Các bài thuốc tả hỏa (tả hỏa: làm hạ, đẩy bớt "hỏa", tức chứng nóng nhiệt thái quá trong cơ thể theo Đông y)
Hai mươi bảy bài chính, kèm chín bài phụ.
Các bài thuốc tả hỏa
Hoàng liên giải độc thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống)
(Chữ "độc" ở đây tức là hỏa nhiệt.) Bài gồm bốn vị: Hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng), cùng đủ Hoàng bá (vỏ cây hoàng bá), Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm) và Chi tử (quả dành dành) (lượng các vị bằng nhau).
Các chứng bứt rứt cuồng loạn, sốt nóng dữ, nôn, mất ngủ, thổ huyết (nôn ra máu), nục huyết (chảy máu cam; chữ "nục" đọc theo phép phiên thiết "nữ – lục", tức ghép phụ âm đầu chữ "nữ" với vần chữ "lục"), nổi ban, vàng da đều có thể dùng bài này.
Còn bài Tam hoàng thạch cao thang thì thêm Thạch cao (khoáng chất thạch cao), Ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi) và Đạm đậu xị (đậu đen ủ lên men) (xem phần các bài thuốc trị cả biểu lẫn lý). Bài này dùng khi thương hàn (bệnh sốt do khí lạnh từ ngoài xâm nhập) mà ôn độc (độc nhiệt của bệnh sốt nóng) quá thịnh. Nó trị cùng lúc tam tiêu (ba vùng của thân: thượng tiêu là vùng ngực trên cơ hoành gồm tim phổi; trung tiêu là vùng bụng trên gồm tỳ vị; hạ tiêu là vùng bụng dưới gồm gan, thận, bàng quang, ruột), cả biểu (phần ngoài: da, cơ) lẫn lý (phần trong: tạng phủ).
Bài Chi tử kim hoa hoàn (hoàn: thuốc viên) thì thêm Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tác dụng xổ) (gồm Hoàng cầm, Hoàng bá, Hoàng liên, Chi tử, Đại hoàng, làm viên bằng nước). Bài này nhuận tràng, tả nhiệt, thật đáng tin cậy.
Các bài thuốc tả hỏa
Phụ tử tả tâm
(thang, của Trọng Cảnh, tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, tác giả sách Thương hàn luận). Bài dùng ba vị "hoàng" (Hoàng cầm, Hoàng liên, Đại hoàng). Vì ba vị này là thuốc tính lạnh nên thêm thuốc tính nóng để giữ gìn dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể). [Hoàng cầm, Hoàng liên mỗi thứ một lạng (lạng: đơn vị cân thuốc thời xưa), Đại hoàng hai lạng, Phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) một củ (bào chế bằng cách vùi tro nóng hoặc nướng để giảm độc).
Vì sợ ba vị "hoàng" làm tổn thương nặng dương khí nên thêm Phụ tử.]
Chứng bĩ (cảm giác đầy tức, bế tắc ở vùng dưới tim, ấn vào thì mềm, không đau) là do nhiệt tà (yếu tố gây bệnh mang tính nóng), nên trị bằng thuốc tính lạnh. (Thương hàn mà sinh bĩ đầy là bệnh đi từ ngoài vào trong, đầy ở ngực chứ không ở dạ dày, phần nhiều thuộc nhiệt tà, nên hợp dùng vị đắng để tả. Còn chứng bĩ trong tạp bệnh (các bệnh do bên trong sinh ra) thì đi từ trong ra ngoài, lại nên dùng thuốc vị cay, tính nóng.)
Nếu có sợ lạnh thì phải thêm Phụ tử mới thích đáng. (Sách Kinh, tức Thương hàn luận, nói: Dưới tim bĩ, ấn vào mềm, mạch ở bộ quan (vị trí bắt mạch ở giữa, ngay chỗ lồi xương cổ tay) phù (mạch nổi, chạm nhẹ đã thấy) thì dùng Đại hoàng hoàng liên tả tâm thang. Dưới tim bĩ mà lại sợ lạnh, ra mồ hôi thì dùng Phụ tử tả tâm thang (nguyên văn chép chữ "tràng", có lẽ chép nhầm chữ "thang" (?)).)
Bài Đại hoàng phụ tử thang cũng cùng một ý: dùng thuốc ấm mà công hạ (làm cho đi ngoài để tống bệnh ra), thật hay khác thường. [Đại hoàng, Tế tân (rễ cây tế tân, vị cay) mỗi thứ hai lạng, Phụ tử một củ (bào chế). Sách Kim quỹ (Kim quỹ yếu lược, cũng của Trương Trọng Cảnh) nói: trong dương có âm, nên dùng thuốc ấm để tống cái lạnh xuống dưới. Người đời sau ít ai hiểu được ý ấy.]
Các bài thuốc tả hỏa
Bán hạ tả tâm
(thang, của Trọng Cảnh): Bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đờm, chống nôn) cùng Hoàng liên, Hoàng cầm, Can khương (gừng khô), Cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt) với Nhân sâm. Thêm Đại táo (táo tàu) để điều hòa. Bài trị hư bĩ (chứng bĩ do cơ thể suy yếu), phép trị là giáng dương (kéo dương khí đang bốc lên xuống dưới) mà hòa âm.
