Thiên 17 — Nhóm 17 — Thuốc thu sáp (cầm giữ)

 Nhóm bài thuốc thu sáp (thu sáp: những bài thuốc có tác dụng thu giữ, làm se lại, ngăn những thứ trong cơ thể bị rỉ thoát ra ngoài quá mức như tinh dịch, mồ hôi, nước tiểu, phân lỏng, hoặc giữ cho ruột không sa ra ngoài).

 Chín bài chính, kèm hai bài phụ.

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Kim tỏa cố tinh (nghĩa đen: “khóa vàng giữ chặt tinh dịch”).

 Viên Kim tỏa cố tinh gồm khiếm thực (hạt cây súng) và liên tu (tua nhị hoa sen), cần thêm long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, dùng làm thuốc), tật lê và mẫu lệ (vỏ con hàu). Lấy bột hạt sen làm hồ để vo viên, uống với nước muối hoặc rượu. Bài thuốc có tác dụng sáp tinh (làm se, giữ cho tinh dịch không tự chảy ra) và bí khí (giữ kín khí trong cơ thể, không để hao thoát), nhờ vậy hết chứng hoạt tinh và di tinh (hoạt tinh: tinh dịch tự chảy ra khi tỉnh, không do giao hợp; di tinh: tinh dịch xuất ra trong lúc ngủ).

 [Khiếm thực (đồ chín), liên nhị tu (tua nhị hoa sen), sa uyển tật lê (hạt một loài cây họ đậu, sao lên), mỗi vị hai lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa, khoảng 37 gam); long cốt (tẩm bơ sữa rồi nướng), mẫu lệ (luộc trong nước muối một ngày một đêm, rồi nung (?) và tán bột), mỗi vị một lạng. Dùng bột hạt sen làm hồ vo viên, nuốt với nước muối, hoặc uống với rượu. Khiếm thực giữ tinh, bổ tỳ (tỳ: theo Đông y là tạng lo việc tiêu hóa, hấp thu, chuyển hóa thức ăn thành khí huyết); mẫu lệ làm se giữ tinh, làm mát nhiệt; hạt sen giao thông tâm thận (giúp tim và thận nối thông, phối hợp với nhau: theo Đông y, hỏa của tim phải đi xuống, thủy của thận phải đi lên thì cơ thể mới điều hòa); tật lê bổ thận, thêm tinh; long cốt và tua nhị sen đều là những vị giữ tinh, thu lại những gì bị thoát ra.]

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Phục thố đan.

 (Rút từ sách Cục phương, tức “Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương”, sách tập hợp các bài thuốc do triều Tống ban hành.) Chữa chứng tinh dịch trơn tuột tự thoát ra, dùng bột thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng), phục linh (một loại nấm mọc ký sinh ở rễ cây thông), ngũ vị tử và thạch liên (hạt sen già, vỏ cứng như đá). Lấy rượu nấu sơn dược (củ mài, còn gọi hoài sơn) làm hồ để vo viên. Bài này cũng chữa được chứng cường trung và chứng tiêu khát (tiêu khát: bệnh khát nhiều, ăn nhiều, tiểu nhiều, người gầy sút, gần giống bệnh đái tháo đường ngày nay).

 [Cường trung là chứng ở người bị hạ tiêu (thể tiêu khát nặng ở phần dưới cơ thể, liên quan đến thận, tiểu nhiều và đục): dương vật dài ra, cương cứng mãi không thôi, không giao hợp mà tinh dịch vẫn tự chảy ra. Thỏ ty tử mười lạng (ngâm rượu), ngũ vị tử tám lạng, bạch phục linh và thạch liên mỗi vị ba lạng, sơn dược sáu lạng; nấu với rượu làm hồ vo viên. Bị rỉ tinh thì uống với nước muối; bị xích trọc (nước tiểu hoặc dịch tiết ra đục và có màu đỏ) thì uống với nước sắc đăng tâm (ruột cây bấc); bị bạch trọc (nước tiểu hoặc dịch tiết ra đục màu trắng như nước vo gạo) thì uống với nước sắc phục linh; bị tiêu khát thì uống với nước cơm. Thỏ ty tử làm mạnh phần âm, thêm phần dương (âm: phần vật chất, chất dịch, tinh huyết của cơ thể; dương: phần chức năng, sức ấm, sức hoạt động); ngũ vị tử làm se giữ tinh, sinh thủy (sinh ra chất dịch, chất nước nuôi cơ thể, thuộc về thận); thạch liên làm mát tim (?), chặn chứng đục; sơn dược làm thông thấp (thấp: khí ẩm ướt ứ đọng trong cơ thể gây nặng nề, phù, đục) và giữ vững tỳ; phục linh vị ngọt nhạt, có tính thấm lọc, nên trong bài bổ mà vẫn tháo bỏ được tà khí ở thận (tà khí: yếu tố gây bệnh).]

