Thiên 16 — Nhóm 16 — Thuốc trừ đờm

 Các bài thuốc trừ đàm (đàm: chất nhầy, đục, ứ đọng trong cơ thể theo Đông y, sinh ra do nước và dịch không được chuyển hoá. Đàm có thể gây ho, khò khè, chóng mặt, mê man và nhiều bệnh khác)

 Mười bài, kèm năm bài phụ.

 Các bài thuốc trừ đàm

 Nhị trần thang (bài thuốc sắc gọi là "Hai vị cũ", vì hai vị chính là bán hạ và trần bì đều càng để lâu càng tốt)

 Nhị trần thang (theo sách Cục phương, tức "Thái bình huệ dân hoà tễ cục phương", sách thuốc do triều đình nhà Tống soạn) dùng bán hạ và trần bì (vỏ quýt phơi khô để lâu năm). Thêm phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông) và cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt) làm thần (vị thuốc phụ, giúp vị chính phát huy tác dụng).

 [Bán hạ (chế với gừng) 2 đồng cân (đơn vị cân thuốc xưa, khoảng 3,7 gam); trần bì (bỏ phần cùi trắng) và phục linh mỗi thứ 1 đồng cân; cam thảo 5 phân (1 phân bằng một phần mười đồng cân); thêm gừng rồi sắc.]

 Bài thuốc này làm khí lưu thông, điều hoà trung tiêu (vùng giữa bụng, chủ yếu là tỳ và vị, tức hệ tiêu hoá), lại trừ được thấp (chất ẩm thừa ứ trong cơ thể, gây nặng nề, đầy trướng). Với mọi chứng đàm ẩm (đàm và nước ứ đọng trong cơ thể), bài này là quý nhất.

 (Trần bì làm khí lưu thông, cam thảo điều hoà trung tiêu, phục linh và bán hạ trừ thấp. Khí thuận, thấp hết thì đàm ẩm tự tan.)

 Đạo đàm thang (bài thuốc dẫn đàm ra) là bài trên thêm nam tinh và chỉ thực (quả non của cây chanh chua hoặc cam đắng, phơi khô). Bài này đủ sức chế ngự cả loại đàm ngoan cố, đặc quánh, bám chặt.

 (Thêm đởm nam tinh, tức củ nam tinh chế với mật bò, để giúp bán hạ. Thêm chỉ thực để có sức mạnh "phá tường đổ vách", tức đẩy tan mạnh mẽ những chỗ ứ tắc.)

 Nếu thêm trúc nhự (lớp tinh tre cạo từ thân cây tre) và chỉ thực thì bài thuốc gọi là Ôn đởm thang (bài thuốc sắc làm ấm mật), có thể làm yên tinh thần.

 (Nhị trần thang thêm trúc nhự và chỉ thực gọi là Ôn đởm thang, trị chứng đởm hư, tức mật yếu theo quan niệm Đông y, khiến người hay sợ sệt, mất ngủ.)

 Nhuận hạ hoàn (viên thuốc làm trơn và đưa xuống, của Đan Khê, tức Chu Đan Khê, danh y đời Nguyên) chỉ có trần bì và cam thảo, nhưng làm khí lưu thông và trừ đàm thì hay tuyệt vời, không gì sánh bằng.

 [Trần bì (bỏ cùi trắng) 8 lạng (1 lạng bằng 10 đồng cân, khoảng 37 gam), muối 5 lạng (ngâm nước, rửa), cam thảo 2 lạng tẩm mật nướng. Lấy bánh hấp nhào làm hồ, vo thành viên, uống với nước gừng. Hoặc lấy trần bì nấu với nước muối rồi phơi khô, cùng cam thảo tán bột, gọi là Nhị thận tán (?) (bột thuốc hai vị). Không được uống nhiều,

 Các bài thuốc trừ đàm

 Địch đàm thang (bài thuốc sắc rửa sạch đàm)

 Địch đàm thang (theo họ Nghiêm, tức Nghiêm Dụng Hoà, tác giả sách "Tế sinh phương" đời Tống) dùng bán hạ, nam tinh, cam thảo, quất hồng (lớp vỏ ngoài màu đỏ của quả quýt), nhân sâm, phục linh, trúc nhự, thạch xương bồ, kèm chỉ thực. Người bị đàm làm mê man, lưỡi cứng, uống vào thì tỉnh.