[Bán hạ nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng), Hoàng liên một lạng, Can khương, Hoàng cầm, Cam thảo (chích: tẩm mật sao), Nhân sâm mỗi thứ ba lạng, Đại táo mười hai quả. Bài trị thương hàn mà dùng thuốc xổ quá sớm, ngực đầy mà không đau, đó là bĩ; người lạnh mà nôn, ăn uống không xuống được, không phải chứng của bài Sài hồ thang. Phàm khi dùng các bài tả tâm, phần nhiều là do trước đó xổ nhầm, chứ không phải do nhiệt tà truyền kinh (tà khí lần lượt đi theo các đường kinh từ ngoài vào trong).
"Bĩ" mà không "thái" gọi là bĩ (mượn hai quẻ trong Kinh Dịch: quẻ Bĩ là trời đất không giao nhau nên bế tắc; quẻ Thái là trời đất giao hòa nên thông suốt). Đã tả tâm thì phải làm cho âm dương giao nhau; muốn thông trên dưới thì phải điều hòa phần giữa (tỳ vị), nên dùng Nhân sâm, Cam thảo, Đại táo.]
Các bài thuốc tả hỏa
Bạch hổ thang
(của Trọng Cảnh) dùng Thạch cao làm chính (?), có Tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu), Cam thảo, Ngạnh mễ (gạo tẻ) đi kèm. (Thạch cao một cân, Tri mẫu sáu lạng, Cam thảo hai lạng, Ngạnh mễ sáu hợp (hợp: đơn vị đo dung tích, bằng một phần mười thăng).)
Cũng có bài thêm Nhân sâm (gọi là Nhân sâm bạch hổ thang). Bài trị khô nóng, bứt rứt, sốt, khát, lưỡi có rêu.
(Bạch hổ là vị thần thuộc hành Kim của phương tây. Bài này làm mát phế kim (phổi, theo ngũ hành thuộc Kim) và tả hỏa ở vị (dạ dày) nên mới đặt tên như vậy. Nhưng phải là thực nhiệt (nóng thật, do tà khí mạnh) mới được dùng. Có những chứng như huyết hư (thiếu máu) mà người nóng, tỳ hư (chức năng tiêu hóa suy yếu) mà phát sốt, hoặc âm thịnh cách dương (khí lạnh bên trong quá thịnh đẩy dương khí ra ngoài, gây nóng giả ở bên ngoài), trông giống chứng của Bạch hổ thang; nếu dùng nhầm bài này thì không cứu được.
Xét: chứng Bạch hổ thì mạch hồng đại (mạch to, dâng mạnh như sóng) có lực; chứng giống Bạch hổ thì mạch to mà rỗng yếu, lấy đó mà phân biệt. Lại phải xem nước tiểu: nước tiểu đỏ là nóng ở bên trong, nước tiểu trong là lạnh ở bên trong.)
Các bài thuốc tả hỏa
Trúc diệp thạch cao thang
(của Trọng Cảnh) có Nhân sâm, Mạch môn (củ cây mạch môn, mát, sinh tân dịch), Bán hạ, Trúc diệp (lá tre) linh nghiệm. Cam thảo, Sinh khương (gừng tươi) cùng Ngạnh mễ. Khi nắng nóng mà bứt rứt, sốt, khát, mạch hư (mạch yếu, ấn vào không có lực) thì tìm đến bài này.
[Trúc diệp, Thạch cao một cân (?) (nguyên văn chỗ này có vẻ sót chữ), Nhân sâm ba lạng, Cam thảo (chích) ba lạng, Mạch môn một thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa), Bán hạ, Ngạnh mễ mỗi thứ nửa thăng, thêm gừng mà sắc. Bài trị thương hàn sau khi đã giải, còn nôn, khát, hơi thở ngắn yếu. Trúc diệp, Thạch cao vị cay tính lạnh để làm tan nhiệt còn sót lại; Nhân sâm, Cam thảo, Ngạnh mễ, Mạch môn vị ngọt tính bình để bổ chỗ hư, sinh tân dịch (các chất dịch trong cơ thể); Gừng, Bán hạ vị cay tính ấm để làm tan đờm, cầm nôn.]
Các bài thuốc tả hỏa
Thăng dương tán hỏa
(thang, của Đông Viên, tức Lý Cảo hiệu Đông Viên, danh y đời Kim – Nguyên): Cát căn (củ sắn dây), Thăng ma, Sài hồ (đều là rễ cây thuốc), cùng hàng với Khương hoạt, Độc hoạt, Phòng phong (các rễ cây trừ phong), Nhân sâm, Thược dược (rễ cây thược dược). Cam thảo cả sống lẫn chích, thêm gừng, táo. Hỏa uất (hỏa bị dồn nén không thoát ra được) ở các dương kinh (các đường kinh thuộc dương) thì dùng phép phát tán là hay nhất.
