Thiên 20 — Nhóm 20 — Thuốc kinh nguyệt và sinh đẻ

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Mười hai bài chính, kèm hai mươi hai bài phụ. Các bệnh của phụ nữ phần lớn chữa giống nam giới. Riêng lúc hành kinh (đang có kinh nguyệt) và lúc mang thai thì không thể chữa theo lệ thường được. Vì vậy lập riêng một mục kinh sản (kinh nguyệt và sinh đẻ).

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Bài Lục hợp thang cho phụ nữ có thai của Hải Tàng (tức Vương Hảo Cổ, hiệu Hải Tàng, danh y đời Nguyên; "thang" là bài thuốc sắc uống)

 Bài này lấy bài Tứ vật làm quân (vị hoặc nhóm thuốc chủ chốt, giữ vai trò chính trong bài), ý nghĩa thật sâu xa. (Tứ vật gồm bốn vị: đương quy – rễ cây đương quy, bổ và điều hòa máu; địa hoàng – rễ cây địa hoàng, bổ âm, bổ máu; xuyên khung – thân rễ cây khung cùng trồng ở đất Thục, giúp máu lưu thông; bạch thược – rễ cây thược dược trắng, bổ máu, làm dịu gan, giảm đau.)

 Bị thương hàn (bệnh do khí lạnh, gió độc từ ngoài xâm nhập vào cơ thể) mà biểu hư (phần ngoài cơ thể như da, lỗ chân lông yếu, không giữ được mồ hôi) thì thêm địa cốt bì và quế chi. (Biểu hư thì tự ra mồ hôi, sốt, sợ lạnh, nhức đầu, mạch phù – mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy. Dùng Tứ vật bốn lạng – lạng là đơn vị cân cổ, khoảng 37 gam – thêm quế chi – cành non cây quế, làm ấm, giải tà ở ngoài – và địa cốt bì – vỏ rễ cây câu kỷ, tính mát, thanh nhiệt – mỗi thứ bảy tiền – tiền là đơn vị cân cổ, bằng một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam. Hai vị này giải cơ – làm tan tà khí đọng ở lớp da thịt – và làm chắc phần ngoài cơ thể, nên bài gọi là Biểu hư lục hợp thang.)

 Nếu biểu thực (tà khí bó chặt ở phần ngoài, lỗ chân lông đóng kín) thì thêm tế tân và ma hoàng. (Nhức đầu, mình nóng, không ra mồ hôi, mạch khẩn – mạch căng, bật vào ngón tay như dây thừng xoắn. Dùng Tứ vật bốn lạng, thêm tế tân – rễ cây tế tân, cay ấm, tán hàn – và ma hoàng – thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi mạnh – mỗi thứ năm tiền. Hai vị này ôn kinh phát hãn – làm ấm đường kinh mạch và làm ra mồ hôi để đuổi tà – nên gọi là Biểu thực lục hợp thang.)

 Chứng thiếu dương thì cho thêm sài hồ và hoàng cầm. (Lúc rét lúc nóng, đau sườn, trong lòng bứt rứt, hay buồn nôn, miệng đắng, mạch huyền – mạch căng thẳng như dây đàn – là chứng thiếu dương, tức tà khí ở khoảng nửa ngoài nửa trong cơ thể theo cách chia bệnh thương hàn làm sáu kinh. Thêm sài hồ – rễ cây sài hồ, giải nhiệt, làm thông khí – để giải tà ở ngoài, và hoàng cầm – rễ cây hoàng cầm, vị đắng tính lạnh – để làm mát bên trong, nên gọi là Sài hồ lục hợp thang.)

 Chứng dương minh thì thêm thạch cao và tri mẫu. (Sốt cao, bứt rứt, khát nước, mạch đại mà trường – mạch to và dài vượt khỏi chỗ bắt mạch – là chứng dương minh, tức tà nhiệt đã vào sâu ở dạ dày, ruột. Thêm bài Bạch hổ thang – bài gồm thạch cao, tri mẫu, cam thảo, gạo tẻ, chuyên trị sốt cao khát nhiều – để làm mát phổi, tả nhiệt ở dạ dày, nên gọi là Thạch cao lục hợp thang. Thạch cao là khoáng chất tính rất lạnh, hạ sốt cao; tri mẫu là thân rễ cây tri mẫu, thanh nhiệt, dưỡng âm.)

