Thiên 1 — Quyển 1 — Hoa Đà: Bàn về bệnh lý

 Quyển một

 Hoa Đà (danh y nổi tiếng cuối thời Đông Hán) bàn về lý lẽ của bệnh và những phương thuốc thần diệu

 Quyển một

 1001 · Bàn về việc con người noi theo trời đất

 Con người, trên nhận khí của trời, dưới gửi thân nơi đất. Dương giúp đỡ, âm phụ trợ (âm và dương là hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật: dương là mặt nóng, sáng, động, hướng lên; âm là mặt lạnh, tối, tĩnh, hướng xuống). Trời đất thuận thì khí (năng lượng sống vận hành trong cơ thể) của người thông suốt yên ổn; trời đất nghịch thì khí của người bế tắc.

 Trời đất có bốn mùa, có ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức kim loại, gỗ, nước, lửa, đất; chúng sinh ra nhau và chế ngự nhau, dùng để giải thích mọi biến hóa), có lạnh ấm, động tĩnh. Khi biến đổi thì vui thành mưa, giận thành gió, kết lại thành sương giá, giương ra thành cầu vồng. Thân người có tứ chi, có ngũ tạng (năm cơ quan chính bên trong: tâm tức tim, can tức gan, tỳ, phế tức phổi, thận; tỳ là tạng lo tiêu hóa, hấp thu thức ăn theo y học cổ truyền). Người có thở ra hít vào, thức và ngủ. Tinh khí chảy khắp và tản ra: vận hành thì thành vinh (khí dinh dưỡng chạy trong mạch máu), giương ra thành khí, phát ra thành tiếng. Dương thi triển nơi hình thể, âm giữ gìn nơi tinh (chất tinh túy nuôi sự sống). Đó là chỗ người giống với trời đất.

 Nếu mất sự giữ gìn ấy thì phát sốt hầm hập; bế tắc thì sinh rét; khí kết lại thì thành anh lựu (bướu cổ và các khối u); hãm sâu vào trong thì thành ung thư (nhọt độc: ung là nhọt nông sưng đỏ, thư là nhọt sâu ăn vào trong). Khí thịnh quá thì thành suyễn (thở gấp, khó thở), khí giảm thì thành khô héo. Những điều ấy hiện rõ trên mặt, thấy được ở tay chân. Sự thông hay tắc của trời đất cũng y như vậy.

 Cho nên năm hành tinh (Kim tinh, Mộc tinh, Thủy tinh, Hỏa tinh, Thổ tinh) lúc đầy lúc khuyết, các vì sao lệch sai quỹ đạo, mặt trời mặt trăng giao nhau mà bị che khuất (nhật thực, nguyệt thực), sao chổi sao băng bay chạy: đó là tai họa quái dị của trời đất. Lạnh ấm không đúng mùa là cơn sốt hầm và sự bế tắc của trời đất. Đất nhô lên, đá dựng đứng là ung nhọt của trời đất. Gió dữ mưa lớn là sự thở gấp, hụt hơi của trời đất. Sông ngòi cạn kiệt là sự khô cháy của trời đất.

 Người hiểu rõ nguyên do thì giải quyết bằng thuốc, giúp đỡ bằng kim châm, hóa giải bằng đạo lý, phụ trợ bằng việc làm. Vì thế thân thể có bệnh cứu được, trời đất có tai họa trừ được. Sự nguy khốn, sống chết của con người đều nhận từ trời đất.

 Bệnh thuộc âm thì đến chậm mà đi cũng chậm; bệnh thuộc dương thì đến nhanh mà đi cũng nhanh. Dương sinh từ nóng, nóng thì giãn ra, lỏng lẻo; âm sinh từ lạnh, lạnh thì co quắp, căng rút. Hàn tà (tà là tác nhân gây bệnh; hàn tà là tác nhân gây bệnh thuộc về lạnh) trúng vào phần dưới, nhiệt tà (tác nhân gây bệnh thuộc về nóng) trúng vào phần trên, tà do ăn uống trúng vào phần giữa.

 Động hay tĩnh của con người đều gốc ở trời đất. Biết người thì có thể nghiệm ở trời, biết trời thì cũng nghiệm được ở người. Người noi theo trời; xem trời đất nghịch hay thuận thì biết người suy hay thịnh. Người có trăm bệnh, bệnh có trăm chứng hậu (dấu hiệu biểu hiện ra ngoài), chứng hậu có trăm biến, đều do âm dương của trời đất nghịch thuận mà sinh ra. Nếu thấu suốt được điều này thì đã hiểu được quá nửa.

 Quyển một

 1002 · Bàn về những điều cốt yếu của âm dương

 Trời là gốc của dương, đất thuộc về âm. Dương là gốc của sự sống, âm là nền của cái chết. Đứng giữa trời đất mà nhận sự giúp đỡ của âm dương, đó là con người. Được dương thì sống, được âm thì chết. Dương trong dương là bậc cao chân (bậc tiên nhân chân chính ở cõi cao), âm trong âm là u quỷ (ma quỷ nơi tối tăm). Cho nên ai dồn tụ nhiều dương thì sống lâu, ai dồn tụ nhiều âm thì chết sớm. Nhiều nóng là chủ của dương, nhiều lạnh là gốc của âm. Dương lo ở trên, âm lo ở dưới; dương đi nhanh, âm đi chậm; thể của dương nhẹ, thể của âm nặng.

 Âm dương cân bằng thì trời đất hòa thuận và khí người yên ổn; âm dương nghịch nhau thì trời đất bế tắc và khí người quyết (khí đi ngược, rối loạn, có thể làm ngất hoặc tay chân lạnh ngắt). Cho nên trời đất được dương thì nóng rực, được âm thì lạnh buốt. Dương bắt đầu trước giờ Tý (giờ Tý: khoảng 23 giờ đến 1 giờ đêm), kết thúc sau giờ Ngọ (giờ Ngọ: khoảng 11 giờ đến 13 giờ trưa); âm bắt đầu sau giờ Ngọ, kết thúc trước giờ Tý. Âm dương thịnh suy, mỗi bên có thời của mình, thay nhau bắt đầu, thay nhau kết thúc, không hề ngừng nghỉ. Người thuận theo được điều đó thì gọi là bậc đại trí.

 Sách Kim quỹ (một sách y học cổ) nói: "Đầu mùa thu nuôi dương, đầu mùa xuân nuôi âm; dương chớ để bị bế lấp ở ngoài, âm chớ để lấn ra ngoài. Lửa sinh ra từ gỗ, nước sinh ra từ kim loại (theo ngũ hành: Mộc sinh Hỏa, Kim sinh Thủy). Nước lửa thông nhau giúp nhau, trên dưới tìm đến nhau. Người theo được điều này thì mãi không chìm đắm." Ý là như vậy.

 Kẻ phàm ngu không biết lẽ ấy, cử chỉ không thích đáng, tự chuốc lấy tai họa. Bên ngoài bị gió, lạnh, nắng nóng, ẩm thấp; bên trong bị đói no, lao nhọc làm hư hại, tàn phá thân thể chân chính, tiêu mất tinh thần chân chính, trói buộc thân mình, sống chết bày ngay ra trước mắt. Họ đâu biết rằng mạch (nhịp đập ở cổ tay mà thầy thuốc bắt để chẩn bệnh) có năm dấu chết, khí có năm dấu sống; người thuộc âm thì mạch nặng (nằm sâu), người thuộc dương thì mạch nhẹ (nổi nông).

 Bệnh dương mà thấy mạch âm thì không sống lâu; bệnh âm mà thấy mạch dương thì bệnh không thành (tức khó nặng thêm) (?). Chứng dương thì nói nhiều, chứng âm thì không ra tiếng. Người nói nhiều thì dễ cứu, người không ra tiếng thì khó hồi phục. Bệnh dương thì sáng sớm yên, bệnh âm thì ban đêm yên. Âm dương vận động, gặp đúng thời của mình thì hành. Dương hư (dương suy yếu, thiếu hụt) thì chiều tối rối loạn, âm hư thì sáng sớm giằng co, sáng chiều đan xen nhau. Khí ấy đi ngược, ngang ngạnh; lẽ sống chết hiện rõ trong âm dương.

 Âm khí đi xuống mà không lên gọi là đoạn lạc (đứt lạc; lạc là những nhánh mạch nhỏ chằng chịt trong cơ thể), dương khí đi lên mà không xuống gọi là đoạn kinh (đứt kinh; kinh là những đường mạch chính mà khí huyết chạy theo). Tà trong âm gọi là trọc (đục), tà trong dương gọi là thanh (trong). Lửa đến cửa Khảm, nước đến then Ly (Khảm là quẻ tượng trưng cho nước, Ly là quẻ tượng trưng cho lửa trong Bát quái; ý nói nước và lửa giao nhau), âm dương ứng nhau thì mới hòa bình.

 Âm không đủ thì giúp bằng thủy mẫu (mẹ của nước, chỉ những thứ bồi bổ phần âm), dương không đủ thì trợ bằng hỏa tinh (tinh túy của lửa, chỉ những thứ bồi bổ phần dương). Âm dương được giúp ngang nhau thì mỗi bên tự vươn lên. Thông lên trên ba tấc gọi là đường thần của dương, thông xuống dưới ba tấc gọi là đường quỷ của âm. Âm thường nên bớt, dương thường nên đầy; ở giữa thì âm dương đều nhau. Vì vậy dương trong dương được ban danh hiệu thiên tiên (tiên trên trời); âm trong âm mang tên quỷ dưới âm phủ. Thuận theo âm thì phần nhiều tiêu diệt, thuận theo dương thì phần nhiều sống lâu. Hiểu được ý diệu này thì không gì không linh nghiệm.

 Quyển một

 1003 · Bàn về sự sinh thành

 Âm dương là then chốt của trời đất; ngũ hành là đầu và cuối của âm dương. Không có âm dương thì không thành trời đất, không có ngũ hành thì không thành âm dương.

 Cho nên con người thành bởi trời đất, bại bởi âm dương, do ngũ hành thuận hay nghịch mà sinh ra. Trời đất có âm dương ngũ hành, người có huyết mạch và ngũ tạng. Ngũ hành thì vòng tuần hoàn không cùng (?): phổi sinh thận, thận sinh gan, gan sinh tim, tim sinh tỳ, tỳ sinh phổi (tương ứng Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim), trên dưới nuôi dưỡng nhau, không hề ngừng nghỉ.