(Sài hồ tám tiền (tiền: một phần mười lạng), Cát căn, Thăng ma, Khương hoạt, Độc hoạt, Bạch thược mỗi thứ năm tiền, Phòng phong hai tiền rưỡi, Cam thảo chích ba tiền, Cam thảo sống hai tiền; mỗi lần dùng năm tiền, thêm gừng, táo mà sắc.
Hỏa phát ra phần nhiều ở kinh can (gan) và kinh đởm (mật), vì mộc thịnh thì sinh ra hỏa (theo ngũ hành, gan mật thuộc Mộc, Mộc sinh Hỏa), mà hai kinh này đều mang tướng hỏa (thứ hỏa phụ trợ trong cơ thể, dễ bốc lên thành bệnh). Vì thế lấy Sài hồ làm tan uất ở can làm vị quân (vị thuốc chủ chốt); Khương hoạt, Phòng phong để phát tán hỏa ở kinh Thái dương; Thăng ma, Cát căn để phát tán hỏa ở kinh Dương minh; Độc hoạt để phát tán hỏa ở kinh Thiếu âm (Thái dương, Dương minh, Thiếu âm là tên các đường kinh).
Thêm Nhân sâm, Cam thảo là để bổ thổ (bổ tỳ vị, thuộc Thổ) mà làm hao bớt hỏa; thêm Bạch thược là để tả can mà lợi cho tỳ. Như vậy khiến trong cái tán có cái bổ, trong cái phát ra có cái thu lại.)
Các bài thuốc tả hỏa
Lương cách
(tán, theo Cục phương, tức sách Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương do triều Tống ban hành) (tán: thuốc bột): Mang tiêu (một loại muối khoáng, có tác dụng xổ), Đại hoàng, Chi tử, Liên kiều (quả cây liên kiều), Hoàng cầm, Cam thảo, nhiều Bạc hà. Sắc với lá tre và mật để chữa bệnh ở trên cơ hoành (lá mọc trên cây tre nên chữa được thượng tiêu). Trung tiêu khô ráo, đầy kết, uống vào thì tiêu.
[Liên kiều bốn lạng, Đại hoàng (ngâm rượu), Mang tiêu, Cam thảo mỗi thứ hai lạng, Chi tử (sao đen), Hoàng cầm (sao rượu), Bạc hà mỗi thứ một lạng, tán bột, mỗi lần dùng ba tiền, thêm lá tre, mật sống mà sắc. Liên kiều, Bạc hà, lá tre để đưa lên và làm tan ở phía trên; Chi tử, Hoàng cầm, Mang tiêu, Đại hoàng để đẩy và tả xuống phía dưới. Khiến cái ở trên thì thăng lên, cái ở dưới thì đi xuống, vùng cơ hoành tự nhiên được mát trong. Thêm Cam thảo, mật sống là vì bệnh ở cơ hoành, dùng vị ngọt để làm cho thong thả lại. Phan (?) (nguyên văn đến đây bị đứt đoạn).
Các bài thuốc tả hỏa
Thanh tâm liên tử
(ẩm, theo Cục phương) (ẩm: thuốc nước để uống): Thạch liên (hạt sen già vỏ đen), Nhân sâm, Địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ), Sài hồ, Xích phục linh (phần màu đỏ của nấm phục linh). Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí), Cam thảo (?) (nguyên văn sót chữ), Mạch môn, Xa tiền tử (hạt cây mã đề). Bài trị bứt rứt, tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều), cùng băng (ra huyết ồ ạt ở đường sinh dục nữ) và lâm (tiểu buốt, tiểu rắt).
[Thạch liên, Nhân sâm, Sài hồ, Xích phục linh, Hoàng kỳ (?) mỗi thứ ba tiền, Hoàng cầm (sao rượu), Địa cốt bì, Mạch môn, Xa tiền tử, Cam thảo (chích)
mỗi thứ hai tiền. Nhân sâm, Hoàng kỳ (?), Cam thảo bổ hư, tả hỏa; Sài hồ, Địa cốt bì hạ sốt, bình can (làm dịu gan); Hoàng cầm, Mạch môn làm mát nhiệt ở thượng tiêu; Xích phục linh, Xa tiền làm thông lợi thấp (khí ẩm đọng gây bệnh) ở phần dưới; ở giữa dùng Thạch liên để làm cho tâm và thận giao thông với nhau (tâm thuộc hỏa ở trên, thận thuộc thủy ở dưới, hai bên phải qua lại điều hòa).]
Các bài thuốc tả hỏa
Cam lộ
(ẩm, theo Cục phương): Hai thứ địa (Sinh địa là củ địa hoàng chưa chưng, Thục địa là củ địa hoàng đã chưng chín) với Nhân trần (cây nhân trần), cùng loại có Hoàng cầm, Chỉ xác (quả chấp già phơi khô), Tỳ bà diệp (lá cây tỳ bà), Thạch hộc (thân một loài lan). Cam thảo và hai thứ đông (Thiên môn đông, Mạch môn đông) làm bình nhiệt ở vị.
