Lời tựa của họ Tôn
Xét từ thuở trời đất mới tách ra (gốc chữ là "huyền hoàng", tức trời màu đen huyền, đất màu vàng), trời và đất phân chia, muôn loài bày ra đủ cả, rồi loài người mới xuất hiện. Con người mang sự sống, chở khí trong mình, thân nhỏ bé đứng một mình giữa trời cao đất dày (?). Lạnh nóng xâm phạm bên ngoài, âm dương (hai mặt đối lập của khí trong cơ thể, như nóng–lạnh, động–tĩnh) giao tranh bên trong. Những người vì bệnh tật mà chết yểu, không được sống trọn tuổi trời, đếm sao cho xuể.
Từ khi Thần Nông (vị vua thời thượng cổ, tương truyền là người đầu tiên tìm ra thuốc) nếm trăm thứ cỏ mà biết được tính chất của từng vật, Hiên Viên (tức Hoàng Đế, vị vua thời thượng cổ) hỏi Kỳ Bá (vị thầy thuốc của Hoàng Đế) mà soạn ra sách "Linh Khu" và "Tố Vấn" (hai phần của bộ "Hoàng Đế Nội kinh", sách gốc của y học cổ truyền Trung Quốc), từ đó môn học Bản thảo (môn nghiên cứu cây cỏ, khoáng vật, động vật dùng làm thuốc) và Nội kinh mới rực rỡ đầy đủ.
Về sau, thời Xuân Thu, Chiến Quốc có những người như Hòa, Hoãn (hai thầy thuốc nổi tiếng nước Tần), Biển Thước; đời Hán có những người như Thuần Vu Ý, Quách Ngọc, đều mang phương thuật (nghề chữa bệnh bằng thuốc và các phép kỹ thuật) để chữa bệnh cho người. Có người nhìn khí sắc sống của người bệnh mà đoán biết sống chết; có người dùng châm cứu (phép dùng kim châm và hơ ngải đốt vào các huyệt trên cơ thể) mà chữa khỏi bệnh nặng lâu ngày. Sử sách ghi chép rõ ràng, có thể tra cứu được. Có điều sử chỉ truyền lại những chuyện lặt vặt về họ, mà không được thấy sách thuốc của họ, người đọc lấy làm tiếc.
Ông Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) sinh vào khoảng đời vua Hoàn Đế, Linh Đế nhà Hán, gặp lúc có dịch bệnh lớn, mới bắt đầu soạn ra sách "Thương hàn luận" (sách bàn về các bệnh do cảm phải khí lạnh bên ngoài) và sách "Kim quỹ ngọc hàm" (sách bàn về các bệnh tạp bên trong cơ thể). Nhưng sách ấy chỉ chú trọng vào phương thuốc, vẫn chưa bằng cách của Hoa Đà là mổ bụng rửa ruột, rửa dạ dày, phép dùng lạ lùng mà công hiệu lại càng nhanh. Tôi bẩm sinh yếu đuối, ngày ngày phải ở gần lò sắc thuốc.
Sau khi đã đọc rộng các sách, gom góp những phương thuốc xưa, tôi soạn ra sách "Thiên kim yếu phương" và "Thiên kim dực phương". Gần đây tôi ở ẩn dưới chân núi Chung Nam, có người đem sách thuốc tặng tôi. Tôi mở ra đọc, xét kỹ thì biết là sách của Hoa tiên sinh (tức Hoa Đà). Trong đó, phép chữa bệnh ngoài phương tễ (các bài thuốc phối hợp nhiều vị) còn chú trọng cả châm cứu lẫn phép rửa và cắt (tức mổ xẻ); hơn nữa các vị thuốc dùng phần nhiều lấy từ những thứ dùng hằng ngày, nên làm theo không khó. Thật là sách quý cứu đời, là sách lạ có thể làm người chết sống lại, khiến xương trắng mọc lại thịt.
Chỉ tiếc sách gốc sắp xếp lộn xộn, các mục loại lẫn lộn, có lẽ là bản tác giả tự tay chép tùy lúc; lại có những chỗ lời văn khó hiểu, nét chữ nhiều chỗ nhòe mờ, không phải ai cũng đọc hiểu được. Tôi ở nhà nhiều lúc rảnh, lại vốn mê nghề thuốc, được món của báu lớn này, nếu không bỏ công sắp xếp lại thì lấy gì truyền lại phép mầu của bậc hiền tài đời trước, giúp dân chúng sống đến tuổi già? Thế là ngày ngày tôi cầm bút biên soạn, chỗ rời rạc thì gom lại, chỗ mục nát thì bổ sung, mong không phụ tấm lòng khổ tâm cứu đời của tiên sinh, may ra để lại cho con cháu, truyền bá ra khắp nhân gian, để từ nay dân chúng có thể giữ được tuổi trời, không bị lạnh nóng, âm dương làm cho chao đảo.