 Cho nên sách Kim quỹ chí chân yếu luận nói: "Tim sinh huyết, huyết là mẹ của thịt; tỳ sinh thịt, thịt là nhà của huyết; phổi thuộc về khí, khí là nền của xương; thận ứng với xương, xương là gốc của gân; gan liên hệ với gân, gân là nguồn của huyết. Năm tạng ứng với năm hành, cùng thành tựu, cùng sinh ra nhau, ngày đêm luân chuyển, không có đầu cuối. Thuận theo thì lành, làm trái thì dữ. Đạo của âm dương trời đất và ngũ hành hợp lại nơi con người; người nắm được thì có thể thoát khỏi số mệnh định bởi âm dương, đoạt được then máy của trời đất, thấu được (?) chỗ cốt yếu của ngũ hành, không cuối không đầu, thành thần tiên bất tử."

 Quyển một

 1004 · Bàn về dương quyết (tình trạng dương khí thái quá, đi ngược, rối loạn)

 Gió nổi bất chợt, nóng dữ dội, mây và các vật bay tung, sáng thì u tối mà chiều lại quang, đêm nóng ngày lạnh, đáng lạnh mà không lạnh, đáng mưa mà không mưa, nước cạn đất nứt, năm ấy hạn lớn, cây cỏ khô héo, sông ngòi cạn kiệt: đó là dương quyết của trời đất.

 Bỗng nhiên ứ tắc, chợt thở gấp, tứ chi không co duỗi được, hai phủ không thông (đại tiện và tiểu tiện bí), tai điếc mắt mờ, họng khô miệng cháy, môi lưỡi lở loét, mũi chảy nước trong, má đỏ lòng bứt rứt, đầu choáng nặng, hai mắt như lửa, cả người như bị đốt; việc vốn không làm được bỗng làm được, điều vốn không muốn bỗng lại muốn; trèo lên chỗ cao ca hát cười đùa, cởi bỏ quần áo chạy nhảy, nói năng điên cuồng bậy bạ, không phân biệt người thân kẻ lạ, vật vã không chừng mực, uống nước không ngừng, ngực và vùng cơ hoành căng trướng, bụng và sườn đầy tức, lưng mọc nhọt thịt nát, phiền muộn rối loạn trong người, ăn không vào dạ dày, nước không qua ruột, bỗng sưng đầy, kêu la mê man, bất tỉnh nhân sự, đau mà không biết đau ở chỗ nào: đó là dương quyết của người.

 Mạch của dương quyết: nhấc nhẹ ngón tay và ấn mạnh ngón tay đều thấy có lực thì sống; mạch mất thì chết (khi bắt mạch, đặt nhẹ để xem mạch nông, ấn mạnh để xem mạch sâu).

 Quyển một

 1005 · Bàn về âm quyết (tình trạng âm khí thái quá, đi ngược, rối loạn)

 Sương giá bay, mưa đá chạy, sáng u ám chiều mù mịt, mây mưa dầm dề, gió sương lạnh buốt, đáng nóng mà không nóng, chưa đến lúc lạnh đã lạnh, mưa dầm theo mùa, suối mọc ra giữa đồng ruộng, núi lở đất nứt, đất hỏng sông tràn, mặt trời tối mặt trăng mờ: đó là âm quyết của trời đất.

 Bỗng nhiên câm, đột ngột lạnh, cả người co cứng, tứ chi co quắp, môi xanh mặt đen, mắt trợn thẳng, hàm cứng miệng không mở được, tim bụng đầy đau, hàm run lập cập, lưng chân nặng nề, nói năng ngọng nghịu khó khăn, trên nôn dưới tả, nửa người bên trái hoặc phải tê dại mất cảm giác, đại tiểu tiện tự ra không giữ được (?), lưỡi nhả ra nước chua (?), buồn rầu thảm thiết, vui giận thất thường: đó là âm quyết của người.

 Mạch của âm quyết: nhấc nhẹ ngón thì yếu, ấn mạnh ngón thì lớn là sống; nhấc và ấn đều mất mạch là chết; cả người lạnh hết, trán tự ra mồ hôi cũng chết. Bệnh âm quyết quá ba ngày thì không chữa được.

 Quyển một

 1006 · Bàn về âm dương bĩ cách (bĩ là bế tắc không thông; cách là ngăn cách, chống cự nhau)

 Dương khí đi lên mà không xuống gọi là bĩ, âm khí đi xuống mà không lên cũng gọi là bĩ; dương khí đi xuống mà không lên gọi là cách, âm khí đi lên mà không xuống cũng gọi là cách.

 Bĩ cách nghĩa là âm dương không theo nhau. Dương chạy lên trên thì thiêu đốt tỳ và phổi, sinh ra nhọt thư, màu vàng đỏ, đều khởi từ chỗ dương lên đến cực điểm. Âm chạy xuống dưới thì làm lạnh cóng thận và gan, sinh ra chứng quyết, màu xanh đen, đều phát từ chỗ âm xuống đến cực điểm. Tất cả đều do âm dương bĩ cách không thông mà sinh ra. Dương thiêu đốt thì chữa bằng nước, âm quyết thì trợ bằng lửa; đó là đạo âm dương giúp đỡ lẫn nhau.

 Quyển một

 1007 · Bàn về hàn nhiệt (rét và nóng)

 Lúc rét lúc nóng qua lại, đó là âm dương tranh thắng nhau. Dương không đủ thì rét trước nóng sau, âm không đủ thì nóng trước rét sau. Lại nữa, phần trên thịnh thì phát nóng, phần dưới thịnh thì phát rét. Da lạnh mà khô là dương không đủ, da nóng mà khô là âm không đủ. Da lạnh mà người rét là âm thịnh, da nóng mà người nóng là dương thịnh.

 ... nóng thì là âm tà trong âm (?). Rét mà má đỏ, nói nhiều là âm tà trong dương. Nóng mà mặt xanh, nói nhiều là dương tà trong âm. Rét mà mặt xanh, nói nhiều là âm tà trong âm. Nếu không nói thì bệnh không chữa được. Âm trong âm thì một phần sống, chín phần chết; dương trong dương thì chín phần sống, một phần chết. Bệnh âm khó chữa, bệnh dương dễ chữa.

 Xem mạch: mạch sác (nhịp nhanh) ở trên — tức ở bộ thốn (ở cổ tay chỗ bắt mạch chia làm ba bộ: thốn gần bàn tay nhất, quan ở giữa, xích ở phía trong) — thì là dương trong dương; sác ở dưới (bộ xích) là dương trong âm. Mạch trì (nhịp chậm) ở trên là âm trong dương; trì ở dưới là âm trong âm. Sác ở giữa (bộ quan) thì bên trong nóng; trì ở giữa thì bên trong lạnh. Lạnh thì dùng nóng mà chữa, nóng thì dùng lạnh mà đánh. Phép nghịch thuận này theo trời đất và gốc ở âm dương.

 Quyển một

 1008 · Bàn về những điều cốt yếu của hư và thực (hư là chính khí trong người suy yếu, thiếu hụt; thực là tà khí thịnh, ứ đọng dư thừa)

 Bệnh có tạng hư, tạng thực, phủ hư, phủ thực (tạng là các cơ quan đặc chứa giữ tinh khí: tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ là các cơ quan rỗng chuyên chứa và chuyển vận: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu). Có trên hư dưới thực, có dưới hư trên thực, hình trạng mỗi thứ khác nhau, cần dò xét kỹ tình hình.

 Ruột sôi, hơi chạy trong bụng, chân lạnh tay rét, ăn không vào dạ dày, nôn ngược bất kể lúc nào, da lông tiều tụy, cơ thịt nhăn nheo nứt nẻ, tai mắt mờ tắc, tiếng nói vỡ và rời rạc, đi lại thì thở gấp, tinh thần không thu giữ được: đó là ngũ tạng hư. Xem mạch: nhấc nhẹ ngón thì mạch linh hoạt, ấn xuống thì vi (mảnh nhỏ gần như không thấy); xem mạch ấy ở bộ nào để đoán là tạng nào. Lại nữa, ấn xuống mà thấy mạch trầm (chìm sâu), tiểu (nhỏ), nhược (yếu), vi, đoản (ngắn), sáp (rít, đi không trơn), nhuyễn (mềm), nhu (mềm mà nổi) thì đều là tạng hư. Hư thì bồi bổ, đó là lẽ thường trong việc chữa bệnh.

 Ăn uống quá nhiều, đại tiểu tiện khó, ngực đầy tức, các khớp tay chân đau, thân thể nặng nề, đầu mắt choáng váng, môi lưỡi sưng, họng tắc, trong ruột khí gấp, da thịt tê dại, bỗng thở gấp hụt hơi, thỉnh thoảng rét nóng, nhọt mụn cùng nổi, buồn vui tự đến, hoặc tự nhiên mềm yếu, hoặc tự nhiên cứng mạnh, khí không thư thái, huyết không lưu thông: đó là tạng thực. Xem mạch: nhấc ấn đều thịnh là thực; lại mạch trường (dài), phù (nổi nông), sác, tật (rất nhanh), hồng (to dâng như sóng), khẩn (căng như sợi thừng xoắn), huyền (thẳng căng như dây đàn), đại (to) đều gọi là thực. Xem bệnh ở đường kinh nào mà đoán tạng.

 Đầu đau mắt đỏ, da nóng xương lạnh, tay chân lỏng lẻo, khí huyết ứ tắc, ban đỏ và khối u đỏ (?) nổi lên, họng sưng đau, ấn nhẹ thì đau, ấn mạnh thì dễ chịu, ăn uống như cũ: đó là phủ thực; xem mạch thấy phù mà thực đại là vậy. Da ngứa, cơ thịt trướng (có chữ khuyết) (?), ăn uống không tiêu, đại tiện trơn chảy không ngừng, xem mạch ấn nhẹ thì hoạt (trơn tru như hạt châu lăn), ấn mạnh thì bình thường: đó là phủ hư; xem ở đường kinh nào mà xác định phủ.