(Các vị lượng bằng nhau, sắc uống. Hai thứ địa, Cam thảo, Thạch hộc làm dịu hư nhiệt (nóng do suy yếu) ở tỳ vị, vừa làm mát vừa bổ; Hoàng cầm, Nhân trần bẻ gãy nhiệt mà trừ thấp (nguyên văn chép "trừ ôn", có lẽ nhầm chữ "thấp" (?)); Chỉ xác, Tỳ bà diệp nén khí mà hạ hỏa.) Có thể thêm Quế, Linh, Tê giác như nhau. (Thêm Phục linh, Nhục quế (vỏ cây quế) gọi là Quế linh cam lộ ẩm.
Sách Bản sự phương thêm Tê giác (sừng tê giác) (?) (nguyên văn đến đây bị đứt đoạn).
Các bài thuốc tả hỏa
Thanh vị tán
(của Đông Viên) dùng Thăng ma, Hoàng liên, đủ cả Đương quy, Sinh địa, Mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn). Có khi thêm Thạch cao để làm dịu nhiệt ở vị. Bài trị lở miệng, thổ huyết, nục huyết (máu ra ở miệng, máu ra ở mũi) và nha tuyên (chảy máu chân răng).
(Hoàng liên tả tâm hỏa, cũng tả tỳ hỏa; Đơn bì, Sinh địa làm dịu huyết nhiệt (máu nóng); Đương quy dẫn huyết trở về đường kinh (để máu đi đúng trong mạch, không tràn ra ngoài); Thạch cao tả hỏa cả âm lẫn dương; Thăng ma đưa thanh khí (khí trong, nhẹ) của kinh Dương minh lên. Ngang tôi (Uông Ngang, tác giả sách) xét: người xưa chữa bệnh về huyết hay dùng Thăng ma, nhưng thuốc có tính đưa lên thì rốt cuộc không thể dùng bừa.)
Các bài thuốc tả hỏa
Tả hoàng
(tán) (hoàng: màu vàng, màu của tỳ thuộc Thổ; "tả hoàng" là tả hỏa ở tỳ): Cam thảo với Phòng phong, thêm Thạch cao, Chi tử, Hoắc hương (cây hoắc hương). Sao thơm, hòa mật và rượu mà uống; nhiệt ở vị và lở miệng đều thấy công hiệu.
(Phòng phong bốn lạng, Cam thảo hai lạng, Chi tử sao đen một lạng, Hoắc hương bảy tiền, Thạch cao năm tiền. Chi tử, Thạch cao tả hỏa ở phế và vị; Hoắc hương trừ khí độc, điều hòa trung tiêu; Cam thảo bổ tỳ, tả nhiệt. Dùng nhiều Phòng phong là vì nó phát tán được phục hỏa (hỏa ẩn nấp) trong tỳ, lại có thể ở trong thổ mà tả mộc (trong tỳ mà nén bớt khí can quá mạnh).)
Các bài thuốc tả hỏa
Tiền Ất tả hoàng
(tán) (Tiền Ất: danh y chuyên chữa trẻ em đời Tống): Thăng ma, Phòng phong, Bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), Hoàng cầm, Bán hạ, Thạch hộc cùng Cam thảo, Chỉ xác. Cũng trị nhiệt ở vị và lở miệng; hỏa uất thì phát tán ra, như thế là hay. (Thăng ma, Phòng phong, Bạch chỉ, Chỉ xác để thanh nhiệt, giải uất; Thạch hộc, Cam thảo để làm dịu vị, điều hòa trung tiêu.)
Các bài thuốc tả hỏa
Tả bạch
(tán, của Tiền Ất) (bạch: màu trắng, màu của phế thuộc Kim; "tả bạch" là tả hỏa ở phổi): Tang bì (vỏ rễ cây dâu), Địa cốt bì, Cam thảo, Ngạnh mễ, bốn thứ hợp nhau. (Tang bạch bì, Địa cốt bì mỗi thứ một tiền, Cam thảo năm phân (phân: một phần mười tiền), Ngạnh mễ một trăm hạt. Tang bì tả phế hỏa, Địa cốt bì hạ hư nhiệt, Cam thảo bổ thổ để sinh kim (bổ tỳ để nuôi phổi), Ngạnh mễ điều hòa trung tiêu, làm mát phổi. Lý Thời Trân (tác giả sách Bản thảo cương mục, đời Minh) nói: đây là khuôn mẫu cho các bài thuốc tả phế.)
Nhân sâm, Phục linh, Tri mẫu, Hoàng cầm đều có thể thêm vào (thêm hay không tùy chứng, gọi là Gia giảm tả bạch tán). Phổi bị nóng bốc lên mà thở gấp, ho thì dùng bài này.
Các bài thuốc tả hỏa
Tả thanh hoàn
(của Tiền Ất) (thanh: màu xanh, màu của can thuộc Mộc; "tả thanh" là tả hỏa ở gan) dùng Long đởm (rễ cây long đởm, rất đắng), Chi tử; muốn đưa xuống để tả hỏa thì nhờ Đại hoàng. Khương hoạt, Phòng phong đưa lên; Xuyên khung (thân rễ cây khung cùng), Đương quy làm nhuận. Hỏa uất ở kinh can dùng bài này là hợp.