 Tiểu tiện khó thì thêm phục linh và trạch tả. (Thêm phục linh – loại nấm mọc ở rễ cây thông, lợi tiểu, bổ tỳ – và trạch tả – củ cây trạch tả, lợi tiểu – để lợi thủy, tức làm thông đường nước tiểu. Bài gọi là Phục linh lục hợp thang.)

 Mất ngủ thì thêm hoàng cầm và chi tử là tốt. (Sau khi đã dùng phép phát hãn – làm ra mồ hôi – và phép hạ – cho đi ngoài để tống tà – mà không ngủ được, thì thêm hoàng cầm và chi tử – quả dành dành, thanh nhiệt, trừ bứt rứt – để dưỡng âm, trừ bứt rứt. Bài gọi là Chi tử lục hợp thang.)

 Phong thấp thì dùng phòng phong và thương truật. (Vừa bị phong – tà khí gió – vừa bị thấp – tà khí ẩm ướt –, các khớp chân tay đau nhức, trong lòng nóng, mạch phù, thì thêm phòng phong – rễ cây phòng phong – để lùng đuổi phong, và thương truật – thân rễ cây thương truật – để làm khô thấp. Bài gọi là Phong thấp lục hợp thang.)

 Phát ban do độc tích tụ bên trong thì dùng thăng ma và liên kiều. (Sau khi dùng phép hạ mà bệnh không khỏi, độc nhiệt ủ lại bên trong, nổi ban như vân gấm, thì thêm thăng ma – thân rễ cây thăng ma, giải độc, đưa khí lên – và liên kiều – quả cây liên kiều, thanh nhiệt giải độc – để làm tan hỏa, giải độc. Bài gọi là Thăng ma lục hợp thang.)

 Thai động, ra huyết rỉ rả thì gọi là bài Giao ngải. (Thai động là thai không yên, động bất thường, dễ có nguy cơ sẩy. Bị thương hàn, sau khi đã cho ra mồ hôi và cho đi ngoài mà thai động, ra huyết rỉ rả, thì thêm a giao – keo nấu từ da lừa, bổ máu, cầm máu – và ngải diệp – lá ngải cứu, tính ấm, cầm máu, giữ thai – để nuôi máu, giữ yên thai. Bài gọi là Giao ngải tứ vật thang.)

 Hư bĩ (đầy tức, bế tắc ở ngực bụng do khí yếu) thì hậu phác và chỉ thực rất hợp. (Ngực đầy, tức trướng, thêm hậu phác – vỏ cây hậu phác, làm khí lưu thông, trừ đầy – và chỉ thực sao – quả non cây chỉ, một loại cam chua, phá khí trệ – để làm tan đầy, tiêu chỗ bế tắc. Bài gọi là Phác thực lục hợp thang.)

 Mạch trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy) và hàn quyết (chân tay lạnh giá do dương khí suy) thì cũng dùng nhục quế và phụ tử. (Mình lạnh, co rút gân, đau bụng, mạch trầm, cũng có khi bất đắc dĩ phải thêm phụ tử – củ con của cây ô đầu, rất nóng, có độc – và nhục quế – vỏ quế dày, rất ấm – để tán hàn, hồi dương – kéo dương khí đang suy kiệt trở lại. Bài gọi là Phụ tử lục hợp thang.)

 Táo bón hoặc có súc huyết (máu ứ đọng lại một chỗ) thì dùng đào nhân và đại hoàng.