 Ngực bĩ đầy, đầu mắt đau như vỡ vụn, ăn uống không xuống, đầu gáy mờ nặng, họng không thông, nước mũi nước bọt đặc dính; xem mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, bộ thốn) hai bên trái phải thấy trầm, kết (chậm mà có lúc ngừng), thực, đại: đó là trên thực. Má đỏ lòng sợ sệt, cử động run rẩy, tiếng nói khàn rè, môi khô miệng ráo, thở hụt không sức, mặt kém sắc, cằm má sưng đầy; xem mạch bộ thốn hai bên thấy nhược mà vi: đó là trên hư. Đại tiểu tiện khó, ăn uống như cũ, lưng chân nặng nề như ngồi trong nước, đi lại khó khăn, khí xông ngược lên, ngủ mơ thấy chuyện nguy hiểm; xem mạch bộ xích hai bên thấy hoạt mà sáp: đó là dưới hư. Phàm người bệnh mạch vi, sáp, đoản, tiểu đều thuộc dưới hư.

 Quyển một

 1009 · Bàn về chứng trên dưới không yên

 Phàm bệnh ở tỳ thì trên dưới không yên, vì trên tỳ có tim là mẹ, dưới tỳ có phổi là con. Tim là huyết, thuộc âm; phổi là khí, thuộc dương. Tỳ bệnh thì mẹ ở trên không yên; mẹ không yên thì âm không đủ, âm không đủ thì phát nóng. Tỳ bệnh thì con ở dưới cũng không yên; con không yên thì dương không đủ, dương không đủ thì phát rét. Cho nên tỳ bệnh thì khí và huyết đều không yên; khí huyết không yên thì rét nóng qua lại không ngừng, vì thế bệnh giống như sốt rét.

 Bởi tỳ là Thổ, tim là Hỏa, phổi là Kim; Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, nên nói trên có tim là mẹ, dưới có phổi là con; tỳ ở giữa, khi bệnh thì như vậy. Quan hệ trên dưới của các tạng khác đều theo phép này.

 Quyển một

 1010 · Bàn về những điều cốt yếu của mạch

 Mạch là cái báo trước của khí huyết. Khí huyết thịnh thì mạch thịnh, khí huyết suy thì mạch suy, khí huyết nóng thì mạch sác, khí huyết lạnh thì mạch trì, khí huyết yếu ớt thì mạch nhược, khí huyết điều hòa thì mạch hoãn (thong thả, đều đặn). Lại nữa, người cao thì mạch dài, người thấp thì mạch ngắn, tính nóng nảy thì mạch gấp, tính thong thả thì mạch hoãn; trái với điều này là nghịch, đúng với điều này là thuận.

 Lại nữa, các mạch sác đều là nóng, các mạch trì đều là lạnh, các mạch khẩn đều là đau, các mạch phù đều là phong (gió, xem như một tác nhân gây bệnh từ bên ngoài), các mạch hoạt đều là hư, các mạch phục (ẩn rất sâu, ấn sát xương mới thấy) đều là có khối tụ, các mạch trường đều là thực, các mạch đoản đều là hư. Lại nữa, mạch đoản, sáp, trầm, trì, phục đều thuộc âm; mạch sác, hoạt, trường, phù, khẩn đều thuộc dương. Bệnh âm được mạch âm là thuận, bệnh dương được mạch dương là thuận; trái lại là nghịch.

 Âm (?)

 Quyển một

 1011 · Bàn về mạch theo năm sắc mặt

 Mặt xanh mà không có mạch ở bộ quan bên phải: khí tỳ đã dứt, đó là Mộc khắc Thổ. Mặt đỏ mà không có mạch ở bộ thốn bên phải: khí phổi đã dứt, đó là Hỏa khắc Kim. Mặt trắng mà không có mạch ở bộ quan bên trái: khí gan đã dứt, đó là Kim khắc Mộc. Mặt vàng mà không có mạch ở bộ xích bên trái: khí thận đã dứt, đó là Thổ khắc Thủy. Mặt đen mà không có mạch ở bộ thốn bên trái: khí tim đã dứt, đó là Thủy khắc Hỏa. Năm chứng khí dứt ấy đều chết. Phàm năm chứng khí dứt, gặp đúng thời của hành khắc mình thì chết ngay, không đúng thời thì nửa năm sau chết. Nếu năm sắc tuy hiện ra mà năm mạch vẫn còn (không mất) thì không phải là chết.

 Quyển một

 1012 · Bàn về phép quyết đoán chứng ngoài và chứng trong qua mạch và bệnh

 Người bệnh phong, mạch khẩn, sác, phù, trầm, mồ hôi ra không ngừng, thở có tiếng thì chết; không như thế thì sống. Người bệnh về khí, cả người phù sưng, tứ chi không co duỗi được, suyễn bất kể lúc nào, tay chân lạnh ngắt không ấm, mạch trầm tiểu thì chết, phù đại thì sống.

 Người bệnh lao tổn (suy kiệt vì làm lụng, hao tổn lâu ngày) mà lòi dom, xương thịt như rời nhau (gầy rộc), tiếng nói rời rạc, nôn ra máu, chuyện phòng the không tự kiềm được (tinh tự xuất), ngủ mơ giao hợp, hơi thở hít vào thở ra không ăn khớp, ngày mát đêm nóng thì chết; nôn ra mủ máu cũng chết. Nếu mạch không sác, có gốc rễ (ấn sâu vẫn còn), và má không đỏ thì sống.

 Người bệnh ở ruột (chữ khuyết, có lẽ là chứng kiết lỵ) (?), đi ngoài ra mủ máu, mạch gấp, da nóng, ăn không vào bụng, mắt trợn thì chết; hoặc cả người lạnh ngắt, mạch trầm tế (nhỏ như sợi chỉ) mà không hồi lại (?) cũng chết; ăn uống như cũ, mạch trầm hay phù đều có lực mà không mất thì sống.

 Người bệnh nhiệt mà tứ chi lạnh ngắt, mạch yếu, không muốn gặp người, ăn không vào, tiêu chảy không ngừng thì chết. Ăn vào được, tứ chi ấm, mạch đại, nói cuồng, không ngủ thì sống. Người bệnh hàn mà nói cuồng, không ngủ, thân lạnh mạch sác, thở gấp mắt trợn thì chết; mạch có lực mà không suyễn thì sống.

 Người bệnh dương mà tinh thần đảo lộn, ngủ mà không tỉnh, nói năng lộn xộn, mạch phù hay trầm đều có lực thì sống; nếu ăn không vào dạ dày, mạch không ổn định thì chết. Người bệnh lâu mà mạch đại thân gầy, ăn không no ruột, nói năng như người không bệnh, ngồi nằm mệt mỏi rã rời thì chết; nếu ăn uống lúc tăng lúc giảm, mạch nhỏ mà có lực, tiếng nói nhẹ mà khàn, trán không có khí đen, đại tiện táo thì sống.

 Phàm bệnh dương mà hiện chứng âm, bệnh âm mà hiện chứng dương, thân nóng dữ, người béo mà mạch suy, trên dưới đổi lẫn, âm dương đảo lộn, lạnh ấm lấn nhau, đều là điềm không lành. Thuận thì sống, nghịch thì chết. Phép dùng thuốc chữa nên xét cho thật kỹ.

 Quyển một

 1013 · Bàn về những điều cốt yếu về sống chết

 Không bệnh mà khí ngũ hành (khí của năm tạng) dứt thì chết; không bệnh mà tính tình biến đổi thì chết; không bệnh mà bỗng nói năng bậy bạ thì chết; không bệnh mà bỗng không nói được thì chết; không bệnh mà thở gấp thì chết; không bệnh mà dương vật cương cứng mãi không mềm thì chết; không bệnh mà bỗng mù mắt thì chết; không bệnh mà bỗng sưng đầy thì chết; không bệnh mà đại tiện bí kết thì chết; không bệnh mà bỗng mất mạch thì chết; không bệnh mà bỗng mê man như say thì chết. Đó là vì trong và ngoài đã cạn kiệt trước. Nghịch thì chết ngay, thuận thì được hai năm, không ai sống được.

 Quyển một

 1014 · Bàn về bệnh có điều tai quái

 Người bệnh đáng lạnh mà lại nóng, đáng nóng mà lại lạnh, đáng nôn mà không nôn, đáng tả mà không tả, đáng ra mồ hôi mà không ra, đáng nói mà không nói, đáng ngủ mà không ngủ, đáng có nước (đi tiểu hoặc uống nước) mà không có (?), đều thuộc điều tai quái. Đó là do khí của năm tạng không theo nhau mà gây ra. Gặp bốn điều nghịch thì không chữa; bốn điều nghịch là chủ khí, khách khí và vận khí đều không đúng thời (thuật ngữ vận khí: chủ khí là khí thường lệ theo từng mùa, khách khí là khí thay đổi theo từng năm, vận là vận của ngũ hành trong năm).

 Quyển một

 1015 · Bàn về phép dùng nước

 Bệnh khởi từ lục phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu) là thuộc hệ dương. Khi phát thì hoặc ở trên hoặc ở dưới, hoặc ở trong hoặc ở ngoài, hoặc ngược lại ở giữa; đó là lúc nó vận hành đến cực điểm. Có người hay ca hát cười đùa, có người hay khóc lóc, có người hay chạy nhảy, có người hay rên rỉ, có người tự khom mình nhún nhường, có người tự cho mình cao quý tài giỏi, có người ngủ mà không tỉnh. Ai thích nước thì cho nước để giúp; ai thích băng lạnh thì cho băng để trợ. Sở thích của người bệnh chớ ép làm trái, cũng không được ép đè nén. Thuận theo như vậy thì mười người sống cả mười, trăm người sống cả trăm, bệnh nào cũng khỏi.