[Long đởm thảo, Chi tử sao đen, Đại hoàng (chưng rượu), Khương hoạt, Phòng phong, Xuyên khung, Đương quy (rửa rượu), lượng bằng nhau, làm viên với mật, uống với nước sắc lá tre. Khương hoạt, Phòng phong dẫn hỏa đi lên (để tán ra), Chi tử, Long đởm, Đại hoàng nén hỏa đi xuống; Xuyên khung, Đương quy nuôi huyết của can mà làm nhuận chỗ khô của can.]
Các bài thuốc tả hỏa
Long đởm tả can
(thang, theo Cục phương): Chi tử, Hoàng cầm, Sài hồ, cùng Sinh địa, Xa tiền, Trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu). Hợp với Mộc thông (thân dây mộc thông, lợi tiểu), Cam thảo, Đương quy; thấp nhiệt (khí ẩm kết hợp với nóng gây bệnh) ở kinh can thì bài này có sức đẩy ra được.
[Long đởm thảo (sao rượu), Chi tử (sao rượu), Hoàng cầm (sao rượu), Sinh địa (sao rượu), Sài hồ, Xa tiền tử, Trạch tả, Mộc thông, Đương quy, Cam thảo (dùng sống). Long đởm, Sài hồ tả hỏa ở can đởm; Hoàng cầm, Chi tử tả nhiệt ở phế và tam tiêu để giúp sức. Trạch tả tả thấp ở kinh thận; Mộc thông, Xa tiền tả thấp ở tiểu tràng và bàng quang để giúp sức. Đương quy, Sinh địa nuôi huyết, bổ can; Cam thảo làm hoãn trung tiêu, lợi cho vị, không để các vị đắng lạnh xổ xuống quá mức.]
Các bài thuốc tả hỏa
Đương quy long hội
(hoàn, theo sách Tuyên minh, tức Tuyên minh luận phương của Lưu Hà Gian) dùng bốn vị "hoàng" (Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Đại hoàng), Long đởm, Lô hội (nhựa cây nha đam cô đặc), Mộc hương (rễ cây mộc hương, thơm, hành khí), Xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ). Thêm Chi tử sao đen, Thanh đại (bột chàm), uống với nước gừng; mọi thứ can hỏa đều trừ được hết.
[Đương quy, Đại hoàng (ngâm rượu), Thanh đại (thủy phi: nghiền trong nước rồi gạn lấy bột mịn), Lô hội mỗi thứ năm tiền, Mộc hương hai tiền, Xạ hương năm phân, làm viên với mật, uống với nước gừng (nguyên văn ghi lượng chưa đủ các vị). Can mộc là gốc sinh ra hỏa, hỏa của các kinh nhân đó mà nổi lên; nên dùng Thanh đại, Long đởm vào kinh mộc (kinh can) mà bẻ gãy hỏa ngay; lại dùng Đại hoàng, Hoàng cầm, Hoàng liên, Chi tử, Hoàng bá để làm thông, làm dịu hỏa ở cả ba tiêu trên dưới. Lô hội rất đắng, rất lạnh, mùi khai, đi vào can.
Sợ các vị thuốc lạnh, xổ quá mức nên dùng Đương quy nuôi huyết bổ can, dùng nước gừng vị cay tính ấm làm vị dẫn. Thêm Mộc hương, Xạ hương là lấy tác dụng hành khí, thông khiếu (làm thông các lỗ, đường thông trong cơ thể). Nhưng nếu không phải thực nhiệt thì không được dùng bừa.]
Các bài thuốc tả hỏa
Tả kim
(hoàn, của Đan Khê, tức Chu Đan Khê, danh y đời Nguyên): viên Ngô thù du (quả cây ngô thù du, tính nóng) và Hoàng liên theo tỉ lệ sáu – một; trị hỏa uất ở kinh can, nôn ra nước chua, ợ chua.
[Hoàng liên sáu lạng (sao nước gừng), Ngô thù du một lạng (ngâm nước muối), cũng gọi là Thù liên hoàn. Can thực (khí gan quá mạnh) thì sinh đau, hoặc nôn ra chua. Tâm là con của can (mộc sinh hỏa), nên dùng Hoàng liên tả tâm, làm mát hỏa, khiến hỏa không khắc được kim (không làm hại phổi), thì kim chế ngự được mộc mà can được bình ổn.
Ngô thù du đi vào kinh Quyết âm (kinh can) để hành khí, giải uất, lại dẫn nhiệt đi xuống, nên dùng làm vị phản tá (vị thuốc có tính ngược với vị chính, thêm vào để dẫn đường, giúp thuốc chính không bị cơ thể cự lại). Thuốc lạnh là chính trị (trị thẳng: lấy lạnh chữa nóng), thuốc nóng là phản trị (trị ngược: dùng nóng đi kèm để dẫn), khiến chúng hỗ trợ nhau mà lập công.