 (Đại tiện bí, nước tiểu đỏ, mạch thực sác – mạch mạnh và nhanh –, hoặc có máu ứ đọng ở bàng quang, thì cũng có khi thêm đào nhân – nhân hạt đào, phá máu ứ – và đại hoàng – thân rễ cây đại hoàng, tẩy xổ – để làm trơn chỗ khô ráo, thông đường đại tiện. Bài gọi là Đại hoàng lục hợp thang.)

 Giữ yên thai, nuôi máu là việc chính hàng đầu. Phần còn lại tùy từng chứng mà xem xét tỉ mỉ.

 Người đời sau theo phép này để chữa kinh nguyệt: kinh ra nhiều hay ra ít thì phân biệt mà dùng thuốc ấm hay thuốc mát.

 Bài Ôn lục hợp thang thì thêm hoàng cầm và bạch truật. (Thêm hoàng cầm và bạch truật – thân rễ cây bạch truật, bổ tỳ – để trị kinh ra quá nhiều. Hoàng cầm kìm bớt dương nhiệt, bạch truật bổ tỳ; tỳ – cơ quan lo việc tiêu hóa theo Đông y – có chức năng giữ máu đi đúng trong mạch.)

 Máu kinh sẫm đen, kinh đến chậm thì nên dùng hoàng liên và hương phụ. (Thêm hoàng liên – thân rễ cây hoàng liên, rất đắng, tính lạnh – để thanh nhiệt, và hương phụ – củ cỏ gấu, làm khí lưu thông, điều hòa kinh nguyệt – để hành khí. Bài gọi là Liên phụ lục hợp thang.)

 Bài Nhiệt lục hợp thang thì thêm chi tử và hoàng liên. (Thêm chi tử, hoàng liên để trị chứng huyết nhiệt vọng hành – máu nóng chạy bừa ra ngoài mạch.)

 Bài Hàn lục hợp thang thì thêm phụ tử và gừng. (Thêm bào khương – gừng khô sao cháy xém – và phụ tử để trị chứng huyết hải hư hàn. Huyết hải là "biển máu", tức mạch Xung, nơi chứa máu, gắn với tử cung và kinh nguyệt; hư hàn là suy yếu và lạnh.)

 Bài Khí lục hợp thang thì thêm trần bì và hậu phác. (Thêm trần bì – vỏ quýt phơi để lâu năm, làm khí lưu thông – và hậu phác để trị chứng khí uất kết làm kinh nguyệt bị tắc.)

 Bài Phong lục hợp thang thì thêm tần giao và khương hoạt. (Thêm tần giao – rễ cây tần giao, trừ phong thấp – và khương hoạt – thân rễ cây khương hoạt, đuổi phong hàn – để trị chứng huyết hư phong kính, tức máu thiếu sinh ra phong, làm co giật, cứng người.)

 Đây đều là những bài thuốc dùng chung cho kinh nguyệt và sinh đẻ; xin nói với các thầy thuốc đương thời hãy cân nhắc cho kỹ.

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Giao ngải thang

 (Theo sách "Kim quỹ yếu lược" của Trương Trọng Cảnh đời Hán.) Bài Giao ngải thang lấy Tứ vật làm đầu, thêm đủ a giao, ngải diệp và cam thảo. (A giao, xuyên khung, cam thảo – rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc – mỗi thứ hai lạng; ngải diệp, đương quy mỗi thứ ba lạng; thược dược, địa hoàng mỗi thứ bốn lạng. Sắc với rượu và nước, rồi cho a giao vào cho tan chảy mà uống. Tứ vật nuôi máu, a giao bổ âm, ngải diệp bổ dương, cam thảo điều hòa dạ dày, thêm rượu để giúp kinh mạch lưu thông.)

 Sách "Phụ nhân lương phương" (sách về bệnh phụ nữ của Trần Tự Minh đời Tống) chỉ dùng riêng a giao và ngải diệp (cũng gọi là Giao ngải thang), chữa khỏi thai động, ra huyết rỉ rả và đau bụng.