 [Bài này trị chứng trúng phong (đột quỵ) do đàm làm mê tâm khiếu (đàm lấp các lối thông của tim, khiến thần trí mê muội), lưỡi cứng không nói được.

 Bán hạ (chế với gừng) và đởm nam tinh mỗi thứ 2 đồng cân rưỡi; quất hồng, chỉ thực, phục linh mỗi thứ 3 đồng cân; nhân sâm, thạch xương bồ mỗi thứ 1 đồng cân; trúc nhự 7 phân; cam thảo 5 phân; thêm gừng rồi sắc.

 Bài này chính là Đạo đàm thang thêm nhân sâm để giúp chính khí (sức chống bệnh của cơ thể), thêm thạch xương bồ để khai thông đàm, thêm trúc nhự để thanh kim (làm mát phổi; "kim" ở đây chỉ phổi theo thuyết ngũ hành).]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Thanh Châu bạch hoàn (viên thuốc trắng của đất Thanh Châu)

 Thanh Châu bạch hoàn dùng chung nam tinh và bán hạ, còn bạch phụ tử và xuyên ô (củ cây ô đầu ở đất Thục) đều dùng sống. Đem phơi ngoài trời cho hứng sương, làm hồ vo viên, uống với nước gừng hoặc nước bạc hà làm thang dẫn. Trị phong đàm (đàm do phong gây ra, sinh co giật, tê liệt, chóng mặt), bại liệt và chứng kinh phong (co giật) ở trẻ em.

 [Bán hạ (ngâm nước, dùng sống) … lạng (?); nam tinh, bạch phụ tử mỗi thứ 2 lạng; xuyên ô (bỏ vỏ và phần rốn) 5 đồng cân. Bốn vị đều dùng sống, tán bột, đựng trong túi vải, lắc trong nước cho bột lọt ra, rồi lại nghiền (?)… (chỗ này nguyên văn có vẻ bị thiếu).

 Bị bại liệt thì uống với rượu; bị kinh phong thì uống với nước sắc bạc hà.

 Gốc sinh ra đàm là do phong (gió độc), hàn (lạnh) và thấp. Nam tinh và bán hạ vị cay tính ấm, trừ đàm, làm khô thấp. Xuyên ô và bạch phụ tử vị cay tính nóng, làm tan hàn, đuổi phong. Ngâm nước rồi phơi nắng là để giảm bớt độc tính.]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Thanh khí hoá đàm hoàn (viên thuốc làm mát khí, hoá giải đàm)

 Thanh khí hoá đàm hoàn gồm nam tinh, bán hạ, quất hồng, hạnh nhân (nhân hạt mơ), chỉ thực, qua lâu nhân (hạt quả qua lâu). Thêm hoàng cầm và phục linh, lấy nước gừng làm hồ vo viên. Khí thuận, hoả tiêu thì đàm tự hết.

 [Bán hạ (chế với gừng) (?), đởm nam tinh mỗi thứ 1 lạng rưỡi; quất hồng, chỉ thực (sao với cám mì), hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), qua lâu nhân (ép bỏ dầu), hoàng cầm (sao với rượu), phục linh mỗi thứ 1 lạng. Dùng nước gừng làm hồ vo viên, uống với nước gừng loãng.

 Khí có thể sinh ra hoả, hoả có thể sinh ra đàm. Trần bì và hạnh nhân đưa khí nghịch (khí đi ngược lên) xuống. Chỉ thực phá khí trệ (khí bị ứ lại). Hoàng cầm và qua lâu làm dịu nhiệt khí. Nam tinh và bán hạ làm khô thấp khí. Phục linh làm lưu thông thuỷ khí (nước ứ). Thuỷ, thấp, hoả, nhiệt đều là gốc sinh ra đàm, cho nên muốn hoá đàm thì trước hết phải thanh khí (làm khí mát và thông).]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Thuận khí tiêu thực hoá đàm hoàn (viên thuốc làm khí thuận, tiêu đồ ăn, hoá đàm)

 Thuận khí tiêu thực hoá đàm hoàn (theo sách "Thuỵ Trúc Đường kinh nghiệm phương" đời Nguyên) gom thanh bì (vỏ quýt xanh), nam tinh, bán hạ, la bặc tử (hạt củ cải). Thêm thần khúc (men thuốc), mạch nha (mầm lúa mạch), sơn tra, cát căn (củ sắn dây), hạnh nhân, hương phụ (củ cỏ gấu). Lấy bánh hấp làm hồ, nhào với nước gừng thành viên.