Gọi là "tả kim" vì làm cho kim (khí phế) vốn ở bên phải được vận hành sang bên trái để làm bình can (người xưa cho rằng can khí ở bên trái, phế khí ở bên phải).] Thêm Thược dược thì gọi là Mậu kỷ hoàn; tiêu chảy do nhiệt, lỵ do nhiệt uống vào thì yên. (Mậu là vị thổ, Kỷ là tỳ thổ (Mậu, Kỷ là hai thiên can thuộc hành Thổ); thêm Thược dược để chế can, yên tỳ, khiến mộc không khắc được thổ (gan không hại được tỳ vị).)
Các bài thuốc tả hỏa
Liên phụ lục nhất (thang)
trị đau dạ dày; cũng cùng một lẽ "hàn nhân nhiệt dụng" (dùng thuốc lạnh làm chính nhưng kèm thuốc nóng để dẫn). (Hoàng liên sáu lạng, Phụ tử một lạng; Phụ tử ở đây cũng là vị phản tá.)
Các bài thuốc tả hỏa
Đạo xích
(tán, của Tiền Ất) (xích: màu đỏ, màu của tâm; "đạo xích" là dẫn hỏa của tâm ra ngoài): Sinh địa với Mộc thông, Cam thảo tiêu (phần ngọn nhỏ của rễ cam thảo), lá tre, bốn thứ cùng công phá. Lở loét miệng, tiểu buốt đau do hỏa ở tiểu tràng, bài này dẫn nhiệt cùng thoát ra theo nước tiểu. (Lượng bằng nhau, sắc uống. Sinh địa làm mát huyết của tâm, lá tre làm mát khí của tâm, Mộc thông tả tâm hỏa đưa vào tiểu tràng, Cam thảo tiêu đi thẳng tới dương vật mà cầm đau.)
Các bài thuốc tả hỏa
Thanh cốt tán
dùng Ngân sài hồ (một loại sài hồ), hợp với Hồ hoàng liên, Tần giao (rễ cây tần giao), Miết giáp (mai con ba ba). Thêm Địa cốt bì, Thanh hao (cây thanh hao), Tri mẫu, Cam thảo; chứng cốt chưng lao nhiệt (sốt âm ỉ như hơi nóng hấp ra từ trong xương, do cơ thể hao tổn lâu ngày) dùng vào thì bảo đảm không lo.
[Ngân sài hồ một tiền rưỡi, Hồ hoàng liên, Tần giao, Miết giáp (tẩm nước tiểu trẻ em rồi nướng), Địa cốt bì, Thanh hao, Tri mẫu mỗi thứ một tiền, Cam thảo (chích) năm phân. Địa cốt bì, Hồ hoàng liên, Tri mẫu để làm dịu nhiệt bên trong; Sài hồ, Thanh hao, Tần giao để làm tan tà khí ở phần ngoài, dẫn các vị thuốc vào tận xương mà bổ âm; Cam thảo điều hòa các vị thuốc và tả hỏa.]
Các bài thuốc tả hỏa
Phổ tế tiêu độc
(ẩm, của Đông Viên): Hoàng cầm, Hoàng liên, Thử niêm tử (tức Ngưu bàng tử, quả cây ngưu bàng), có Huyền sâm (rễ cây huyền sâm), Cam thảo, Cát cánh (rễ cây cát cánh), Bản lam căn (rễ cây chàm) làm bạn. Thêm Thăng ma, Sài hồ, Mã bột (một loại nấm tròn), Liên kiều, Trần bì (vỏ quýt khô để lâu năm), Cương tàm (con tằm chết cứng do nhiễm nấm), Bạc hà; tán bột hoặc thái nhỏ.
[Hoàng cầm (sao rượu)... (?) (nguyên văn chỗ này sót mất nhiều chữ), Bản lam căn, Mã bột, Liên kiều, Bạc hà mỗi thứ một tiền, Cương tàm, Thăng ma mỗi thứ bảy phân; tán bột mà uống, hoặc làm viên với mật, ngậm cho tan dần.] Có khi thêm Nhân sâm và Đại hoàng (người yếu thì thêm Nhân sâm, táo bón thì thêm Đại hoàng). Bài này đủ sức chống bệnh đại đầu thiên hành (bệnh dịch lây theo thời tiết, làm đầu mặt sưng to).
(Bệnh đại đầu thiên hành khiến họ hàng không dám qua lại thăm hỏi nhau, người nhiễm phần nhiều không cứu được. Nguyên văn nói: Hoàng cầm, Hoàng liên tả hỏa ở tâm và phế làm vị quân (vị chính); Huyền sâm, Trần bì, Cam thảo tả hỏa, bổ phế làm vị thần (vị phụ giúp vị chính); Liên kiều, Bạc hà, Thử niêm tử, Bản lam căn, Cương tàm, Mã bột làm tan sưng, tiêu độc, cắt cơn suyễn làm vị tá (vị hỗ trợ); Thăng ma, Sài hồ làm tan dương tà của hai kinh Dương minh, Thiếu dương; Cát cánh như con thuyền chở thuốc, không cho thuốc đi xuống mà chở lên trên.