 Quyển một

 1016 · Bàn về phép dùng lửa

 Bệnh khởi từ ngũ tạng là thuộc về âm. Khi phát thì hoặc thiên khô (liệt teo nửa người), hoặc nuy quyết (tay chân mềm yếu teo liệt kèm lạnh ngắt), hoặc ngoài lạnh trong nóng, hoặc ngoài nóng trong lạnh, hoặc tim bụng trướng đầy, hoặc tay chân co quắp, hoặc miệng mắt méo lệch, hoặc da tê dại, hoặc đi lại khó khăn, hoặc thân thể cứng đờ, hoặc nôn tả không dứt; (khi âm thịnh) thì dương ắt không đủ (?); khi dương thịnh thì âm ắt không đầy. Lời bàn trước đã nói: "Dương không đủ thì trợ bằng hỏa tinh, âm không đủ thì giúp bằng thủy mẫu", chính là nói điều này. Cho nên ai thích ra mồ hôi thì làm cho ra mồ hôi, ai thích ấm thì làm cho ấm, ai thích nóng thì làm cho nóng, ai thích lửa thì dùng lửa (hơ, cứu), ai thích thang thì cho thang (nước thuốc sắc uống nóng). Ra mồ hôi, làm ấm, làm nóng, dùng lửa, cho thang, tất cả đều xem cái gì thích hợp mà dùng. Đạo cứu chữa nằm ngay ở đó.

 Quyển một

 1017 · Bàn về trúng phong có năm dấu sống, năm dấu chết

 Trúng phong (bị phong tà xâm nhập, gây các chứng như méo miệng, liệt, co giật…) có năm loại, tức ở tim, gan, tỳ, phổi, thận; trong năm tạng ấy, việc nói sống chết mỗi tạng khác nhau.

 Hình trạng tâm phong (tim trúng phong): mồ hôi tự ra, nằm ngửa, không trở mình được, nói năng cuồng bậy thì sống, nên cứu (đốt ngải trên huyệt để chữa) ở huyệt Tâm du (huyệt ở lưng thông với tim). Nếu môi mặt lúc xanh, trắng, vàng, đen, đỏ, sắc kém, mí mắt giật không thôi, khí tim đã dứt thì không cứu được, quá năm ngày thì chết.

 Hình trạng can phong (gan trúng phong): sắc xanh vây quanh mắt và trán, ngồi không thể còng lưng (?) thì chữa được; nếu suyễn, mắt trợn, môi mặt đều xanh thì chết; nên cứu ở huyệt Can du (huyệt ở lưng thông với gan).

 Chứng tỳ phong: cả người vàng, bụng to mà đầy, không muốn ăn, tứ chi không co duỗi thì có thể chữa được, nên cứu ở huyệt Tỳ du (huyệt ở lưng thông với tỳ). Thận phong: lưng chân đau nặng, xem dưới sườn chưa nổi chấm vàng thì chữa được, nếu không thì chết; thận phong nên cứu ở huyệt Thận du (huyệt ở lưng thông với thận). Phế phong: trong ngực khí đầy, mê muội ra mồ hôi, mũi không ngửi được mùi thơm thối, suyễn không nằm được thì chữa được; nếu mất máu và nói bậy thì không chữa được, bảy tám ngày chết; phế phong nên cứu ở huyệt Phế du (huyệt ở lưng thông với phổi).

 Phàm xem mạch phong: hoạt mà tán (tản mát, không gom lại) là phong; hoãn mà đại, phù mà khẩn, nhuyễn mà nhược cũng đều thuộc phong. Lại nữa, bệnh phong mà dưới mũi đỏ đen lẫn nhau, nôn ra bọt, thân cứng đờ thì bảy ngày chết. Lại người trúng phong miệng cắm chặt, gân co rút, mạch trì thì sống; mạch gấp mà sác thì chết. Lại tim và tỳ cùng trúng phong thì lưỡi cứng không nói được; gan và thận trúng phong thì tay chân không cử động theo ý.

 Ngoài ra có người nổi ẩn chẩn (mẩn ngứa, mề đay), có người thiên khô, có người mất tiếng, có người bị lịch tiết (đau khắp các khớp, đau chạy từ khớp này sang khớp khác), có người điên quyết (lên cơn ngã lăn bất tỉnh), có người đau nhức, có người điếc mù, có người lở loét hoặc bệnh hủi, có người trướng đầy, có người suyễn hụt hơi, có người đỏ trắng (?), có người xanh đen, có người ngứa ngáy, có người cuồng bậy — đều khởi từ phong.

 Mạch hư phù thì do hư mà mắc; mạch thực đại thì do thực mà mắc; mạch cứng khẩn thì do ra mồ hôi mà mắc; suyễn hụt hơi thì do uống rượu mà mắc; điên quyết thì do lao lực mà mắc; tay chân không cử động theo ý, nói ngọng mất lời thì do chuyện phòng the mà mắc; ẩn chẩn thì do tý thấp (bệnh do ẩm thấp làm tê, đau, bế tắc) mà mắc; lịch tiết đau nhức thì do say rượu mà gần đàn bà mà mắc; điếc, mù, lở loét, hủi thì do ăn uống năm vị phạm điều kiêng cữ mà mắc. Muôn hình vạn trạng, cốt yếu không ngoài do ngũ tạng lục phủ sinh ra.

 Quyển một

 1018 · Bàn về tích, tụ, trưng, hà và các loại trùng

 Tích (khối cố định trong bụng), tụ (khối lúc có lúc tan), trưng (khối cứng cố định; chữ này trong nguyên văn bị khuyết) (?), hà (khối lúc tụ lúc tan) và các loại trùng, đều do chân khí (khí chính, sức sống vốn có của cơ thể) của ngũ tạng lục phủ bị mất. Tà khí kéo nhau đến, hình trạng mỗi thứ khác nhau, có loại hại người và loại không hại người.

 Khi thành bệnh thì có chậm, nhanh, đau, ngứa khác nhau. Bởi trong ngoài cảm ứng nhau, chân khí và tà khí xâm phạm nhau, khí huyết hun đốt vật lộn, giao hợp mà thành. Tích liên hệ với tạng, tụ liên hệ với phủ, trưng (?) liên hệ với khí, hà liên hệ với huyết, cổ (trùng độc trong bụng) do khí huyết và thức ăn cảm nhau mà hóa thành. Tích có năm loại, tụ có sáu, trưng (?) có mười hai, hà có tám, trùng có chín, tên gọi không giống nhau.

 Tích có loại ở tim, gan, tỳ, phổi, thận; tụ chia ra ruột già, ruột non, mật, dạ dày, bàng quang, tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân, coi như một phủ lo việc thông khí và đường nước); trưng có loại do lao nhọc, do khí, do lạnh, do nóng, do hư, do thực, do phong, do ẩm thấp, do ăn, do thuốc, do suy nghĩ, do lo buồn; hà có loại xanh, vàng, khô, huyết, mỡ, cáo, rắn, ba ba; trùng có tên phục trùng, hồi trùng (giun đũa), bạch trùng, nhục trùng, phế trùng, vị trùng, xích trùng, nhược trùng, nhiêu trùng (giun kim).

 Thuyết về sự thành bệnh có ở các bài luận; phép chữa trị đều có đủ ở phần sau.

 Quyển một

 1019 · Bàn về lao thương (hao mệt và tổn thương)

 Lao là mệt nhọc ở thần khí; thương là tổn hại ở hình dạng thân thể. Đói no quá độ thì tổn tỳ, lo nghĩ quá độ thì tổn tim, sắc dục quá độ thì tổn thận, sinh hoạt đi đứng quá độ thì tổn gan, vui giận buồn sầu quá độ thì tổn phổi. Lại gió, lạnh, nắng nóng, ẩm thấp thì làm tổn ở ngoài; đói no, lao nhọc thì làm hư ở trong. Ban ngày bị cảm thì bệnh ở vinh, ban đêm bị cảm thì bệnh ở vệ (khí bảo vệ chạy ngoài mạch, ở da thịt để chống tà). Vinh vệ chạy theo đường kinh, trong ngoài giao nhau vận hành, mỗi thứ theo ngày hay đêm của mình.

 Bắt đầu mệt ở tạng thứ nhất, tạng thứ nhất lan sang tạng thứ hai, thứ hai truyền sang thứ ba, thứ ba thông sang thứ tư, thứ tư phạm đến thứ năm, thứ năm lại phạm trở lại thứ nhất. Từ một đến năm thì tà đã vào sâu, chân khí tự mất, khiến người cơ thịt tiêu mòn, thần khí yếu, ăn uống giảm, đi lại khó. Đến nước ấy thì dù còn mệnh cũng không sống được. Cho nên sách Điều thần khí luận nói: "Điều hòa thần khí, phải răn ngừa các mạch quá vi, quá sáp, quá hoạt, quá đoản, quá trường, quá phù, quá trầm, quá khẩn, quá huyền, quá hồng, quá thực — đều khởi từ lao nhọc mà sinh ra."

 Quyển một

 1020 · Bàn về truyền thi (bệnh lao lây truyền, người xưa cho là lây từ người chết sang người sống)

 Phàm người khí huyết suy yếu, tạng phủ hư nhược, trúng phải quỷ khí (khí âm độc), nhân cảm phải tà ấy mà thành bệnh truyền thi. Dấu hiệu là ho không dứt, hoặc ngực tức trướng, hoặc tay chân đau nhức, hoặc da thịt gầy mòn, hoặc ăn uống không vào, hoặc nôn tả thất thường, hoặc nôn ra mủ máu, hoặc thèm nước uống, hoặc thích ca ngâm, hoặc hay buồn sầu, hoặc lên cơn điên lúc phát lúc ngừng, hoặc đại tiểu tiện khó khăn.

 Có khi mắc vì ăn uống rượu chè, có khi do mưa gió mà đến, có khi do đi thăm người bệnh, viếng đám tang mà nhiễm, có khi do sáng đi chiều chơi mà tình cờ lây, có khi do khí tụ, có khi do huyết chạy; hoặc nằm ngủ ngoài trời giữa đồng ruộng, hoặc tình cờ gặp nhau nơi vườn rừng, hứng phải khí của người chết vì bệnh này mà nhiễm thành bệnh, cho nên gọi là truyền thi.

 Quyển một

 1021 · Bàn về phép xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, nghịch thuận, mạch và chứng của tạng gan

 Gan cùng mật làm biểu lý (quan hệ trong ngoài: một tạng phối với một phủ), kinh túc quyết âm và túc thiếu dương là đường kinh của chúng (tên hai đường kinh chạy ở chân, thuộc gan và mật). Gan vượng (khí mạnh nhất) vào mùa xuân. Mùa xuân là lúc muôn vật mới sinh, khí còn non mềm, hư mà rộng rãi, nên mạch huyền mà mềm; không được làm cho ra mồ hôi, mạch yếu thì không được dùng thuốc xổ. Mạch huyền mà dài gọi là mạch bình (mạch bình thường), trái lại là bệnh.