 [Bán hạ (chế với gừng) và đởm nam tinh mỗi thứ 1 cân (bằng 16 lạng). Trần bì (bỏ cùi trắng), thanh bì, tô tử (hạt tía tô), trầm hương (sao với nước), la bặc tử, gừng sống, mạch nha (sao), thần khúc (sao), sơn tra (sao), cát căn, hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao), hương phụ (sao với giấm) mỗi thứ 1 lạng. Trộn với nước gừng, lấy bánh hấp làm hồ vo viên.

 Đàm sinh ra từ thấp, nên dùng nam tinh và bán hạ để làm khô thấp. Đàm theo khí mà bốc lên, nên dùng tô tử và hạnh nhân để đưa khí xuống. Đàm do khí trệ mà sinh, nên dùng thanh bì, trần bì, hương phụ để khai thông chỗ ứ. Đàm sinh ra từ rượu và đồ ăn, nên dùng thần khúc và cát căn để giải rượu, dùng sơn tra và mạch nha để tiêu đồ ăn. Thấp hết, đồ ăn tiêu thì đàm không sinh ra. Khí thuận thì chứng thở gấp, đầy tức tự khỏi.]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Cổn đàm hoàn (viên thuốc lăn đẩy đàm ra ngoài)

 Cổn đàm hoàn (của Vương Ẩn Quân, tức Vương Khuê, ẩn sĩ đời Nguyên) dùng thanh mông thạch (một loại khoáng thạch màu xanh), đại hoàng, hoàng cầm, trầm hương và mộc hương. Trăm bệnh phần nhiều do đàm quấy phá. Với đàm ngoan cố và các chứng bệnh quái lạ, bài này đủ sức chữa được.

 [Thanh mông thạch 1 lạng (dùng diêm tiêu 1 lạng, cùng cho vào hũ sành, trát kín bằng bùn trộn muối, nung (?) đến khi đá có màu như vàng thì thôi); đại hoàng (chưng với rượu), hoàng cầm (rửa bằng rượu)

 mỗi thứ 8 lạng; trầm hương 5 đồng cân. Tán bột, làm viên bằng nước, uống với nước gừng. Liều lượng tuỳ người bệnh hư (cơ thể yếu) hay thực (tà khí mạnh, cơ thể còn khoẻ).

 Thanh mông thạch tính dữ mạnh (?), có thể đánh vào loại đàm tích tụ lâu ngày, ẩn nấp sâu. Đại hoàng quét sạch nhiệt thực (nóng và ứ đọng), mở đường cho đàm đi xuống. Hoàng cầm làm mát tim và phổi, dập ngọn hoả bốc ngược lên trên. Trầm hương điều được khí lên xuống, dẫn các vị thuốc khác đi, giữ vai trò sứ (vị thuốc dẫn đường trong bài).

 Nhưng nếu không phải chứng thực (?) thì không được dùng tuỳ tiện.]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Kim phí thảo tán (bột thuốc kim phí thảo; kim phí thảo là cây toàn phúc hoa)

 Kim phí thảo tán (theo sách "Loại chứng hoạt nhân thư" đời Tống) gồm tiền hồ, tế tân, bán hạ, kinh giới, cam thảo, xích phục linh (phục linh loại màu đỏ). Sắc thêm gừng và táo, trừ đàm và ho. Trị chứng phổi bị cảm phong hàn (gió lạnh), đầu mắt nặng nề, nhăn nhó vì khó chịu.

 [Toàn phúc hoa, tiền hồ, tế tân mỗi thứ 1 đồng cân; bán hạ 5 phân; kinh giới 1 đồng cân rưỡi; cam thảo (nướng) 3 phân; xích phục linh 6 phân.

 Phong nhiệt (gió nóng) ùn tắc ở phía trên nên sinh đàm, gây ho. Kinh giới làm ra mồ hôi, đuổi phong. Tiền hồ và toàn phúc hoa tiêu đàm, đưa khí xuống. Bán hạ làm khô đàm, làm tan khí nghịch. Cam thảo giúp phát tán và làm dịu trung tiêu. Tế tân làm ấm kinh mạch. Phục linh làm thông thấp. Dùng loại màu đỏ vì nó đi vào phần huyết, tả được hoả của bính đinh (bính chỉ ruột non, đinh chỉ tim, theo ngũ hành đều thuộc hoả).]