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Trị trọc cố bản (nghĩa là: chữa chứng đục, giữ vững gốc).

 Viên Trị trọc cố bản gồm tua nhị sen, sa nhân, hoàng liên, hoàng bá cùng hai thứ “linh” (phục linh và trư linh — trư linh là một loại nấm mọc ở rễ cây, có tác dụng lợi tiểu). Thêm ích trí nhân, bán hạ và cam thảo. Bài thuốc vừa làm mát nhiệt, làm thông thấp, lại vừa giữ vững thân thể.

 [Trong việc giữ vững gốc có kèm cả việc làm thông thấp nhiệt (thấp nhiệt: tình trạng khí ẩm và khí nóng kết hợp ứ lại trong cơ thể, sinh ra các chứng đục, tiểu vàng, nặng nề). Tua nhị sen và hoàng liên (sao) mỗi vị hai lạng; sa nhân, hoàng bá, ích trí nhân, bán hạ (chế với gừng), phục linh mỗi vị một lạng; trư linh hai lạng; cam thảo (nướng) ba tiền (tiền: đơn vị cân xưa, bằng một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam). Chứng tinh trọc (tinh dịch hoặc dịch tiết ra đục) phần nhiều do thấp nhiệt và đờm (đờm: chất dịch đặc đục ứ đọng trong cơ thể, không chỉ là đờm ở họng) gây nên. Hoàng liên, hoàng bá làm mát nhiệt; hai thứ linh làm thông thấp; bán hạ trừ đờm. Thấp nhiệt phần nhiều do khí uất trệ (khí bị dồn nén, ứ lại, không lưu thông) mà ra, nên dùng sa nhân và ích trí để làm thông khí, đồng thời còn giữ vững thận và làm mạnh tỳ. Cam thảo bổ thổ (tức bổ tỳ vị, vì theo thuyết ngũ hành tỳ vị thuộc hành Thổ) và điều hòa phần giữa cơ thể; còn tua nhị sen thì làm se để chặn sự thoát ra.]

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Kha tử tán (tán: thuốc dạng bột).

 (Bài của Lý Đông Viên, tức danh y Lý Cảo đời Kim - Nguyên.) Dùng để chữa hàn tả (tiêu chảy do lạnh), gồm kha tử, bào khương (gừng khô đã sao cháy xém ngoài), anh túc xác (vỏ quả cây thuốc phiện) và quất hồng (vỏ quýt đã bỏ lớp cùi trắng).

 [Kha tử (lùi trong tro nóng) bảy phân (phân: đơn vị cân xưa, bằng một phần mười tiền), bào khương sáu phân, anh túc xác (bỏ cuống, tẩm mật nướng) và quất hồng mỗi vị năm phân, tán bột mà uống. Anh túc xác giữ vững thận, làm se ruột; kha tử thu giữ chỗ bị thoát, cầm tiêu chảy; bào khương đuổi lạnh, bổ dương; trần bì (vỏ quýt để lâu năm) đưa dương khí đi lên và điều hòa khí.]

 Bài Kha tử tán của Lưu Hà Gian (tức danh y Lưu Hoàn Tố đời Kim) gồm mộc hương, kha tử, cam thảo, hoàng liên, rồi uống với nước sắc bạch truật và bạch thược.