 Bài Giao ngải tứ vật thêm hương phụ (hương phụ đem ngâm riêng trong nước tiểu trẻ em, nước muối, rượu, giấm, mỗi thứ ba ngày, rồi sao), gọi tên là Phụ bảo đan ("đan" là thuốc chế sẵn dạng viên hoặc bột), chuyên dùng để điều hòa kinh nguyệt.

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Đương quy tán ("tán" là thuốc tán bột)

 (Theo "Kim quỹ".) Bài Đương quy tán có ích cho phụ nữ mang thai, gồm bạch truật, thược dược, xuyên khung, đương quy và tử cầm (rễ non, chắc ruột của cây hoàng cầm). Bài này giữ yên thai, nuôi máu, nên uống thường xuyên; trước khi sinh và sau khi sinh đều có công hiệu sâu.

 (Phụ nữ có thai nên uống ấm bài này, đến lúc lâm bồn – lúc sắp sinh – sẽ dễ đẻ, tự nhiên không mắc các bệnh. Đương quy, xuyên khung, thược dược, hoàng cầm mỗi thứ một cân – cân cổ bằng mười sáu lạng –, bạch truật nửa cân, tán bột, hòa với rượu mà uống.

 Chu Đan Khê (danh y đời Nguyên) nói: Hoàng cầm và bạch truật là thuốc thần hiệu để giữ yên thai. Bởi khi mang thai nên làm mát nhiệt, làm mát máu; máu không chạy bừa thì thai yên. Hoàng cầm dưỡng âm, đẩy lui dương nhiệt, trừ được nhiệt ở dạ dày; bạch truật bổ tỳ, cũng trừ được nhiệt ở dạ dày. Tỳ vị khỏe thì hóa sinh được máu để nuôi thai, tự nhiên không lo bán sản – sẩy thai giữa chừng –, thai động hay ra huyết rỉ rả.)

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Hắc thần tán

 (Theo "Cục phương", tức sách "Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương" do triều Tống ban hành.) Bài Hắc thần tán có thục địa (địa hoàng đã đồ chín), đương quy, thược dược, cam thảo, quế và bào khương; thêm bồ hoàng (phấn hoa cây hương bồ, cầm máu, làm tan máu ứ), đậu đen, đồng tiện (nước tiểu của bé trai khỏe mạnh, dùng làm thuốc để hạ hỏa, tán ứ) và rượu. Bài này làm tiêu máu ứ, đẩy thai (thai chết hoặc nhau thai) ra, làm hết cơn đau xốc ngược lên.

 [Máu ứ xông ngược lên thì gây đau; thai hoặc nhau thai không ra cũng là do máu ngưng trệ không lưu thông. Các vị thuốc mỗi thứ bốn lạng, đậu đen (sao, bỏ vỏ) nửa cân, sắc chung với rượu và đồng tiện.

 Thục địa, đương quy, thược dược tính nhuận để làm thấm tươi máu; bồ hoàng, đậu đen tính trơn để làm máu lưu thông; hắc khương (gừng sao đen) và quan quế (quế loại tốt) tính nóng để làm máu chuyển động; dùng cam thảo để làm hòa hoãn, dùng đồng tiện để làm tan ứ, dùng (rượu) để làm lưu thông… (câu gốc bị đứt) (?)

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Thanh hồn tán

 (Theo "Cục phương".) Bài Thanh hồn tán dùng lá trạch lan (lá cây mần tưới, làm máu lưu thông, lợi nước), phối hợp với nhân sâm (rễ cây nhân sâm, đại bổ khí), cam thảo và xuyên khung. Kinh giới (cây kinh giới, làm tan phong) điều lý máu, lại trừ được phong. Bài này chữa chứng trong lúc sinh và sau khi sinh bị mê man, choáng váng, giúp tinh thần và hồn phách yên ổn.