 Bài Kim phí thảo tán trong sách Cục phương không dùng tế tân và phục linh, mà thêm ma hoàng và xích thược với lượng đều nhau.

 (Trị

 Các bài thuốc trừ đàm

 Bán hạ thiên ma bạch truật thang (bài thuốc sắc gồm bán hạ, thiên ma, bạch truật)

 Bạch truật, thần khúc (sao) mỗi thứ 1 đồng cân; nhân sâm, hoàng kỳ (?), trần bì, thương truật, phục linh, trạch tả, thiên ma mỗi thứ 5 phân; can khương (gừng khô) 3 phân; hoàng bá (rửa bằng rượu) 2 phân.

 Chứng đàm quyết (ngất, chóng mặt, tay chân lạnh do đàm) thì không có bán hạ không trừ được. Chứng phong hư (chóng mặt, hoa mắt do cơ thể yếu sinh phong) thì không có thiên ma không trấn được. Bạch truật và thương truật làm khô thấp, bổ khí. Nhân sâm và hoàng kỳ tả hoả, bổ trung tiêu. Trần bì điều khí, đưa dương khí lên. Phục linh và trạch tả tả nhiệt, dẫn nước đi. Thần khúc và mạch nha tiêu chỗ ứ đọng, giúp tỳ (cơ quan tiêu hoá). Can khương để rửa sạch hàn ở trung tiêu. Hoàng bá để tả "thiếu hoả ở tại tuyền", tức ngọn lửa nhỏ nằm ở phía dưới cơ thể, vùng thận (?).]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Thường sơn ẩm (thuốc uống có vị thường sơn)

 Thường sơn ẩm (theo sách Cục phương) trong có tri mẫu và bối mẫu, gom thêm ô mai, thảo quả, tân lang (hạt cau). Sắc với gừng, táo, rượu và nước, để ngoài trời qua một đêm cho hứng sương. Công dụng cướp đàm, chặn cơn sốt rét thật đáng khen.

 [Thường sơn (sao với rượu trắng) 2 đồng cân; tri mẫu, bối mẫu, thảo quả (nướng vùi tro), tân lang mỗi thứ 1 đồng cân; ô mai 2 quả. Một phương khác thêm xuyên sơn giáp (vảy con tê tê) và cam thảo.

 Khi cơn sốt rét chưa lên, quay mặt về hướng đông mà uống lúc thuốc còn ấm. Tri mẫu trị chứng nhiệt riêng thịnh ở kinh dương minh (một trong sáu đường kinh lớn, liên quan dạ dày và ruột già). Thảo quả trị chứng hàn riêng thịnh ở kinh thái âm (đường kinh liên quan tỳ và phổi). Hai kinh này hoà nhau thì âm dương không đến nỗi tranh chấp, tức không còn cơn rét và cơn nóng thay nhau.

 Thường sơn làm nôn ra đàm, làm lưu thông nước. Tân lang đưa khí xuống, phá chỗ tích tụ. Bối mẫu làm mát hoả, làm tan đàm. Ô mai thu giữ phần âm, làm lui nhiệt. Bài này nên dùng sau khi đã làm tan tà khí ở phần ngoài cơ thể và đã đưa tà khí ra phần dương thì mới thích hợp.]

 Các bài thuốc trừ đàm

 Triệt ngược thất bảo ẩm (thuốc uống bảy vị quý chặn cơn sốt rét)

 Triệt ngược thất bảo ẩm (theo sách "Dị giản phương") gồm thường sơn, thảo quả, tân lang, hậu phác, cam thảo, cùng nhiều thanh bì và trần bì. Sắc chung với nước và rượu, để ngoài trời qua một đêm cho hứng sương. Người bị sốt rét thể thực ở các kinh dương uống vào là thoả đáng.

 [… (nguyên văn có vẻ bị thiếu) Thường sơn … quay mặt về hướng đông mà uống lúc thuốc còn ấm.

 Thường sơn làm nôn ra đàm. Tân lang phá chỗ tích tụ. Trần bì làm khí lưu thông. Thanh bì chế ngự gan. Hậu phác làm dịu dạ dày. Thảo quả tiêu loại đàm sinh ra do ăn nhiều đồ béo ngọt. Thêm cam thảo vào dạ dày để giúp thường sơn gây nôn.]

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video