 [Kha tử một lạng rưỡi (nửa để sống, nửa lùi tro), mộc hương năm tiền, hoàng liên ba tiền, cam thảo hai tiền, tán bột rồi sắc, hòa với nước sắc bạch truật và bạch thược mà uống. Tiêu chảy lâu ngày thì dùng bài này để cầm; nếu không cầm được thì cho thêm hậu phác hai tiền.] Hai bài thuốc khác nhau về vị thuốc nhưng cách chữa đại để giống nhau, cũng… (?) (nguyên văn bị đứt đoạn ở đây).

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Tang phiêu tiêu tán.

 (Bài của Khấu Tông Thích, nhà dược học đời Tống.) Chữa chứng đi tiểu nhiều lần, gồm tang phiêu tiêu (tổ trứng con bọ ngựa làm trên cây dâu), nhân sâm, phục linh, long cốt cùng với mai rùa. Thêm xương bồ, viễn chí và đương quy. Bài thuốc bổ thận, làm yên tim, chữa chứng hay quên, giúp tỉnh táo.

 [Tang phiêu tiêu (sao với nước muối), phục linh (có sách dùng phục thần, tức phần phục linh bọc quanh rễ thông), long cốt (nung (?)), quy bản (yếm rùa, tẩm bơ sữa nướng), xương bồ (sao với muối), viễn chí, đương quy, các vị bằng lượng nhau, tán bột, lúc sắp đi ngủ uống hai tiền với nước sắc nhân sâm. Chữa chứng tiểu nhiều lần mà mỗi lần ít, không hết; bổ chỗ hư của tim, làm yên tinh thần. Hư (yếu, thiếu) thì đi tiểu nhiều lần, nên dùng nhân sâm và tang phiêu tiêu để bổ; nhiệt thì tiểu ít, không hết, nên dùng quy bản để tư âm (bồi bổ phần âm, tức chất dịch của cơ thể) và dùng đương quy để làm nhuận. Xương bồ, phục linh, viễn chí đều làm mát nhiệt ở tim và làm thông tim với thận; khiến khí của tim vận hành (?) thì phủ tiểu trường (ruột non, theo Đông y có quan hệ cặp đôi với tim và liên quan đến việc tiểu tiện) tự yên ổn.]

 Bài Chân nhân dưỡng tạng thang (thang: thuốc sắc nước; bài của La Khiêm Phủ, tức danh y La Thiên Ích đời Nguyên) gồm kha tử, anh túc xác, nhục đậu khấu, đương quy, quế, mộc hương. Thêm bạch truật, bạch thược, nhân sâm, cam thảo, thành một bài thuốc làm se. Người bị lòi dom (ruột thẳng sa ra ngoài hậu môn) hoặc kiết lỵ lâu ngày nên sớm sắc mà uống.

 [Kha tử (bọc bột mì lùi tro) một lạng hai tiền, anh túc xác (bỏ cuống, tẩm mật nướng) ba lạng sáu tiền, nhục đậu khấu (bọc bột mì lùi tro) năm tiền, đương quy, bạch truật (sao), bạch thược (sao với rượu), nhân sâm mỗi vị sáu tiền, mộc hương hai lạng bốn tiền, quế tám tiền, cam thảo sống một lạng tám tiền; mỗi lần uống bốn tiền. Nếu các tạng bị lạnh nhiều thì thêm phụ tử; có sách bỏ đương quy, có sách thêm can khương (gừng khô). Lòi dom là do hư hàn (cơ thể yếu và lạnh), nên dùng nhân sâm, bạch truật, cam thảo để bổ chỗ hư; dùng quan quế (vỏ quế loại tốt) và nhục đậu khấu để làm ấm chỗ lạnh. Mộc hương điều hòa khí, đương quy điều hòa huyết, thược dược vị chua để thu liễm (thu gom, rút lại), kha tử và anh túc xác làm se để chặn sự thoát ra.]

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Đương quy lục hoàng (đương quy cùng sáu vị có chữ “hoàng”).

 Thang Đương quy lục hoàng chữa chứng ra mồ hôi (tỉnh mà ra mồ hôi gọi là tự hãn; ngủ mà ra mồ hôi gọi là đạo hãn, tức mồ hôi trộm), gồm hoàng kỳ (?), hoàng bá, hoàng cầm, hoàng liên, sinh địa (củ địa hoàng tươi hoặc phơi khô) và thục địa (củ địa hoàng đã đồ chín nhiều lần). (Đương quy, hoàng bá, hoàng liên, hoàng cầm, hai thứ địa hoàng, các vị bằng lượng nhau; hoàng kỳ (?) gấp đôi.)