 Mạch hư mà huyền là thái quá (quá mức), bệnh ở ngoài; thái quá thì khiến người hay quên, choáng váng mê mờ. Mạch thực mà vi là bất cập (không đủ), bệnh ở trong; bất cập thì khiến người ngực sườn trướng đầy. Phàm gan thực thì đau lan xuống dưới hai bên sườn; khí đi ngược thì đau đầu, điếc tai, má đỏ, mạch trầm mà gấp. Mạch phù mà gấp cũng vậy, báo hiệu sườn đầy tức như bị chống, tiểu khó, đau đầu hoa mắt.

 Mạch rất gấp thì hay nói lời dữ (?); hơi gấp thì khí ở dưới sườn; rất hoãn thì nôn ngược; hơi hoãn thì báo bệnh ở tỳ (?); quá gấp thì có nhọt bên trong, nôn ra máu; quá lớn thì cân tý (gân tê đau, co cứng); rất nhỏ thì uống nhiều nước; hơi nhỏ thì tiêu tý (chứng khát nhiều, gầy mòn) (?); rất hoạt thì đồi sán (sa ruột xuống bìu, sưng bìu); hơi hoạt thì đái dầm; rất sáp thì lưu ẩm (nước đờm đọng trong người); hơi sáp thì co rút (có chữ khuyết) (?).

 Lại khí tích của gan ở sườn lâu không tan thì phát ho nghịch, hoặc thành sốt rét. Gan hư thì mơ thấy hoa cỏ mơn mởn, thực thì mơ thấy rừng núi rậm rạp. Lại bệnh gan như đau đầu hoa mắt, chân tay đầy, bìu co rút, tiểu không thông thì mười ngày chết. Lại thân nóng sợ lạnh, tứ chi không nhấc lên được, mạch đáng phải huyền dài mà gấp lại thành đoản sáp, đó là Kim khắc Mộc, mười ngày chết, không chữa được.

 Lại gan trúng hàn thì hai cánh tay không nhấc được, gốc lưỡi khô, hay thở dài, trong ngực đau không xoay trở được; mạch ở trên bộ quan bên trái trì mà sáp là vậy. Gan trúng nhiệt thì suyễn đầy, hay giận, mắt đau bụng trướng, không thích ăn, làm gì cũng không định, trong giấc ngủ hay giật mình sợ hãi, mắt đỏ nhìn không rõ; mạch bộ quan bên trái phần âm (ấn sâu) thực là vậy. Gan hư lạnh thì dưới sườn cứng đau, mắt mờ, cánh tay đau, phát rét như sốt rét, không muốn ăn, đàn bà kinh nguyệt không đến, hơi thở gấp; mạch ở trên bộ quan bên trái trầm mà nhược là vậy.

 Quyển một

 1022 · Bàn về phép xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, nghịch thuận, mạch và chứng của tạng tim

 Tim đứng đầu ngũ tạng, có danh xưng là đế vương, cùng ruột non làm biểu lý, là nơi thần trú ngụ. Tim lại sinh huyết, thuộc Hỏa, vượng vào mùa hạ, kinh thủ thiếu âm (đường kinh chạy ở tay, thuộc tim) là đường kinh của nó. Phàm mùa hạ mạch đến thì thịnh, đi thì suy, gọi là mạch câu (như móc câu), trái lại là bệnh. Nếu đến thịnh mà đi cũng thịnh là thái quá, bệnh ở ngoài; đến suy mà đi thịnh là bất túc, bệnh ở trong. Thái quá thì khiến người nóng mà đau xương, miệng lở lưỡi khô cháy, uống nước không kịp; bất cập thì khiến người bứt rứt, ở trên thì ho khạc, ở dưới thì trung tiện.

 Mạch đến như chuỗi hạt liền nhau, như vuốt lên hạt ngọc lang can (ngọc quý tròn trơn; có chữ khuyết) gọi là mạch bình. Đến dồn dập nối nhau, ở giữa hơi cong gọi là bệnh. Đến mà phía trước cong, phía sau thẳng cứng như cầm cái móc thắt lưng gọi là chết.

 Lại lo nghĩ quá nhiều, sợ hãi lo âu thì tổn tim; tim tổn thì mất thần; mất thần thì sợ hãi. Lại đau tim mà tay chân lạnh quá năm tấc (?) thì sáng mắc chiều chết, chiều mắc sáng chết. Lại tim có thủy khí (nước ứ đọng) thì người phù không nằm được, bứt rứt. Tim trúng phong thì phát sốt hâm hấp, không đi lại tự chủ được (?), đói mà không ăn, ăn vào thì nôn.

 Mùa hạ tim vượng, mạch bộ thốn bên trái hồng, phù, đại mà tán gọi là bình, trái lại là bệnh. Nếu mạch trầm mà hoạt là Thủy khắc Hỏa, mười phần chết, không chữa được. Huyền mà dài là Mộc đến với con (Mộc sinh Hỏa), bệnh tự khỏi. Hoãn mà đại là Thổ vào Hỏa, tà nhẹ phạm nhau không hại gì. Bệnh tim thì trong ngực đau, tứ chi trướng đầy, vai lưng cánh tay đều đau; tim hư thì hay hồi hộp, sợ hãi không ngủ được, ngực bụng và lưng đau lan sang nhau, hay buồn, thường choáng ngã.

 Khí tích ở tim lâu không tan thì lo phiền, trong tim đau, cười không ngừng, mơ thấy lửa bốc. Tâm khí thịnh thì mơ vui cười, sợ hãi. Tà khí ở tim thì mơ thấy khói lửa. Tim trướng thì hụt hơi, đêm nằm không yên, có lúc áo não (bứt rứt, khó chịu trong lòng; có chữ khuyết), khí sưng đi lại, trong bụng nóng, hay chảy nước dãi (?). Phàm bệnh tim thì giữa trưa tỉnh táo, nửa đêm nặng, sáng sớm yên.

 Lại mạch bộ thốn bên trái đại thì tay nóng đỏ sưng; quá lắm thì trong ngực đầy mà phiền, mặt đỏ mắt vàng. Phàm bệnh tim thì trước hết đau tim mà ho không dứt, quan cách không thông (trên ăn không vào, dưới không tiểu được), thân nặng không thôi, ba ngày thì chết. Tim hư thì sợ người, nhắm mắt muốn ngủ, tinh thần không nơi nương tựa, hồn phách rối loạn, mạch tim trầm tiểu mà khẩn phù, thở suyễn. Nếu dưới tim khí cứng không xuống, hay nuốt nước bọt, tay nóng, phiền đầy, hay quên, thở dài, đó là do lo nghĩ quá độ.

 Mạch rất gấp thì co giật (có chữ khuyết); hơi gấp thì trong tim đau lan ra lưng, không ăn được. Quá hoãn thì phát cuồng cười; hơi hoãn thì nôn ra máu; rất đại thì họng tắc; hơi đại thì đau lan ra lưng, hay chảy nước mắt; rất tiểu thì nấc; hơi tiểu thì tiêu đản (chứng nóng trong, khát nhiều, gầy mòn) (?); rất hoạt thì khát; hơi hoạt thì bệnh tim, đau lan xuống rốn bụng, khát; rất sáp thì câm không nói được. Lại mạch tim đập cứng mà dài thì lưỡi cứng không nói được; mềm mà tán thì sẽ khiếp sợ, không ăn (?). Lại mạch gấp thì là tâm sán (đau quặn bụng do khí tim), dưới rốn có hình khối bệnh, phiền muộn, ít hơi, nóng lớn xông lên.

 Lại bệnh tim nói cuồng, ra mồ hôi, bứt rứt, chân tay lạnh ngắt, mạch đáng phải phù mà đại lại thành trầm, nhu mà hoạt, sắc mặt đáng đỏ lại thành đen, đó là Thủy khắc Hỏa, mười phần chết, không chữa được. Lại tích ở tim chìm sâu (?), trống rỗng, lên xuống qua lại không có chỗ cố định, bệnh ngực đầy, hồi hộp, lưng bụng nóng, má đỏ, họng khô, lòng bàn tay nóng, nặng thì nôn, mùa xuân đỡ, mùa đông nặng, nên chữa gấp. Lại lo, vui, nghĩ ngợi quá độ, tâm khí mất ở bên trong mà sắc mặt lại hòa nhã tươi tốt thì không quá mười ngày sẽ chết.

 Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) nói: "Khí tim dứt thì một ngày chết. Sắc mặt hiện nhiều điềm dữ thì người dù khỏe mạnh nhanh nhẹn cũng gọi là thây biết đi; trong vòng một năm tai họa ắt đến." Lại người ấy tiếng nói đầu câu thư thả mà cuối câu gấp gáp, câu sau không nối được câu trước, tiếng đục và khó nghe, miệng méo, mê muội hay cười, đó là phong vào tim. Lại tim tổn thì tim hỏng, bị Thủy lấn, thân và tay chân không cử động theo ý, các khớp lưng lỏng rã, rời rạc không tự chủ, tiêu chảy không ngừng, nên chữa gấp; không chữa thì mười ngày chết.

 Lại cười chưa kịp rên mà sau đã lo (?), đó là Thủy lấn Hỏa. Âm buộc vào dương, âm dấy lên thì dương ẩn xuống; dương ẩn thì sinh nóng, nóng thì sinh cuồng, mê muội rối loạn, nói năng sai lầm, không thể hỏi han được nữa, tim đã tổn hại rồi. Biển Thước nói: "Người ấy môi miệng sắc đỏ thì chữa được, xanh đen thì chết."

 Lại tâm ngược (sốt rét thuộc tim) thì bứt rứt rồi sau khát, nóng hâm hấp; mạch phù khẩn mà đại là vậy. Tâm khí thực thì tiểu không thông, bụng đầy, thân nóng mà nặng, nao nao muốn nôn mà nôn không ra, thở gấp, nằm không yên; mạch thốn khẩu bên trái thực đại là vậy. Tim hư thì sợ hãi, hay giật mình, lo nghĩ không vui, trong ngực bụng đau khổ sở, nói năng run rẩy, sợ lạnh, hoảng hốt, mặt đỏ mắt vàng, hay chảy máu cam; xem mạch thốn khẩu hai bên đều hư mà vi là vậy.