 [Trạch lan, nhân sâm, cam thảo (chích – tẩm mật nướng) mỗi thứ ba phân (phân bằng một phần mười tiền), xuyên khung năm phân, kinh giới một tiền, hòa với rượu mà uống. Xuyên khung, trạch lan điều hòa máu; nhân sâm, cam thảo bổ khí. Nếu bị phong tà từ ngoài xâm nhập thì kinh giới làm tan được phong ở trong máu. Can (gan theo Đông y) tàng hồn (là nơi cất giữ phần hồn), nên gọi là "Thanh hồn" (làm yên hồn) (?).]

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Linh dương giác tán

 (Theo "Phổ tế bản sự phương" của Hứa Thúc Vi đời Tống.) Bài Linh dương giác tán có linh dương giác (sừng con linh dương, làm mát gan, dứt co giật), hạnh nhân (nhân hạt mơ, làm khí đi xuống), ý dĩ nhân (hạt bo bo, bổ tỳ, trừ thấp), phòng phong, độc hoạt (rễ cây độc hoạt, trừ phong thấp), xuyên khung, đương quy, lại có phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông, làm yên tâm thần). Thêm toan táo nhân (nhân hạt táo chua, an thần), mộc hương (rễ cây mộc hương, làm khí lưu thông) và cam thảo. Chứng tử giản (phụ nữ có thai đột nhiên co giật, ngất lịm, sùi bọt mép) và chứng trúng phong đều chữa khỏi như cải tử hoàn sinh.

 [Mạt sừng linh dương một tiền; hạnh nhân, ý dĩ nhân, phòng phong, độc hoạt, xuyên khung, đương quy, phục thần, toan táo nhân (sao) mỗi thứ năm phân; mộc hương, cam thảo mỗi thứ hai… (chữ gốc bị mất) (?). Táo nhân, phục thần để làm yên tâm thần; xuyên khung, đương quy để điều hòa máu; hạnh nhân, mộc hương để làm khí thông lợi; ý dĩ nhân, cam thảo để điều hòa tỳ.]

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Đương quy sinh khương dương nhục thang (bài thuốc sắc gồm đương quy, gừng tươi và thịt dê)

 (Theo "Kim quỹ".) Đương quy ba lạng, gừng tươi năm lạng, thịt dê một cân. Bài này chữa đau bụng sau khi sinh và chứng nhục lao. (Sau khi sinh bị sốt, tự ra mồ hôi, đau mình, gọi là nhục lao – chứng suy kiệt sau sinh. Đau bụng là do máu ứ chưa ra hết, nên máu mới tự nhiên không sinh ra được.)

 Cũng có người thêm nhân sâm và hoàng kỳ (?) (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí). (Khí sinh ra được máu. Thịt dê vị cay tính nóng; dùng thứ có khí có huyết – tức thịt động vật – để bổ khí huyết. Đương quy dẫn thuốc vào huyết phận – phần máu –, gừng tươi dẫn thuốc vào khí phận – phần khí –, để sinh máu mới. Thêm nhân sâm, hoàng kỳ là để bổ cả khí lẫn huyết.)

 Bài Dương nhục thang trong sách "Thiên kim" (sách "Thiên kim phương" của Tôn Tư Mạo đời Đường) dùng Tứ vật thêm cam thảo, quế và gừng. (Bài Dương nhục thang của "Thiên kim" gồm xuyên khung, đương quy, thược dược, địa hoàng, cam thảo, can khương – gừng khô –, nhục quế… (câu gốc bị đứt) (?)

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Đạt sinh

 (Tán, của Đan Khê. "Đạt" nghĩa là con dê non; lấy ý dê non ra đời rất dễ.) Bài Đạt sinh tán có tử tô (lá tía tô, làm khí lưu thông, yên thai) và đại phúc bì (vỏ quả cau, làm khí đi xuống, tiêu đầy), kèm theo nhân sâm, bạch truật, cam thảo, trần bì, đương quy, thược dược. Lại thêm lá hành và hoàng dương não (ngọn non cây hoàng dương). Phụ nữ có thai sắp lâm bồn thì uống trước bài này.