 Bài thuốc vừa tả hỏa (dập bớt nhiệt nóng thái quá trong cơ thể), vừa cố biểu (làm vững lớp ngoài cơ thể, tức da và thớ thịt, để mồ hôi không tự thoát ra), lại vừa tư âm. (Mồ hôi ra do âm hư, tức thiếu phần chất dịch, nên dùng đương quy và địa hoàng để bồi âm; mồ hôi ra do hỏa quấy nhiễu, nên dùng hoàng cầm, hoàng bá, hoàng liên để tả hỏa; mồ hôi ra do biểu hư, tức lớp ngoài cơ thể yếu không giữ được, nên dùng gấp đôi hoàng kỳ (?) để làm vững lớp ngoài.)

 Thêm ma hoàng căn (rễ cây ma hoàng) thì công hiệu càng khác thường. (Lý Thời Trân, danh y đời Minh, tác giả sách Bản thảo cương mục, nói: rễ ma hoàng đi ra phần ngoài cơ thể, dẫn được các vị thuốc khác đến vệ phận — tức tầng khí bảo vệ ở bề mặt cơ thể — mà làm kín tấu lý, tức các thớ thịt và lỗ chân lông.) Có người cho rằng bài này quá đắng và lạnh, người dạ dày yếu, khí hư thì phải kiêng.

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Bài Bá tử nhân hoàn (hoàn: thuốc viên).

 Viên Bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bách diệp) gồm nhân sâm, bạch truật, cám lúa mì, mẫu lệ, rễ ma hoàng. Thêm bán hạ và ngũ vị tử nữa. Người âm hư ra mồ hôi trộm thì vo thuốc với thịt táo tàu thành viên mà nuốt. [Bá tử nhân (sao, nghiền, ép bỏ dầu)

 hai lạng; nhân sâm, bạch truật, mẫu lệ (nung (?)), rễ ma hoàng, bán hạ, ngũ vị tử mỗi vị một lạng; cám lúa mì năm tiền; vo viên với thịt táo, uống với nước cơm. Huyết của tim hư thì nằm ngủ là mồ hôi ra ngay. Bá tử nhân nuôi tim, làm yên tinh thần; mẫu lệ và cám lúa mì làm mát tim, thu giữ chỗ bị thoát; ngũ vị tử thu mồ hôi lại; bán hạ làm khô thấp; rễ ma hoàng chuyên đi ra phần da thịt bên ngoài, dẫn nhân sâm và bạch truật đến đó để làm vững vệ khí (khí bảo vệ ở bề mặt cơ thể, giữ kín lỗ chân lông và chống ngoại tà).]

 Nhóm bài thuốc thu sáp.

 Dương hư (thiếu phần dương khí, cơ thể yếu, thiếu sức ấm) mà ra mồ hôi tự hãn thì dùng bài Mẫu lệ tán.

 Gồm hoàng kỳ (?), phù tiểu mạch (hạt lúa mì lép, nổi trên mặt nước) và rễ ma hoàng. [Mẫu lệ (nung (?), nghiền), hoàng kỳ (?), rễ ma hoàng mỗi vị một tiền, phù tiểu mạch một trăm hạt, sắc uống. Mẫu lệ và phù tiểu mạch làm mát tim, cầm mồ hôi; hoàng kỳ (?) và rễ ma hoàng đi ra phần da thịt bên ngoài để làm vững vệ khí.]

 Cách xoa phấn thì dùng xuyên khung, cảo bản (?) và bột mẫu lệ. (Cách xoa phấn để cầm mồ hôi: bạch truật, cảo bản (?), xuyên khung mỗi vị hai tiền rưỡi, bột gạo nếp một lạng rưỡi, tán bột, đựng vào túi vải, xoa khắp người.) Hoặc lấy long cốt, mẫu lệ mà xoa lên người. (Long cốt, mẫu lệ tán bột, trộn với bột gạo nếp lượng bằng nhau, cũng có thể dùng theo cách xoa phấn.)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video