Tháng giữa mùa xuân (tháng Hai âm lịch) năm Vĩnh Thuần thứ nhất (niên hiệu vua Đường Cao Tông, tức năm 682), Tôn Tư Mạc ghi dưới chân núi Chung Nam.
Lời tựa của họ Từ
Phần "Truyện các nhà phương thuật" trong sách "Hậu Hán thư" (bộ sử chép về đời Đông Hán) chép rằng Hoa Đà tinh thông thuốc men, kê đơn chẳng quá vài vị, trong lòng tự biết đến từng phân, từng thù (những đơn vị cân rất nhỏ thời xưa), không cần dùng cân. Châm cứu chẳng quá vài chỗ, mỗi chỗ chỉ bảy tám chín (?). Nếu bệnh kết lại ở bên trong, kim châm và thuốc không chữa tới được, thì cho người bệnh uống ma phí tán (bài thuốc gây mê do Hoa Đà chế) với rượu trước, đợi say không còn biết gì nữa, liền mổ bụng mổ lưng, cắt bỏ khối tích tụ (khối u, cục đọng lại trong bụng); nếu bệnh ở ruột hay dạ dày thì cắt đoạn ra rửa sạch, bỏ đi chỗ dơ bẩn sinh bệnh, rồi khâu lại, đắp thần cao (loại cao thuốc thần hiệu đắp lên vết mổ), bốn năm ngày vết thương lành, trong vòng một tháng thì bình phục hoàn toàn. Tiên sinh được đời khen là thần y có lẽ chính vì thế.
Tương truyền tiên sinh tính thích thanh đạm, ưa nghiền ngẫm sách thuốc, thường đi chơi những núi nổi tiếng, hang động sâu kín, nhiều khi gặp được điều kỳ lạ. Một hôm, nhân lúc say rượu, tiên sinh nghỉ trước một hang động cổ ở núi Công Nghi, bỗng nghe có người bàn về phép chữa bệnh. Tiên sinh lấy làm lạ, lén đến sát cửa hang nghe trộm. Một lúc sau có người nói: "Chàng họ Hoa ở gần đây, có thể trao thuật cho y." Lại có một người khác nói: "Người này tính tham, không thương xót muôn loài, sao trao cho được?" Tiên sinh bất giác càng kinh hãi, nhảy vào trong hang, thấy hai ông già mặc áo bằng vỏ cây, đội mũ bằng cỏ. Tiên sinh cúi mình bước nhanh đến bên, lạy mà nói: "Vừa rồi nghe các bậc hiền giả bàn về phép chữa bệnh, tôi mải nghe quên cả về; huống chi đây lại là điều tôi vốn yêu thích từ lâu, chỉ hận chưa gặp được phép nào có thể đem ra dùng mà thấy hiệu nghiệm, chỉ tự thấy mình còn thiếu sót mà thôi. Mong các bậc hiền giả xét chút lòng thành ngu muội, xin chỉ bảo cho tôi được sáng ra, suốt đời tôi không dám phụ ơn."
Ông ngồi trên nói: "Thuật thì ta cũng chẳng tiếc, chỉ sợ ngày sau nó làm hại đến ngươi. Nếu ngươi không phân cao thấp, không phân giàu nghèo, không phân sang hèn, không ham của cải tiền bạc, không ngại khó nhọc, lấy việc thương người già, giúp người nghèo làm việc cấp bách, thì mới có thể thoát được tai họa." Tiên sinh lạy lần nữa, tạ ơn rằng: "Lời của bậc hiền thánh, tôi không dám quên điều nào, đều xin làm theo được cả." Hai ông già cười, chỉ sang hang phía đông mà nói: "Trên giường đá có một hộp sách, ngươi tự lấy đi, mau ra khỏi chỗ ở của ta, đừng đưa cho kẻ tầm thường xem, nên giữ kín."
Tiên sinh vừa lấy được sách, quay đầu lại đã không thấy hai ông già đâu nữa, bèn sợ hãi rời khỏi hang, thì hang bỗng biến mất; mây sụp xuống, mưa đổ ào, hang đá sập đổ. Tiên sinh xem các phương trong sách, lời bàn phần nhiều kỳ lạ, từ đó thành tâm đem ra dùng, không lần nào không hiệu nghiệm như thần. Vậy tiên sinh được nổi danh lừng lẫy ở đời, thật ra là nhờ thần tiên trao cho phương thuốc bí truyền.