 Quyển một

 1023 · Bàn về phép xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, nghịch thuận, mạch và chứng của tỳ

 Tỳ là Thổ, làm chức quan gián nghị (quan có nhiệm vụ can ngăn vua; ví với vai trò điều hòa của tỳ), chủ về ý và trí. Tỳ nghiền tiêu năm thứ lúa gạo, chứa gửi ở trong, nuôi dưỡng bốn phía, vượng vào bốn mùa (tức những ngày cuối của mỗi mùa), chính vượng vào trưởng hạ (cuối mùa hè). Tỳ cùng dạ dày làm biểu lý, kinh túc thái âm (đường kinh chạy ở chân, thuộc tỳ) là đường kinh của nó.

 Biển Thước nói: "Bệnh tỳ thì sắc mặt vàng úa; thực thì lưỡi cứng thẳng, không thích ăn, nôn ngược, tứ chi rã rời; hư thì nhiều bệnh, hay ợ chua, kiết lỵ không dứt. Mạch đến như nước chảy gọi là thái quá, bệnh ở ngoài; như cựa chim gọi là bất cập, bệnh ở trong. Thái quá thì khiến người tứ chi nặng nề, nói năng ngọng nghịu; bất cập thì khiến người giữa bụng đầy không ăn, mệt mỏi, tay chân rã rời yếu ớt không cử động theo ý, nước dãi chảy trong miệng, tứ chi phù trướng, đi ngoài phân lỏng bất chợt, trong mơ thấy ăn uống.

 Mạch tỳ đến thì hòa hoãn mềm mại, đi như cựa chim đạp đất, gọi là mạch bình. Đến thực, đầy, hơi sác, như gà nhấc chân, gọi là bệnh. Lại như chim rơi xuống, như cựa chim, như nhà dột, gọi là chết. Tỳ trúng phong thì phát sốt hâm hấp, trông như người say, trong bụng phiền đầy, da thịt giật (có chữ khuyết) (?) mà hụt hơi. Vào lúc tỳ vượng, mạch nhịp nhàng ôn hòa, hoãn, gọi là bình. Nếu huyền gấp là gan khắc tỳ, chân quỷ (tạng khắc chế mình) gặp nhau, điềm rất dữ."

 Lại mạch vi sáp mà đoản là phổi đến lấn tỳ, không chữa cũng tự khỏi. Ngược lại mềm mà hoạt là thận đến theo tỳ, cũng không sao. Ngược lại phù mà hồng là tim đến sinh tỳ, (tỳ) bất cập mà sinh bệnh (?). Sắc vàng, thân nặng, đại tiện không giữ được, mắt nhìn trừng trừng, môi lật ra, móng tay xanh, tứ nghịch (tay chân lạnh ngắt từ đầu ngón lên), nôn ra thức ăn, mọi thứ ăn uống không tiêu (?), bụng trướng đầy, thân thể nặng, các khớp đau, đại tiện cứng, tiểu không thông, mạch vi hoãn mà dài thì chữa được.

 Tỳ khí hư thì đại tiện lỏng (?), tiểu nhiều, mồ hôi ra không ngừng, năm thứ dịch trong người chảy xuống, thành chứng tiêu chảy năm màu. Lại tích ở giữa bụng lâu không khỏi thì tứ chi không co duỗi được, vàng da, ăn vào không thành da thịt, khí đầy, suyễn mà hụt hơi. Lại tỳ thực thì thường mơ đắp tường lợp nhà, thịnh thì mơ ca hát vui chơi, hư thì mơ ăn uống không đủ; quyết tà (tà khí đi ngược) vào tỳ thì mơ thấy đầm lớn, gò đồi, mưa gió phá nhà. Tỳ trướng thì hay nấc, tứ chi co gấp, thân nặng không ăn, hay ợ hơi. Bệnh tỳ thì lúc xế chiều tỉnh táo (?), sáng sớm nặng, giữa trưa giữ nguyên, chiều tà thì yên.

 Mạch rất gấp thì co giật (có chữ khuyết); hơi gấp thì vùng cách trung (vùng giữa ngực bụng) không thông, ăn không vào mà lại nôn ra; mạch rất hoãn thì nuy quyết; hơi hoãn thì phong nuy (tay chân mềm liệt do phong), tứ chi không giữ được; rất đại thì phát rét nóng; hơi đại thì tiêu đản; rất hoạt thì sán (đau quặn bụng, sa bìu; có chữ khuyết); hơi hoạt thì trùng độc, ruột sôi, trong nóng; rất sáp thì bệnh ở ruột (có chữ khuyết) (?); hơi sáp thì bên trong lở loét, đi ngoài ra mủ máu. Mạch tỳ đến lớn mà hư là có tích; tỳ khí dứt thì mười ngày chết.

 Lại rốn lồi ra cũng chết; môi khô héo không còn vân mà xanh đen thì chết, vì tỳ chết trước. Bệnh tỳ mà mặt vàng mắt đỏ thì chữa được; sắc xanh đen lan vào các khớp thì nửa năm chết. Sắc như quả chỉ thực (quả cam chua non phơi khô, màu sẫm đen) thì một tháng chết. Lành dữ, họa phúc đều thấy ở sắc hiện ra nơi các bộ vị. Lại miệng cắm, môi đen, tứ chi nặng như núi, không tự giữ được mình, đại tiểu tiện chảy ra không ngừng, ăn uống không vào, bảy ngày chết. Lại miệng tuy vàng úa nhưng tiếng nói líu lo trong trẻo thì chữa được.

 Bệnh tỳ mà khí sốt rét lâu không đi, trong bụng sôi đau, từ từ ra mồ hôi nóng. Người ấy vốn tính khoan hòa mà lại hóa nóng giận, lúc nói chuyện cười bằng mũi, không đáp lời người khác được, thì quá một tháng tai họa ắt đến. Lại tỳ trúng hàn hay trúng nhiệt đều khiến người đau bụng, ăn không xuống. Lại lúc bệnh mà lưỡi cứng nói khó, bìu co rút kéo vào trong bẹn đau, thân nặng không muốn ăn, bụng phình rồi biến thành tiêu chảy ra nước, không nằm được thì chết, không chữa.

 Tỳ nhiệt thật sự thì mặt vàng mắt đỏ, sườn đau đầy. Tỳ hàn thì nôn ra dãi bọt mà không ăn, tứ chi đau, tiêu chảy không dứt, tay chân lạnh ngắt, nặng thì run như sốt rét. Lúc gặp bệnh, cốt yếu là nhận rõ chứng, xét kỹ mạch, rồi mới cho thang thuốc, mong cho khỏi.

 Quyển một

 1024 · Bàn về phép xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, nghịch thuận, mạch và chứng của tạng phổi

 Phổi là nơi ở của phách (phần hồn gắn với thể xác, chủ cảm giác và vận động bản năng), là nguồn của sinh khí, là cái lọng che của ngũ tạng (vì phổi nằm cao nhất, như lọng che trên các tạng khác). Ngoài thì nuôi da lông, trong thì nuôi ruột và dạ dày, cùng ruột già làm biểu lý, kinh thủ thái âm và thủ dương minh (hai đường kinh chạy ở tay, thuộc phổi và ruột già) là đường kinh của chúng. Khí thông thì ngửi biết được mùi vị, có bệnh thì hay ho, thực thì mũi chảy nước trong. Hư thực hàn nhiệt đều khiến người suyễn ho.

 Phổi thực thì mơ thấy đao binh, suyễn, ngực đầy. Phổi hư thì sinh lạnh, ho, thở, tiêu chảy, ít sức, hay buồn cảm. Phổi vượng vào mùa thu. Mạch phù mà mao (nhẹ nổi như lông) gọi là bình. Mạch đến mao mà ở giữa cứng, hai bên hư gọi là thái quá, bệnh ở ngoài. Mạch đến mao mà vi gọi là bất cập, bệnh ở trong. Thái quá thì khiến người khí đi ngược, ngực đầy, lưng đau. Bất cập thì khiến người suyễn kêu, ho, khí xông lên, thấy máu, không ra tiếng (?). Lại mạch phổi nhẹ nhàng khoan thai như lá du rơi gọi là bình.

 Đến như vuốt lông gà gọi là bệnh. Như vật nổi trên nước, như gió thổi lông trên lưng chim gọi là chết. Mạch phổi đến rất đại mà hư, lại như lấy lông vũ chạm vào da người, sắc mặt đỏ, lông tóc gãy rụng thì chết. Lại mạch hơi mao gọi là bình, mao nhiều gọi là bệnh, mao mà huyền là đến mùa xuân sẽ bệnh, huyền quá thì chết.

 Lại bệnh phổi mà nôn ra máu, chảy máu cam, da nóng, mạch sác, má đỏ thì chết. Lại ho lâu thấy máu, thân nóng, hụt hơi, mạch đáng sáp lại phù đại, sắc đáng trắng lại đỏ, đó là Hỏa khắc Kim, mười phần chết, không chữa được. Bệnh phổi suyễn ho, thân lạnh không nóng, mạch trì vi thì chữa được. Phổi vượng vào mùa thu, mạch đáng phù sáp mà đoản, đó gọi là bình, trái lại là bệnh. Lại ngược lại mà hồng, đại, trường, đó là Hỏa đốt Kim, cũng không chữa được. Ngược lại mà được nhuyễn hoạt là thận đến lấn phổi, không chữa cũng tự khỏi; ngược lại mà phù đại hoãn là tỳ đến sinh phổi, không chữa mà khỏi. Ngược lại mà huyền trường là phổi bị gan theo, là tà nhẹ, tuy bệnh mà không sao.

 Phổi hư thì không thở được, thân nặng, họng khô, suyễn ho, khí xông lên, vai lưng đau; có tích thì sườn đau; trúng phong thì miệng khô mà suyễn, thân chao đảo (?) mà nặng, ra mồ hôi mà dạ dày tức; mạch ấn vào hư yếu như lá hành, dưới không có gốc thì chết. Trúng nhiệt thì khạc ra máu; mạch tế, khẩn, phù, sác, khâu (mạch rỗng ở giữa như cọng hành, ấn vào thấy hai bên có mà giữa trống) đều báo hiệu mất máu, do bứt rứt, giận dữ, lao tổn mà mắc, là do khí kết ứ gây nên. Lại người ấy suyễn mà mắt như lồi ra, mạch phù đại là vậy.

