Thiên 12 — Nhóm 12 — Thuốc trừ thử (nắng nóng)

 CÁC BÀI THUỐC TRỪ THỬ (thử: chứng bệnh do khí nóng bức mùa hè gây ra, thường kèm theo ẩm thấp)

 Năm bài chính, mười bài phụ kèm theo.

 Các bài thuốc trừ thử

 Tam vật hương nhu

 Bài Tam vật hương nhu ẩm (bài thuốc sắc uống gồm ba vị, lấy hương nhu làm chủ; xuất xứ sách "Cục phương", tức "Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương", tập bài thuốc do nhà nước biên soạn đời Tống) gồm hương nhu, đi trước là biển đậu và hậu phác. (Hương nhu có vị cay, tính ấm, mùi thơm, có sức làm tan ra; thuốc đi vào tỳ (hệ tiêu hoá) và phế (phổi). Thuốc làm dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể) bốc lên thông ra ngoài để tan cái nóng hầm hập. Hậu phác trừ thấp (khí ẩm đọng trong người) và làm tan cảm giác đầy bụng. Biển đậu làm mát cái nóng mùa hè và điều hoà tỳ.) Nếu nóng nhiều thì thêm hoàng liên. (Bài này gọi là Hoàng liên hương nhu ẩm. Sách "Hoạt nhân" (tức "Loại chứng hoạt nhân thư" của Chu Quăng đời Tống) dùng để chữa trúng thử (bị nắng nóng làm cho phát bệnh) mà nóng nhiều, khát nước, trong lòng bứt rứt.)

 Hoặc thêm linh và thảo (phục linh, cam thảo), gọi là Ngũ vật (hương nhu ẩm, tức bài gồm năm vị). Muốn lợi thấp (đẩy nước ẩm thừa ra theo đường tiểu) và trừ thử thì thêm mộc qua cho thông đạt. (Thêm mộc qua gọi là Lục vị hương nhu ẩm; mộc qua và phục linh chữa chứng thấp nặng.)

 Lại thêm sâm, kỳ (?) (chữ bị khuyết, theo sách gốc là hoàng kỳ), với trần bì và bạch truật, chữa cả nội thương (bệnh do bên trong cơ thể suy yếu, như ăn uống, lao lực làm hại tỳ vị), thế là đủ mười vị. (Bài sáu vị thêm nhân sâm, hoàng kỳ (?), trần bì, bạch truật, gọi là Thập vị hương nhu ẩm.)

 Nhị hương (tán) là hợp với bài Hương tô ẩm. (Bài Ngũ vị hương nhu ẩm hợp với bài Hương tô ẩm, gồm thêm hương phụ, tử tô, trần bì, thương truật, gọi là Nhị hương tán; chữa bệnh vừa ngoại cảm (bệnh do khí độc bên ngoài như gió, lạnh xâm vào) vừa nội thương, người ớn lạnh, bụng chướng.) Ngoài ra còn truyền lại bài Hoắc nhu (thang) và Hương cát (thang). (Bài Tam vật hương nhu ẩm hợp với bài Hoắc hương chính khí tán gọi là Hoắc nhu thang, chữa phục thử (khí nóng mùa hè ẩn nấp trong người, đến sau mới phát bệnh) gây nôn mửa, tiêu chảy; bài Tam vật hương nhu ẩm thêm cát căn gọi là Hương cát thang, chữa thương phong (cảm gió) trong những tháng nắng nóng.)

 Các bài thuốc trừ thử

 Thanh thử ích khí

 Bài Thanh thử ích khí thang (bài thuốc làm mát cái nóng mùa hè và bồi bổ khí; của Đông Viên, tức danh y Lý Cảo đời Kim–Nguyên) gồm sâm, thảo, kỳ (?) (chữ bị khuyết, theo sách gốc là hoàng kỳ), đương quy, mạch (mạch môn), vị (ngũ vị tử), thanh bì, trần bì. Lại có khúc (thần khúc), bá (hoàng bá), cát căn, thương truật, bạch truật, thăng ma, trạch tả, kèm theo táo và gừng.

 (Nhân sâm, hoàng kỳ (?), cam thảo (chích, tức tẩm mật rồi sao), đương quy (rửa bằng rượu), mạch môn đông, ngũ vị, thanh bì (sao với cám lúa mì), trần bì (giữ lại phần cùi trắng), thần khúc (sao), hoàng bá (sao với rượu), cát căn, thương truật, bạch truật (sao với đất), thăng ma, trạch tả; thêm gừng, táo rồi sắc.

 Nắng nóng làm hại khí, nên dùng nhân sâm, hoàng kỳ để bổ khí và cầm mồ hôi. Thấp làm hại tỳ, nên dùng hai thứ truật để làm khô thấp và làm tỳ mạnh lên. Hoả (sức nóng trong người) thịnh thì kim (tức phế, phổi, theo thuyết ngũ hành) bị bệnh mà thuỷ (tức thận, phần âm dịch, nước trong cơ thể) suy kém. Cho nên dùng mạch môn, ngũ vị để giữ gìn phổi và sinh tân dịch (chất dịch, nước bọt, mồ hôi... nuôi cơ thể). Hoàng bá để tả hoả (dập bớt sức nóng) và bồi bổ phần thuỷ. Thanh bì điều hoà khí và phá chỗ ứ trệ. Đương quy nuôi huyết và điều hoà phần âm. Thần khúc, cam thảo điều hoà phần giữa (tỳ vị) và tiêu hoá thức ăn. Thăng ma, cát căn để đưa khí trong lên trên. Trạch tả để đưa chất đục xuống dưới.)