Tiên sinh được phương bí truyền này rồi, lại sợ nó bị mất, bèn tự tay chép lại, lúc nào cũng đeo trong túi để tiện tra cứu khi cần; còn sách gốc thì cất ở nhà. Tiên sinh từng chữa bệnh đầu phong (chứng đau đầu kéo dài, hay tái phát) cho Tào Tháo, lâu mà chưa khỏi; lại xa nhà nên nhớ muốn về, bèn xin Tào Tháo cho về nhà lấy phương thuốc, rồi mượn cớ vợ ốm, quá hạn nhiều lần mà không trở lại. Tào Tháo mấy lần gửi thư gọi, lại ra lệnh cho quận huyện đưa tiên sinh đi, nhưng tiên sinh cậy tài, chán việc hầu hạ, vẫn không chịu đến. Tào Tháo giận lắm, sai người đi dò xét, biết vợ tiên sinh giả ốm, bèn bắt giam vào ngục để tra hỏi, tiên sinh nhận tội. Tuân Úc (mưu sĩ của Tào Tháo) xin rằng: "Phương thuật của Đà thật giỏi, mạng người trông cậy vào đó, nên tha cho trọn vẹn." Tào Tháo không nghe, rốt cuộc giết đi. Lúc sắp chết, tiên sinh lấy ra một quyển sách đưa cho viên cai ngục mà nói: "Sách này có thể cứu sống người."
Viên cai ngục sợ phép nước, không dám nhận, tiên sinh cũng không ép, đòi lửa đốt đi. Vì thế người đời bèn bảo rằng phương bí truyền của tiên sinh từ đó đã thất truyền. Họ không biết rằng bản tiên sinh tự tay chép tuy bị lửa đốt mất, nhưng bản cất ở nhà thì vẫn còn nguyên vẹn. Huống chi sách lạ ở đời quyết không có lẽ nào bị chôn vùi mà không hiện ra. Trải qua hơn mấy trăm năm, truyền qua tay nhiều người, sách này rơi vào tay Tôn Chân nhân (tức Tôn Tư Mạc; "chân nhân" là danh hiệu tôn xưng người tu đạo đắc đạo).
Chân nhân vốn say mê sách vở, lại thông hiểu sâu sắc sách thuốc, được thấy sách này, so với "Thiên kim yếu phương" và "Thiên kim dực phương" do mình soạn thì thấy phép chữa bệnh trong đó còn chính xác hơn. Ông liền sắp xếp trước sau, vá chỗ hở chỗ thiếu, cất vào rương hòm, truyền lại cho con cháu. Nhờ vậy phương thuốc bí truyền của tiên sinh mới lại được xuất hiện ở đời, mà so với bản gốc lại càng rõ ràng, thỏa đáng hơn.
Tôi vốn ưa thích y thuật của Hiên Viên, Kỳ Bá (tức y học cổ truyền), lại càng thích đọc sách thuốc xưa. Năm Nhâm Thìn, tôi đi chơi châu Bạc ở đất Hoàn (tức tỉnh An Huy), trọ ở nhà họ Diêu. Những hôm mưa ngồi bên cửa sổ không có việc gì, chủ nhà là ông Diêu Quý Kiền thường lấy những sách cũ mình cất giữ ra cho xem để thưởng thức và cho qua ngày dài. Bỗng trong đống giấy cũ, tôi thấy được sách này: giấy mực đã mờ tối, vẻ cổ xưa đầy đặn, nhìn là biết vật đã hơn nghìn năm. Đến khi xem nội dung (?), thấy phép chữa bệnh trong đó nhìn thì có vẻ kỳ lạ, nhưng thật ra đều dựa trên lẽ chí lý; hơn nữa các phương như ma phí tán, thần cao chép trong sách lại càng là những thứ người đời khao khát, nóng lòng muốn được xem cho thỏa.
Tôi vội khuyến khích ông Diêu đem khắc in. Ngày sau sách được lưu hành rộng rãi, khiến nhà có người bệnh có thể theo sách mà tìm cách chữa, không cần nhờ tay thầy thuốc tồi nữa, thì ích lợi cho đời người, so với việc bố thí thầy bố thí thuốc, chẳng phải hơn gấp vạn vạn lần sao? Ông Diêu cho là phải, lại muốn mượn đôi lời của tôi để sách thêm trọng, tôi bèn không từ chối mà kể lại nguồn gốc của sách như trên.
Tháng giữa mùa thu (tháng Tám âm lịch) năm Nhâm Thìn, năm Càn Long thứ hai mươi bảy (niên hiệu vua Thanh Cao Tông), Hồi Khê lão nhân Từ Đại Xuân viết lời tựa tại lầu Mặc Hải ở châu Bạc, năm ấy sáu mươi chín tuổi.