 [Đại phúc bì ba tiền; tử tô, nhân sâm, bạch truật (sao với đất), trần bì, đương quy (rửa rượu), bạch thược (rửa rượu) mỗi thứ một tiền; cam thảo (chích) ba tiền; hành xanh năm lá; ngọn hoàng dương bảy cái; đem sắc. Đương quy, thược dược để thêm máu; nhân sâm, bạch truật để bổ khí; trần bì, đại phúc bì, tử tô, hành để khai thông chỗ ùn tắc. Không hư yếu, không ngưng trệ thì tự nhiên sinh không khó.] Nếu dùng xuyên khung thay cho bạch truật thì (gọi là)

 bài Tử tô ẩm tử (của họ Nghiêm, tức Nghiêm Dụng Hòa đời Tống), hợp để chữa chứng tử huyền. (Thai khí không hòa, xông ngược lên tim và bụng, gọi là tử huyền.)

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Bài Sâm truật ẩm chữa chứng chuyển bào khi có thai

 (Của Đan Khê. Chuyển bào là do khí huyết không đủ, hoặc do đàm ẩm – đờm và nước đọng lại trong cơ thể – làm tắc nghẽn, khiến thai và bàng quang chèn ép nhau, bàng quang bị dồn sang một bên (?), nên dưới rốn đau thắt, nước tiểu khi thì đi nhiều lần, khi thì bí hẳn.) Bài gồm nhân sâm, bạch truật, xuyên khung, thược dược, đương quy, thục địa, cam thảo chích, trần bì (để nguyên lớp cùi trắng) và bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đờm). Khí được nâng lên thì thai được đỡ lên, tự nhiên trở lại như thường. (Đây chính là bài Nhân sâm thang (?) bỏ phục linh, thêm trần bì, bán hạ để trừ đờm, cho thêm gừng mà sắc.)

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Mẫu đơn bì tán

 (Theo "Phụ nhân lương phương".) Bài Mẫu đơn bì tán có diên hồ sách (củ cây diên hồ sách, làm khí lưu thông, giảm đau), quy vĩ (phần đuôi rễ đương quy, chuyên phá máu ứ), quế tâm (lớp lõi trong của vỏ quế), xích thược (rễ thược dược đỏ, làm máu lưu thông). Thêm ngưu tất (rễ cỏ xước), tam lăng và nga truật (hai loại củ chuyên phá khối ứ), sắc với rượu và nước. Khí lưu thông, máu ứ tan thì huyết hà (khối u cục trong bụng do máu ứ, lúc tụ lúc tan) được tiêu trừ.

 (Máu ứ… sắc một nửa (?). Quế tâm, đơn bì – vỏ rễ cây mẫu đơn –, xích thược, ngưu tất để làm máu lưu thông; tam lăng, nga truật, quy vĩ, diên hồ sách vừa làm thông chỗ khí trệ trong máu, vừa làm thông chỗ máu trệ trong khí, thì chỗ kết tụ sẽ tan.)

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Cố kinh hoàn ("hoàn" là thuốc viên)

 (Theo "Phụ nhân lương phương".) Bài Cố kinh hoàn dùng quy bản (yếm rùa, bổ âm) làm quân, cùng với hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, đắng lạnh), xư bì (vỏ rễ cây xú xuân, làm săn se, cầm máu) và hương phụ; thêm hoàng cầm, thược dược, làm viên với rượu mà uống. Bài này chữa lậu hạ (ra huyết rỉ rả kéo dài) và băng trung (băng huyết, ra huyết ồ ạt) có máu màu đen sẫm.

 [Chữa kinh ra nhiều không dứt, màu tím đen, thuộc về nhiệt. Quy bản (chích) bốn lạng; hoàng bá (sao rượu), thược dược (sao rượu) mỗi thứ hai lạng; xư bì (sao), hương phụ (ngâm nước tiểu trẻ em rồi sao) mỗi thứ một lạng rưỡi; hoàng cầm (sao rượu) hai lạng; làm viên với rượu.