 Lại phế nuy (phổi teo yếu) thì nôn ra dãi bọt; nếu họng khô muốn uống nước thì sắp khỏi, không muốn uống thì chưa khỏi. Lại ho mà són tiểu là vì phần trên hư không chế ngự được phần dưới. Mạch trầm mà đục thì bệnh ở trong, phù mà trong thì bệnh ở ngoài. Phổi chết (?) thì lỗ mũi mở mà đen, suyễn mà mắt nhìn trừng trừng. Lại phế khí dứt thì mười ba ngày chết.

 Bệnh ấy chân sưng đầy, tiêu chảy ra mà không hay biết, mặt trắng mắt xanh, đó là kinh mạch rối loạn, dù còn mệnh trời cũng không đáng chữa. Bệnh phổi mà má đỏ thì chết. Lại tiếng nói suyễn gấp, hụt hơi mà mê ngủ (?), đó là chân quỷ hại nhau, mười người chết cả mười, trăm người chết cả trăm, là điềm đại nghịch.

 Lại "thang" (chữ này ngờ là chép sai) (?) bốc lên rồi giáng xuống thiêu đốt phổi, phổi tự kết tà, trướng đầy, suyễn gấp, nói cuồng, mắt nhắm, nói những điều khác thường, miệng mũi há to, đầu bộ phận tiểu tiện cũng trướng (?), uống nước không chừng mực; đó là do nhiệt làm tổn dương khiến phổi hóa ra máu (?), không chữa được, nửa năm chết. Lại bệnh phổi khiến người trong lòng lạnh, lạnh quá thì phát nóng, rét nóng qua lại, lúc phát lúc dừng không định, hay giật mình, ho suyễn, như thấy cái gì đó, là vậy.

 Mạch phù mà khẩn, lại hoạt mà sác, và trì sáp mà tiểu, đều là mạch bệnh phổi. Lại chợt rét chợt nóng, mũi lạnh (hoặc mũi nghẹt) (?), cằm đỏ hoặc trắng, đều là dấu hiệu bệnh phổi.

 Quyển một

 1025 · Bàn về phép xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, nghịch thuận, mạch và chứng của tạng thận

 Thận là nơi ở của tinh thần, là gốc của tính mệnh, bên ngoài thông ra tai; đàn ông dùng nó để giữ tinh, đàn bà dùng nó để chứa huyết. Thận cùng bàng quang làm biểu lý, kinh túc thiếu âm và túc thái dương (hai đường kinh chạy ở chân, thuộc thận và bàng quang) là đường kinh của chúng. Phàm thận khí dứt thì không sống hết tuổi trời mà chết. Thận vượng vào mùa đông, mạch trầm nhu gọi là bình, trái lại là bệnh.

 Mạch như đá bắn vào ngón tay gọi là thái quá, bệnh ở ngoài. Mạch đi như sác gọi là bất cập, bệnh ở trong. Thái quá thì khiến người thân gầy, ít hơi, không muốn nói. Bất cập thì khiến người lòng như treo lơ lửng, bụng dưới đầy, tiểu tiện trơn chảy, nước tiểu đổi màu vàng. Lại mạch thận đến dồn dập liên tiếp như móc câu, ấn vào thấy cứng gọi là bình. Đến như kéo dây sắn, ấn vào càng cứng gọi là bệnh. Đến như dây thừng xoắn, bật bật như đá bắn gọi là chết. Lại mạch thận chỉ có thạch (cứng như đá) mà không có vị khí (khí của dạ dày, thể hiện ở mạch hòa hoãn, là dấu hiệu còn sinh cơ) cũng chết.

 Thận có nước ứ thì bụng to, rốn sưng, lưng nặng đau, không tiểu được, dưới bộ phận sinh dục ẩm ướt, như đầu mũi trâu rịn mồ hôi; đó là nghịch hàn (lạnh đi ngược), đại tiện khó. Bệnh thận mà tay chân lạnh, mặt đỏ mắt vàng, tiểu không cầm được, các khớp đau nhức bứt rứt, bụng dưới kết đau, khí xông lên tim; mạch đáng trầm mà hoạt nay lại phù, đại, hoãn; sắc đáng đen nay lại vàng. Nếu người ấy hụt hơi hâm hấp, hai tai như điếc, tinh tự xuất, ăn ít, đi ngoài phân lỏng trong, mà mạch trì thì chữa được.

 Mùa đông mạch trầm mà hoạt gọi là bình; ngược lại mà đại hoãn là Thổ khắc Thủy, không chữa được. Ngược lại mà phù sáp đoản là phổi đến lấn thận, dễ chữa. Ngược lại mà huyền trường là gan đến lấn thận, không chữa cũng tự khỏi.
 Nếu ngược lại mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy), đại (mạch to) và hồng (mạch dâng mạnh như sóng lớn, đến mạnh đi yếu), thì đó là tâm thừa thận (khí của tạng tâm lấn sang tạng thận theo quan hệ ngũ hành), không gây hại.

 Thận (theo Đông y là tạng chủ về nước, cất giữ tinh, chủ xương, là gốc sự sống) bị bệnh thì bụng to, người nặng nề đầy tức, ho, ra mồ hôi, sợ gió. Nếu hư (khí suy yếu, thiếu hụt) thì đau trong ngực. Âm tà (khí độc gây bệnh thuộc loại âm như lạnh, ẩm) vào thận thì đau xương, đau lưng, kéo lên đau cả sống lưng. Đang giao hợp mà ra mồ hôi, rồi đứng chỗ gió lùa, tắm nước, hoặc đứng lâu thì sinh bệnh thận.

 Nếu mạch cấp (mạch căng gấp) rất rõ thì sinh chứng thận nuy (?) và bệnh hà (khối tích trong bụng, lúc có lúc tan). Nếu mạch hơi cấp thì sinh chứng trầm quyết (chân lạnh buốt, nặng nề), bôn đồn (khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực như con lợn chạy) và chân duỗi ra không co lại được. Nếu mạch hoãn (mạch chậm rãi, lỏng mềm) rất rõ thì lưng đau như gãy. Nếu mạch hơi hoãn thì sinh động tiết (ỉa chảy xối xả), ăn vào không tiêu, vừa nuốt xuống họng đã trào ra. Nếu mạch đại rất rõ thì sinh âm nuy (liệt dương). Nếu mạch hơi đại thì sinh thạch thủy (chứng phù nước ở bụng dưới, bụng cứng như đá), khởi từ dưới rốn; chỗ sưng (?) lan lên tới dạ dày thì chết. Nếu mạch tiểu (mạch nhỏ) rất rõ thì sinh động tiết. Nếu mạch hơi tiểu thì sinh tiêu đản (bệnh nóng bên trong, ăn uống nhiều mà người gầy sút). Nếu mạch hoạt (mạch trơn tru như hòn bi lăn) rất rõ thì sinh chứng lung (bí tiểu) và chứng… (?) (chữ bị mất). Nếu mạch hơi hoạt thì sinh cốt nuy (xương mềm yếu), ngồi xuống không đứng lên được, mắt nhìn thấy hoa đốm. Nếu mạch sáp (mạch rít, đi khó khăn như dao cạo tre) rất rõ thì sinh chứng ủng tắc lớn (?). Nếu mạch hơi sáp thì sinh bệnh trĩ.

 Lại nữa, mạch đến mà phần trên cứng và to, trong bộ phận sinh dục và trong bụng có khí mủ, gọi là thận đản (bệnh nhiệt tích ở thận) (?). Bệnh này mắc phải do tắm nước lạnh. Mạch đến chìm mà to, cứng, nổi và căng; tay chân sưng và lạnh ngược, liệt dương, lưng đau, ở ruột non và vùng dưới tim có thủy khí (nước ứ đọng), có lúc trướng đầy, ỉa chảy xối xả. Những chứng ấy đều do tắm trong nước, người chưa khô đã giao hợp mà ra. Thận hư thì nằm mộng thấy thuyền đắm, người chết đuối (?); vào đúng mùa của thận (mùa đông) thì mộng thấy mình nằm dưới nước. Nếu tà khí thịnh, thực (tà khí mạnh, ứ đầy) thì mộng thấy đứng bên vực sâu rồi lao xuống nước. Thận trướng thì lưng đau, đầy tức kéo ra sau lưng, âm ỉ khó chịu (?), lưng tê đau. Bệnh thận nửa đêm thì đỡ, giữa trưa thì nặng, đến giờ bô (chiều tối, khoảng 3–5 giờ chiều) thì yên.

 Thận sinh bệnh thì miệng nóng, lưỡi khô, họng sưng, khí nghịch lên (thở gấp), họng khô nghẹn, lại bứt rứt và đau. Bệnh vàng da hay bệnh ở ruột lâu không khỏi thì gân chân đau, bí tiểu; nếu hai bên sườn trướng đầy và mắt mù thì chết. Tinh của thận (?) thấu tới sống lưng, sống lưng và thắt lưng kéo nhau mà đau, lúc đói thì đau rõ, lúc no thì giảm. Lại có hàn (khí lạnh) trong thận kết lại ở dưới rốn: mạch thận đến nhỏ và mềm, nằm sát xương, chính là chứng ấy. Lại nếu mắt đen, mắt trắng (?) là thận đã bị tổn thương bên trong, tám ngày thì chết. Lại nếu bộ phận sinh dục co rút, nước tiểu không ra hoặc ra không thông, cũng chết. Lại nếu sắc mặt xanh vàng lan tới hai bên tai, người ấy khoảng ba mươi tuổi, thì một trăm ngày chết. Nếu sắc ấy lệch về một bên thì một ngày chết.

 Thận thực (tà khí ứ đầy) thì bứt rứt, buồn bực, dưới rốn nặng. Thận nhiệt thì lưỡi khô, miệng khô cháy, nước tiểu vàng mà rít. Thận hàn thì bộ phận sinh dục và lưng đều đau, mặt đen và khô, nấc mà không ăn được, hoặc nôn ra máu. Lại nếu trong họng kêu khò khè, phải ngồi mà thở dốc, ho ra máu, cũng là thận hư, hàn khí làm cho khí sắp dứt. Đã rõ hàn, nhiệt, hư, thực rồi thì xét kỹ mà điều trị cứu chữa, mười người chữa được cả mười; đó là cách giữ trọn mạng sống.