Lời tựa của họ Thẩm
Phép chữa bệnh của Hoa Đà chú trọng vào việc mổ bụng rửa ruột, rửa dạ dày, không chỉ chuyên dùng thuốc, phép ấy có lẽ không khác gì những người làm Tây y ngày nay. Sử sách ghi rõ truyền lại, ai cũng đã biết. Chỉ có sách thuốc chữa bệnh của ông, khi bị bắt ông đem cho viên cai ngục, viên cai ngục sợ phép nước không dám nhận, Hoa Đà liền đòi lửa đốt đi, vì thế sách ấy thất truyền. Đó lại là điều những người bàn về y thuật đều cùng nắm cổ tay mà thở dài tiếc nuối!
Nào ai biết rằng điều kỳ lạ của trời đất, giấu kín rồi ắt sẽ lộ ra (?). Huống chi sách thuốc liên quan đến đời sống của dân, đến tính mạng và khổ vui của con người, so với các sách khác càng hệ trọng hơn, đi đến đâu ắt có vật thần che chở, há lại để nó bị chôn vùi mà không hiện ra sao?
Năm Mậu Ngọ (năm 1918), tôi đi làm việc ở miền bắc An Huy, nhậm chức tại công sở Đạo doãn đạo Hoài Tứ (Đạo doãn: chức quan đứng đầu một "đạo", đơn vị hành chính trên cấp huyện thời Dân Quốc). Ngoài giờ việc công có chút rảnh, tôi thường sưu tầm sách cổ để giải trí. Tháng cuối mùa đông năm ấy, vì việc công tôi ở lại Bạc (tức Bạc Châu), điều tra việc giáo dục, gặp ông Diêu Đồng Bá, hiệu trưởng trường tiểu học cao đẳng của huyện, cùng nhau bàn về học thuật, nhân đó nói đến sách vở.
Ông Diêu nghe rộng nhớ dai, nhà lại cất giữ nhiều sách, ngày rảnh liền mời tôi đến xem sách ở lầu Mặc Hải. Lầu có năm gian, xây vào khoảng đời Ung Chính, Càn Long của nhà Thanh (triều đại nay đã thoái vị), do cụ Quý Kiền, ông sơ của ông Diêu, gây dựng. Tôi được buổi gặp gỡ tốt đẹp này, không nỡ vội bỏ đi, nán lại suốt mười ngày, được xem hết các sách ông cất giữ. Trong đó có sách thuốc của Hoa Đà, càng là sách bí truyền mà ngày thường tôi khao khát nhưng không được thấy; trong sách lại có lời tựa của Tôn Chân nhân và của tiên sinh Từ Linh Thai (tức Từ Đại Xuân) mỗi người một bài, kể rất tường tận nguồn gốc của sách. Tổ tiên ông Diêu có lẽ từng muốn đem in mà không thành.
Tôi nói với ông Diêu: Xưa Trương Văn Tương (tức Trương Chi Động, đại thần cuối đời Thanh) làm quan coi việc học ở đất Tây Thục (tức Tứ Xuyên), từng nói rằng những người có của mà thích làm việc hay, nếu tự xét đức nghiệp và học vấn của mình không hơn được người, mà muốn lưu danh bất hủ, thì không gì bằng in ấn phổ biến sách cổ; như vậy sách ấy mãi mãi không mất, mà người in sách cũng mãi mãi không bị quên. Huống chi sách thuốc liên quan đến tính mạng của dân, so với in các sách cổ khác lại càng có ích hơn. Mưu được tiếng bất hủ, làm lợi cho đời sống dân, nối chí của tổ tiên, một việc làm mà đủ cả mấy điều tốt.
Ông Diêu rất tán thành lời tôi, liền giao cho tôi việc khắc in. Gần đây tôi đến Thượng Hải, bàn bạc với các bạn đồng chí. Mọi người đều nói các phương ghi trong sách tuy có chỗ liều lượng quá lớn, không hợp với người nay, nhưng nếu người bệnh biết cân nhắc mà dùng thì hiệu quả ắt lớn (?). Hơn nữa, cách phối hợp các phương như ma phí tán và thần cao trong sách lại càng là điều người đời khao khát muốn được xem. Nhân dịp này truyền bá ra đời, cũng đủ khiến những người chuộng lối Âu hóa ngày nay biết rằng thuật dùng dao kéo mổ xẻ vốn không phải thứ mà các nhà y học phương Tây ngày nay có thể tự khoe là tuyệt kỹ của riêng mình. Tôi rất tán thành lời ấy, bèn kể lại nguồn gốc mà viết lời tựa này.
Tháng giữa mùa xuân (tháng Hai âm lịch) năm Trung Hoa Dân Quốc thứ chín (năm 1920), Thẩm Tương viết lời tựa tại Hội Bảo tồn Sách cổ ở phía tây Thượng Hải.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video