 Âm hư (phần âm, tức tinh huyết, dịch thể, bị thiếu) nên không chế ngự được hỏa ở bào lạc (các mạch nối với tử cung), vì thế kinh ra nhiều. Quy bản, thược dược bồi âm, làm mạnh phần nước; hoàng cầm làm mát thượng tiêu (phần trên cơ thể, gồm vùng ngực, tim, phổi), hoàng bá tả nhiệt ở hạ tiêu (phần dưới cơ thể, gồm vùng bụng dưới, thận, bàng quang, tử cung); hương phụ vị cay để làm tan uất kết, xư bì vị chát để thu giữ chỗ băng thoát.]

 Các bài thuốc về kinh nguyệt và sinh đẻ

 Bá tử nhân hoàn

 (Theo "Lương phương".) Bài Bá tử nhân hoàn có bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bách, làm yên tâm thần), thục địa, ngưu tất, tục đoạn (rễ cây tục đoạn, bổ gan thận) và trạch lan thơm. Thêm quyển bá (cây quyển bá, làm máu lưu thông) để thông huyết mạch. Bài này chữa kinh nguyệt khô cạn, máu ít, giúp đỡ cho thận và gan.

 [Bá tử nhân (bỏ dầu), ngưu tất (ngâm rượu), quyển bá mỗi thứ năm tiền, thục địa một lạng, tục đoạn và trạch lan mỗi thứ ba lạng, làm viên với mật, uống với nước cơm. Sách Nội kinh nói: tâm khí (khí của tim) không đi xuống được thì kinh nguyệt không đến. Bá tử nhân làm yên thần, nuôi tim; thục địa, tục đoạn, ngưu tất bổ gan, thêm sức cho thận; trạch lan, quyển bá làm máu lưu thông, thông kinh nguyệt.]

 Phụ: Các bài thuốc linh tinh tiện dùng

 Ba bài

 Phụ: Các bài thuốc linh tinh tiện dùng

 Vọng mai hoàn (viên "nhìn mơ", lấy ý nhìn quả mơ chua mà tiết nước bọt, hết khát)

 (Của Nhẫn Am (?), tức hiệu của tác giả Uông Ngang.) Bài Vọng mai hoàn dùng thịt quả mơ muối, lá tía tô, bạc hà và sương hồng (lớp phấn trắng trên quả hồng khô). Thêm bột chè, mạch môn (củ cây mạch môn, làm sinh nước bọt, nhuận phổi) và đường, cùng giã chung. Khi đi đường mang theo uống (?), còn hơn cả quỳnh tương (thứ rượu ngon của tiên, ý nói thức uống quý giá).

 [Thịt mơ muối bốn lạng; mạch môn bỏ lõi, lá bạc hà (bỏ cuống), sương hồng, chè búp nhỏ mỗi thứ một lạng; lá tía tô (bỏ cuống) năm tiền; tán thật nhỏ, thêm bốn lạng đường trắng, cùng giã làm viên to bằng quả trứng gà. Khi đi đường mang theo, mỗi lần ngậm một viên, làm sinh nước bọt, hết khát; thêm một lạng nhân sâm thì càng hay.]

 Phụ: Các bài thuốc linh tinh tiện dùng

 Cốt hôi cố xỉ (tro xương làm chắc răng)

 (Thuốc bột xát răng.) Dùng xương lợn, xương dê ướp vào tháng chạp, đem nung (?) rồi tán nhỏ. Xương bổ được xương, vị mặn bổ được thận (theo Đông y, vị mặn đi vào thận, thận làm chủ xương, mà răng là phần dư của xương). Thuốc làm răng chắc, ăn khỏe, người già dùng lại càng thần hiệu.

 (Dùng xương lợn, xương dê ướp từ tháng chạp, đem nung lửa (?), tán thật nhỏ, mỗi sáng xát răng, không được ngắt quãng. Đến già thì hiệu quả càng rõ. Xương đầu, xương răng cũng tốt.)