Lý Đông Viên nói: Đây là nhiệt tà trú ở khoảng giữa tâm và phế, bốc lên đầu mặt mà sinh sưng. Nếu dùng Thừa khí thang (bài thuốc xổ mạnh) để tả xuống thì là đánh vào chỗ không có tội (làm hại phần cơ thể không có bệnh). Vì vậy ông lập ra bài này, cứu sống được rất nhiều người.)
Các bài thuốc tả hỏa
Thanh chấn thang
Hà Gian (Lưu Hoàn Tố, hiệu Hà Gian, danh y đời Kim) dùng để trị lôi đầu phong, gồm hai vị Thăng ma, Thương truật (thân rễ cây thương truật). (Hai vị này, Cục phương gọi là Thăng ma thang.) Thêm một lá sen để đưa vị khí (khí của dạ dày) lên, khiến tà khí theo phía trên mà tan đi, không truyền vào bên trong.
(Đầu mặt sưng đau, nổi cục, gọi là lôi đầu phong; có thuyết nói là trong đầu kêu như sấm. Đông Viên nói: tà ở ba kinh dương, không được dùng quá nhiều thuốc lạnh, liều nặng mà đánh nhầm vào phần không có bệnh; nên lập bài Thanh chấn thang để đưa dương khí lên, giải độc, ấy là lấy ý quẻ Chấn là sấm trong Kinh Dịch.)
Các bài thuốc tả hỏa
Cát cánh thang
(theo sách Tế sinh, tức Tế sinh phương của Nghiêm Dụng Hòa đời Tống): trong bài dùng Phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ), Tang bì, Bối mẫu (củ cây bối mẫu, trừ đờm), Qua lâu tử (hạt quả qua lâu). Cam thảo, Chỉ xác, Đương quy, Ý dĩ (hạt bo bo), Hạnh nhân (nhân hạt mơ), Hoàng kỳ (?) (nguyên văn sót chữ), Bách hợp (củ hoa loa kèn), sắc với gừng.
(Cát cánh, Phòng kỷ, Qua lâu, Bối mẫu, Đương quy, Chỉ xác, Ý dĩ nhân, Tang bạch bì mỗi thứ năm phân, Hoàng kỳ (?) bảy phân, Hạnh nhân, Bách hợp, Cam thảo mỗi thứ ba phân, sắc với gừng.) Phế ung (ổ mủ trong phổi) mà khạc ra mủ, hoặc họng khô; nếu táo bón thì có thể thêm Đại hoàng.
(Một bài khác có Nhân sâm, không có Chỉ xác. Hoàng kỳ (?) bổ khí của phổi; Hạnh nhân, Ý dĩ, Tang bì, Bách hợp bổ phổi, làm mát hỏa; Qua lâu, Bối mẫu làm nhuận phổi, trừ đờm; Cam thảo, Cát cánh mở và nâng khí huyết lên, thông lợi vùng cơ hoành, làm tan khí lạnh; Phòng kỷ làm tan sưng, trừ phong (khí độc gió), tả thấp, làm mát nhiệt; Đương quy để điều hòa huyết; Chỉ xác để làm thông lợi khí.)
Các bài thuốc tả hỏa
Thanh yết thái bình
(hoàn): Bạc hà, Xuyên khung, Thị sương (lớp phấn trắng trên quả hồng khô), Cam thảo, Cát cánh và Phòng phong. Thêm Tê giác, làm viên với mật, trị nhiệt ở vùng cơ hoành, buổi sáng khạc ra máu, hai má thường đỏ.
(Hai má là bộ vị ứng với phế và can. Buổi sáng sớm là giờ Dần, giờ Mão (khoảng 3 đến 7 giờ sáng), lúc khí mộc vượng. Mộc thịnh thì sinh hỏa, đến khắc phế kim. Bạc hà mười lạng, Xuyên khung, Thị sương, Cam thảo, Phòng phong, Tê giác mỗi thứ hai lạng, Cát cánh ba lạng, làm viên với mật.
Xuyên khung là vị thuốc hành khí trong nhóm thuốc huyết, làm tan máu ứ, đưa thanh khí lên; Phòng phong là vị dẫn đường cho thuốc huyết, lùng trừ tà ở can, tả phế. Bạc hà điều lý huyết, làm tan nhiệt, làm mát họng, trừ cơn nóng hấp; Tê giác làm mát tâm, làm mát can; Thị sương sinh tân dịch, nhuận phổi; Cam thảo làm dịu thế bốc lên của hỏa; Cát cánh chở các vị thuốc nổi lên trên.)
Các bài thuốc tả hỏa
Thanh ban thanh đại
(ẩm, của Đào Tiết Am, tức Đào Hoa, danh y đời Minh): Thanh đại cùng Chi tử, Hoàng liên, Tê giác, đủ cả Tri mẫu, Huyền sâm, Sinh địa. Thạch cao, Sài hồ, Nhân sâm, Cam thảo; nếu đại tiện táo kết thì bỏ Nhân sâm, thêm Đại hoàng vào.