 Các bài thuốc trừ thử

 Súc tỳ ẩm

 Bài Súc tỳ ẩm dùng để làm mát khí nóng mùa hè, gồm sa nhân, thảo quả và ô mai. Thêm cam thảo, cát căn, biển đậu. Chữa nôn mửa, tiêu chảy, bứt rứt khát nước, làm ấm tỳ vị (hệ tiêu hoá).

 (Sa nhân, thảo quả (chữ bị khuyết (?), sách gốc ghi là nướng), ô mai, cam thảo (chích), mỗi thứ bốn lạng; biển đậu (sao, tán), cát căn, mỗi thứ hai lạng. Thử ắt kèm thấp (nguyên văn chép là "ấm", có lẽ là "thấp") (?), mà thấp thuộc về tỳ thổ (tỳ ứng với hành thổ trong ngũ hành). Cho nên dùng sa nhân, thảo quả để hành khí, làm ấm tỳ. Biển đậu giải nóng mùa hè và làm thấm thoát thấp. Cát căn đưa dương khí lên và sinh tân dịch. Cam thảo bổ thổ (bổ tỳ), điều hoà phần giữa. Ô mai làm mát nhiệt và cầm khát.)

 Người xưa chữa thử phần nhiều dùng thuốc ấm (như các bài Hương nhu ẩm, Đại thuận tán), ấy là vì cho rằng thử là âm chứng (loại bệnh thuộc âm: hư yếu, thiên về lạnh). (Khiết Cổ (tức danh y Trương Nguyên Tố đời Kim) nói: Trúng nhiệt (bị khí nóng làm hại, thường do làm lụng ngoài nắng) là dương chứng (loại bệnh thuộc dương: mạnh, nóng), thuộc về thừa; trúng thử (thường do tránh nắng ở chỗ mát, ăn uống lạnh mà mắc) là âm chứng, thuộc về thiếu. Kinh (sách "Nội kinh") nói: Mạch hư (mạch yếu, không có lực) mà mình nóng là do bị thương thử (nắng nóng làm hại).)

 Bài Đại thuận (tán) gồm hạnh nhân, gừng (can khương), quế (nhục quế), cam thảo; làm tan khí lạnh, làm khô thấp, quý ở chỗ đó. (Trước hết đem cam thảo sao với cát trắng (?) (nguyên văn chép là "bạch sa nhân", có lẽ chữ sai), sau cho can khương, hạnh nhân vào (sao), hợp với nhục quế tán thành bột, mỗi lần uống một đồng cân (khoảng 3–4 gam). Ngô Hạc Cao (tức Ngô Côn, thầy thuốc đời Minh) nói: Bài này không phải chữa thử, mà là chữa tỳ vị bị tổn thương do trong tháng nắng nóng uống đồ lạnh mà thôi.)

 Các bài thuốc trừ thử

 Sinh mạch tán

 Bài Sinh mạch tán (bài thuốc làm mạch sống lại) gồm mạch môn, ngũ vị với nhân sâm, giữ gìn phổi, làm mát tim, chữa chứng thử tà (khí nóng mùa hè gây bệnh) quá mức. Khí ít, mồ hôi nhiều, lại khát nước; bệnh nguy, mạch như tuyệt (gần như không bắt được mạch) thì gấp rút sắc mà rót cho uống.

 (Nhân sâm năm phân, (mạch môn (?), chữ bị khuyết) tám phân (phân: một phần mười đồng cân), ngũ vị tử chín hạt. Nhân sâm bổ mạnh khí của phổi; mạch môn vị ngọt, tính lạnh, làm nhuận phổi; ngũ vị vị chua, có sức thu liễm (thu lại, giữ lại) để giữ khí phổi; cả ba lại đều tả hoả, sinh tân dịch. Bởi vì tâm (tim) chủ về mạch, phế (phổi) là nơi trăm mạch đều quy về; bổ phổi, làm mát tim thì khí đầy đủ mà mạch hồi phục. Người sắp chết, mạch đã tuyệt mà uống bài này có thể sống lại. Tháng mùa hè hoả thịnh, nung đốt kim (phổi), lại càng nên uống.)

 Các bài thuốc trừ thử

 Lục nhất (tán)

 Bài Lục nhất tán (bài thuốc bột theo tỉ lệ sáu phần với một phần) gồm hoạt thạch cùng cam thảo; có tác dụng giải cơ (làm thông phần cơ bắp, da thịt bên ngoài cho tà khí thoát ra), làm nước đi tiêu, lại làm mát chứng khô nóng. Chữa chung cả phần biểu (bên ngoài), phần lý (bên trong) và tam tiêu (ba phần trên, giữa, dưới của thân, là đường vận hành của khí và nước); chứng nóng, khát, thử làm bứt rứt, tiêu chảy, kiết lỵ, đều giữ được yên.

 (Hoạt thạch sáu lạng, cam thảo một lạng; uống với nước sắc bấc đèn (đăng tâm thảo), cũng có người uống với nước gừng. Hoạt thạch khí nhẹ nên giải cơ, chất nặng nên tả hoả; tính trơn nên vào được các khiếu (các lỗ, đường thông trong cơ thể), vị nhạt nên làm nước đi tiêu; vì thế chữa thông được thấp nhiệt (ẩm và nóng kết hợp gây bệnh) cả trên dưới, trong ngoài. Cam thảo tả hoả, điều hoà phần giữa, lại để làm dịu cái tính lạnh và trơn của hoạt thạch.)

 Ích nguyên (tán), Bích ngọc (tán) và Kê tô (tán): thêm thần sa, thanh đại, bạc hà vào là được. (Bài trước thêm thần sa gọi là Ích nguyên tán, lấy công dụng làm mát tim; thêm thanh đại gọi là Bích ngọc tán, lấy công dụng làm mát gan; thêm bạc hà,…

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video