 Phụ: Các bài thuốc linh tinh tiện dùng

 Nhuyễn cước tán (thuốc bột làm chân nhẹ nhàng)

 Bài Nhuyễn cước tán có xuyên khung, bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, thơm, trừ phong), phòng phong, tế tân, bốn vị tán mịn như sương. Rắc nhẹ vào giày rồi đi đường xa, chân không bị phồng rộp (?), mồ hôi chân đều thơm.

 (Phòng phong, bạch chỉ, xuyên khung, tế tân mỗi thứ hai tiền rưỡi, tán bột. Người đi đường xa rắc một ít vào trong giày thì bước đi nhẹ nhàng, không bị phồng rộp (?), mồ hôi chân đều thơm.)

 Bài thuốc làm thưa đậu mùa cho trẻ em

 Một bài, kèm ba bài phụ

 Bài thuốc làm thưa đậu mùa cho trẻ em

 Hi đậu thần đan (thuốc thần làm thưa đậu mùa)

 (Của Mễ Dĩ Công.) Bài thuốc gồm ba loại đậu và phấn thảo (cam thảo loại tốt, ruột trắng mịn như bột), tán nhỏ, cho vào ống tre. Ngâm trong hố xí vào tháng chạp, rửa sạch, phơi gió cho khô, rồi phối thêm hoa mai thì tốt. Sắc nước bằng sợi tua của dây mướp mà uống; mỗi năm uống một lần, ba năm thì sạch hẳn.

 (Dùng đậu đỏ nhỏ, đậu đen, đậu xanh, phấn thảo mỗi thứ một lạng, tán nhỏ, cho vào ống tre: ống tre cạo vỏ, giữ lại mắt, đục lỗ cho thuốc vào, lấy gỗ sam nút chặt, nấu chảy sáp bịt kín, đem ngâm trong hố xí vào tháng chạp. Một tháng sau lấy ra, rửa sạch, phơi gió cho khô.

 Cứ mỗi lạng thuốc thì thêm ba tiền cánh hoa mai tháng chạp; nên lấy cánh hoa rơi xuống đất giữa tuyết, không để chạm tay người, dùng kim xiên lấy thì càng hay. Nếu cần dùng gấp thì cho vào túi giấy, hơ lửa qua là khô ngay.

 Trẻ lớn uống một tiền, trẻ nhỏ năm phân, lấy sợi tua nhỏ trên dây mướp sau mùa sương giáng sắc nước mà uống lúc bụng đói. Kiêng thịt cá và đồ tanh mười hai ngày. Đi ngoài ra phân đen là dấu hiệu thuốc có hiệu nghiệm. Mỗi năm uống một lần; uống hai lần thì đậu mọc thưa, uống ba lần thì vĩnh viễn không mọc nữa.)

 Lại có bài dùng bột nhẫn đông hòa mật (của Cố Tương Vũ), uống không ngừng thì hiệu quả cũng mạnh. (Hoa kim ngân – tức hoa nhẫn đông – tán bột, hòa với đường, uống không ngừng.)

 Lại có bài dùng huyền sâm (rễ cây huyền sâm, mát máu, giải độc) và thỏ ty tử (hạt cây tơ hồng, bổ thận) (của ông Vương tướng công – vị quan lớn họ Vương – ở Lâu Giang), làm viên với mật to bằng viên bi, uống lúc bụng đói. Hòa tan với rượu trắng, mỗi ngày uống hai lần. [Thỏ ty tử nửa cân (ngâm rượu hai đêm, nấu cạn, bỏ vỏ), huyền sâm bốn lạng, cùng tán nhỏ, làm viên với mật to bằng viên bi, hòa với rượu trắng mà uống, mỗi ngày hai lần.] Hoặc thêm tê giác (sừng tê giác, mát máu, giải độc), mạch môn và sinh địa (địa hoàng dùng sống). (Lại có bài thêm sinh địa, mạch môn bốn tiền, sừng tê giác hai lạng.)

 Đây đều là những cách làm thưa đậu mùa đã được kiểm nghiệm; cách làm giản dị, dễ dàng, khỏi phải cuống quýt khi bệnh đến.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video