(Bỏ Nhân sâm, thêm Đại hoàng.) Thêm gừng, táo mà sắc, cho thêm một thìa giấm; dương tà (tà khí nóng) đã vào trong mà thực kết thì xét dùng bài này. (Nổi ban tuy do vị nhiệt, nhưng cũng có hỏa của các kinh khác góp phần. Thanh đại, Hoàng liên làm mát can hỏa, Chi tử làm mát vị hỏa. Dẫn bằng Sài hồ để thuốc tới được cơ và da; dùng gừng, táo làm vị sứ (vị dẫn, điều hòa) để điều hòa doanh vệ (doanh: phần dinh dưỡng đi trong mạch máu; vệ: khí bảo vệ đi ngoài da).
Nhiệt độc vào được bên trong cũng là do vị hư, nên dùng Nhân sâm, Cam thảo để bổ vị. Thêm giấm là lấy vị chua để thu lại.)
Các bài thuốc tả hỏa
Tân di tán
(của Nghiêm thị, tức Nghiêm Dụng Hòa): trong có Cảo bản (?) (nguyên văn sót chữ; rễ cây cảo bản), Phòng phong, Bạch chỉ, Thăng ma với Mộc thông. Xuyên khung, Tế tân, Cam thảo, hòa với nước chè mà uống; trong mũi mọc thịt thừa thì bài này trị được.
(Thấp nhiệt ở kinh phế hun bốc lên não, đi vào mũi mà sinh thịt thừa, giống như đất ẩm gặp nóng thì mọc nấm. Các vị lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần uống ba tiền. Tân di (búp hoa mộc lan), Thăng ma, Bạch chỉ dẫn được thanh dương (khí dương trong nhẹ) trong vị đi lên đầu não; Phòng phong, Cảo bản đi được lên tận đỉnh đầu để làm khô thấp, trừ phong; Tế tân làm tan nhiệt, thông khiếu; Xuyên... (?) (nguyên văn đến đây bị đứt đoạn).
Các bài thuốc tả hỏa
Thương nhĩ tán
(của Trần Vô Trạch, tức Trần Ngôn, danh y đời Tống): Thương nhĩ tử (quả cây ké đầu ngựa), trong dùng Bạc hà, Tân di, Bạch chỉ, bốn thứ hòa nhau. Hòa với nước hành, nước chè mà uống để khai thông can phế; thanh khí lên, trọc khí (khí đục) xuống thì chứng tị uyên (mũi chảy nước đục liên miên không dứt) khỏi.
[Thương nhĩ tử (sao) hai tiền rưỡi, Bạc hà, Tân di mỗi thứ năm tiền, Bạch chỉ một lạng, tán bột mà uống. Phàm bệnh ở đầu mặt đều do thanh dương không đưa lên được, trọc âm (khí đục nặng) lại nghịch lên mà gây ra. Trọc khí hun đốt lên não thì mũi chảy nước đục thành chứng uyên. Mấy vị thuốc này đưa dương lên, thông khiếu, trừ thấp, làm tan phong, nên chữa được.]
Các bài thuốc tả hỏa
Diệu hương
(tán, của Vương Kinh Công, tức Vương An Thạch, tể tướng đời Tống): Sơn dược (củ hoài sơn, củ mài) với Nhân sâm, Hoàng kỳ (?) (nguyên văn sót chữ), theo cùng có Cam thảo, Cát cánh, hai thứ Phục (Phục linh và Phục thần — phần nấm phục linh có rễ thông xuyên qua), Viễn chí (rễ cây viễn chí, an thần). Thêm một ít Thần sa (chu sa), Mộc hương, Xạ hương. Bài trị kinh quý (hồi hộp, hay giật mình sợ hãi), uất kết, mộng tinh (xuất tinh trong lúc ngủ mơ).
[Sơn dược hai lạng (sao với sữa), Nhân sâm, Hoàng kỳ (?) (tẩm mật nướng), Phục linh, Phục thần, Viễn chí (sao) mỗi thứ một lạng, Cát cánh, Cam thảo mỗi thứ ba tiền, Thần sa hai tiền, Mộc hương hai tiền rưỡi, Xạ hương một tiền, tán bột, mỗi lần uống hai tiền với rượu.
Sơn dược giữ chặt tinh; Nhân sâm, Hoàng kỳ (?) bổ khí; Viễn chí, hai thứ Phục làm mát tâm, yên thần; Cát cánh, Mộc hương làm thông can, làm mát phế; Thần sa, Xạ hương trấn tâm, làm tan uất, trừ tà khí; Cam thảo bổ trung tiêu, điều hòa các vị thuốc. Khiến tinh, khí, thần nương tựa vào nhau thì tà hỏa tự lui. Không dùng thuốc cố sáp (thuốc làm se, giữ lại) mà vẫn là bài thuốc tốt cho chứng di tinh; vì nó yên thần, thông lợi khí nên cũng trị được hồi hộp, giật mình và uất kết.]
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video