thảo, phục linh, thảo đậu khấu, mộc hương mỗi vị năm phân; can khương ba phân; thêm gừng mà sắc. Can khương và thảo đậu khấu vị cay, tính nóng để xua lạnh; trần bì và quảng mộc hương vị cay, tính ấm để điều hòa khí; hậu phác vị cay, tính ấm để làm tan trướng đầy; phục linh vị ngọt nhạt để thông thấp; cam thảo vị ngọt, tính bình để điều hòa trung tiêu. Lạnh tan, khí lưu thông thì đau và trướng tự hết.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Đau do hàn sán (chứng sán khí do lạnh: đau vùng bụng dưới lan xuống bìu, có khi sa bìu) thì dùng Đạo khí thang (bài thuốc dẫn khí),

 gồm xuyên luyện tử, hồi hương và mộc hương. Thêm ngô thù du, sắc bằng nước sông chảy xa, xua lạnh, thông khí, làm lợi cho ruột non.

 (Sán khí còn gọi là tiểu trường khí (khí ở ruột non). Xuyên luyện bốn tiền, mộc hương hai tiền, hồi hương hai tiền, ngô thù du một tiền, chần qua nước sôi rồi sắc chung.

 Xuyên luyện vị đắng, tính lạnh, vào gan làm giãn gân, dẫn được nhiệt ở ruột non và bàng quang theo đường nước tiểu đi xuống, là vị chính để trị sán khí. Hồi hương làm ấm dạ dày, xua lạnh; ngô thù du làm ấm gan, làm khô thấp; mộc hương làm lưu thông tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình), làm thông khí.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Bài thuốc trị sán khí

 Bài thuốc trị sán khí (của Đan Khê, tức Chu Đan Khê, danh y đời Nguyên) dùng hạt vải, thêm chi tử, sơn tra, chỉ xác. (Hạt vải mọc thành đôi, hình giống tinh hoàn, đi vào được gan (?) và thận, trừ lạnh, làm tan chỗ ứ trệ.

 Chi tử làm hạ hỏa, thông nước; chỉ xác làm khí lưu thông, phá khối tích; sơn tra làm tan máu ứ, làm tiêu chỗ tích tụ (?). Chữ "cao" có nghĩa là tinh hoàn.)

 Lại thêm ngô thù du để làm ấm kinh Quyết âm (sán khí là tà khí ở gan thuộc Quyết âm chứ không phải bệnh của thận, vì mạch của gan vòng quanh bộ phận sinh dục), sắc bằng nước sông chảy xa thì hết đau sán khí. (Các vị lượng bằng nhau; hoặc tán bột, uống lúc bụng đói.)

 Các bài thuốc trừ hàn

 Quất hạch hoàn (thuốc viên hạt quýt)

 Bài Quất hạch hoàn (trong sách "Tế sinh phương") gồm xuyên luyện tử, quế, hậu phác, chỉ thực, diên hồ sách, hải tảo, hải đới, côn bố (ba loại rong, tảo biển), đào nhân, mộc hương, mộc thông, trộn hồ rượu làm viên; chứng đồi sán (?) (sa đì, bìu sưng to, cứng) đau dai dẳng thì uống với nước muối hoặc rượu.

 (Hạt quýt, xuyên luyện… (?) (chỗ này nguyên văn thiếu chữ) trộn hồ rượu làm viên, uống với nước muối hoặc rượu.

 Hạt quýt và mộc hương đi vào được phần khí của kinh Quyết âm mà làm khí lưu thông; đào nhân và diên hồ sách đi vào được phần khí (?) của kinh Quyết âm mà làm máu lưu thông; xuyên luyện và mộc thông dẫn được thấp ở ruột non và bàng quang; quan quế xua được lạnh ở gan và thận; chỉ thực và hậu phác làm lưu thông nước bị kết đọng, phá máu ứ lâu ngày; côn bố, hải tảo, hải đới tính lạnh nên làm lưu thông nước, vị mặn nên làm mềm chỗ cứng.)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video