 Quyển một

 1026 · Bàn về cách xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, thuận nghịch qua mạch và chứng của đởm

 Đởm (túi mật) là "phủ trong sạch ở giữa" (phủ: các cơ quan rỗng có nhiệm vụ chứa đựng và chuyển đưa), được gọi là "tướng quân", việc quyết định thuận hay nghịch là ở đây. Nó có thể khiến người vui hay giận, cứng hay mềm. Đởm cùng can (gan) làm biểu lý (một ngoài một trong, ghép đôi với nhau), kinh túc thiếu dương (đường kinh mạch Thiếu dương chạy ở chân) là đường kinh của nó.

 Đởm hư (khí suy yếu) thì bị hàn (khí lạnh) làm hại, lạnh thì hay sợ hãi, chóng mặt, không dám nằm một mình. Đởm thực (tà khí ứ đầy) thì bị nhiệt làm hại, nhiệt thì kinh hoảng, tinh thần không giữ được, nằm ngồi không yên. Lại nữa, huyền thủy (một loại phù nước, sưng từ mặt xuống chân) phát sinh, gốc của nó ở đởm. Lại nữa, can quyết (khí gan nghịch loạn) không dứt thì truyền tà khí (khí độc gây bệnh) vào đởm, khiến nôn ra nước trong. Lại nữa, đởm có nước thì sưng từ đầu tới chân. Lại nữa, đởm bệnh thì miệng đắng, hay thở dài, nôn ra nước cũ, trong lòng nhộn nhạo không yên, sợ như có người sắp bắt mình, trong họng vướng víu, khạc nhổ luôn. Lại nữa, đởm trướng thì miệng đắng, dưới lưỡi đau, hay thở dài. Tà khí đậu lại ở đởm thì mộng thấy kiện tụng, đánh nhau. Xem mạch ở bộ quan tay trái (vị trí bắt mạch thứ hai ở cổ tay, ngang mỏm xương cổ tay), bắt được ở tầng nổi, đó là chỗ ứng với đởm. Đởm thực thì nóng, tinh thần không giữ được. Đởm nóng thì ngủ nhiều, đởm lạnh thì mất ngủ. Lại nữa, mạch ở bộ quan mà phần dương (tầng nổi) vi (rất nhỏ, yếu, mờ) là đởm hư; phần dương sác (mạch nhanh) là đởm thực; phần dương trống rỗng là khí đởm đã tuyệt (dứt hẳn).

 Quyển một

 1027 · Bàn về cách xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, thuận nghịch qua mạch và chứng của tiểu trường

 Tiểu trường (ruột non) là "phủ thụ thịnh" (cơ quan nhận và chứa thức ăn từ dạ dày chuyển xuống), cùng tâm (tim) làm biểu lý (một ngoài một trong, ghép đôi với nhau); kinh thái dương (đường kinh mạch Thái dương, ở đây là Thủ thái dương chạy ở tay) là đường kinh của nó. Khí của tâm và tiểu trường tuyệt (dứt hẳn) thì sáu ngày chết. Dấu hiệu khí tuyệt là tóc dựng đứng như sợi gai, mồ hôi ra không dứt, không co duỗi được. Lại nữa, tâm bệnh lâu thì truyền sang tiểu trường; tiểu trường ho thì vừa ho vừa trung tiện (đánh rắm) cùng một lúc. Tiểu trường thực (tà khí ứ đầy) thì bị nhiệt làm hại, nhiệt thì lở miệng; hư (khí suy yếu) thì bị hàn làm hại, hàn thì đi ngoài ra mủ máu hoặc ra nước đen, gốc bệnh ở tiểu trường. Lại nữa, tiểu trường hàn thì phần dưới sưng và nặng. Nhiệt lâu không thoát ra thì dần dần sinh bệnh trĩ. Nếu tích tụ nhiều mà phát nóng thì bệnh ở trên; nếu khí nhiều mà phát lạnh thì phần dưới thắt lưng nặng nề, ăn vào thì bức bách khó chịu (?); đó là dấu hiệu của nó. Tiểu trường trướng thì bụng dưới kéo đau tới… (?). Quyết khí (khí nghịch loạn) đưa tà vào tiểu trường thì mộng thấy nơi làng ấp đông người tụ tập; hoặc họng đau, cằm sưng, không quay đầu được, vai như bị gậy đánh (?), chân như bị gãy.

 Lại nữa, ở bộ thốn tay trái (vị trí bắt mạch sát cổ tay nhất) phần dương (tầng nổi) mất hẳn mạch, đó là khí tiểu trường đã không còn, sáu ngày chết. Khi bệnh thì vùng rốn và bụng nhỏ lại (?), trong bụng có sán hà (khối u cục trong bụng kèm đau). Mạch ở bộ thốn tay phải (?) thực (mạnh, đầy) và to là tiểu trường thực; có nhiệt thì nước tiểu đỏ và rít. Lại nữa, tiểu trường thực thì lở miệng, người nóng lúc có lúc không, trong lòng bứt rứt đầy tức, người nặng nề. Lại nữa, tiểu trường chủ về lưỡi; khi điều hòa thì nói được, các chỗ cử động (của lưỡi) linh hoạt, phân biệt mùi vị giỏi. Tiểu trường hư thì mạch ở bộ thốn tay trái phù (nổi) mà vi (rất nhỏ yếu), mềm yếu, ấn vào không chịu được; bệnh thì kinh sợ, cuồng loạn, tinh thần không có chỗ bám giữ, trống rỗng, không nói được, chính là chứng ấy.

 Quyển một

 1028 · Bàn về cách xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, thuận nghịch qua mạch và chứng của vị

 Vị (dạ dày) là phủ (cơ quan rỗng chứa đựng và chuyển đưa), còn gọi là "biển của nước và cơm" (nơi chứa mọi đồ ăn thức uống), cùng tỳ (theo Đông y là tạng chủ tiêu hóa, vận chuyển chất bổ) làm biểu lý (một ngoài một trong, ghép đôi), là cái gốc của con người. Vị khí (sức của dạ dày, khí tiêu hóa nuôi cơ thể) mạnh thì ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận; sáu phủ: đởm, vị, tiểu trường, đại trường, bàng quang, tam tiêu) đều mạnh. Kinh túc dương minh (đường kinh Dương minh chạy ở chân) là đường kinh của nó. Vị khí tuyệt (dứt hẳn) thì năm ngày chết. Vị thực (tà khí ứ đầy) thì sưng trướng, đại tiện khó, các khớp tay chân đau nhức, ăn không trôi, nôn mửa không ngừng. Vị hư (khí suy yếu) thì sôi bụng, trướng đầy, ra mồ hôi, ỉa chảy trơn tuột. Vị hàn (lạnh) thì đau trong bụng, không ăn được đồ lạnh. Vị nhiệt (nóng) thì mặt đỏ như người say rượu, tay chân rã rời không nhấc lên được, đêm ngủ không yên, nói năng cuồng loạn, mắt láo liên, đại tiện cứng, chính là chứng ấy. Đau nặng thì bụng và sườn trướng đầy, nôn mửa, ăn không vào; ngay vùng tim trên dưới không thông, ghét ngửi mùi đồ ăn, ghét nghe người nói, run lạnh, hay vươn vai ngáp. Trong vị nóng thì môi đen; nóng quá thì trèo lên cao mà hát, cởi bỏ áo mà chạy, điên cuồng không định, mồ hôi ra ở trán, chảy máu cam không ngừng. Hư thì tay chân sưng đầy, trong ngực hụt hơi, cơm nước không tiêu mà người gầy mòn (?). Vị trúng phong (bị tà phong — khí gió gây bệnh — xâm nhập) thì đi phân lỏng không dứt. Vị không đủ (khí kém) thì hay đói mà ăn không tiêu. Người bệnh mà vị không bình hòa, lại thêm bệnh khát, thì không chữa được. Mạch vị cứng mà dài, sắc mặt vàng đỏ, thì bệnh đau như gãy lưng; mạch mềm mà tán (rời rạc, không gom lại) thì bệnh thực tý (ăn vào thì tức đau, nôn ra mới dễ chịu). Mạch ở bộ quan (vị trí bắt mạch thứ hai ở cổ tay) phù (nổi) mà đại (to) là hư; phù mà đoản (ngắn), sáp (rít, đi khó khăn) là thực; phù mà hơi hoạt (trơn tru) cũng là hư; phù mà trì (chậm) là hàn; phù mà sác (nhanh) là nhiệt. Các chứng hư thực, hàn nhiệt, sống chết, cứ xét kỹ lẽ của mạch thì sẽ đạt đến mức tinh diệu.

 Quyển một

 1029 · Bàn về cách xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, thuận nghịch qua mạch và chứng của đại trường

 Đại trường (ruột già) là phủ của phế (phổi), giữ việc chuyển đưa (chất bã ra ngoài), được gọi là "quan coi kho". Phế bệnh lâu thì truyền vào đại trường. Kinh thủ dương minh (đường kinh Dương minh chạy ở tay) là đường kinh của nó.

 Đại trường hàn (lạnh) thì ỉa chảy, nhiệt (nóng) thì táo kết, khí tuyệt (dứt hẳn) thì đi lỵ không ngừng rồi chết. Nóng quá thì đi ngoài ra máu. Lại nữa, phong (khí gió gây bệnh) trúng vào đại trường thì đi ra máu. Lại nữa, thực nhiệt (tà nóng ứ đầy) thì trướng đầy, đại tiện không thông. Hư hàn (khí yếu mà lạnh) thì ỉa chảy trơn tuột không cầm. Đại trường lúc hư lúc thực, lúc đến lúc đi; hàn thì phân lỏng nát, nhiệt thì phân dính nhớp như cáu bẩn. Có vật tích tụ thì phát sốt, rét run, khát như chứng sốt rét; lạnh tích lại thì tê đau, không đứng lâu được, đau xong thì ỉa chảy — đó là có vật tích tụ. Hư thì hay đầy tức, ho, thở suyễn, trong họng như có hạt vướng.

 Quyển một

 1030 · Bàn về cách xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, thuận nghịch qua mạch và chứng của bàng quang

 Bàng quang (bọng đái) là phủ của tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), cùng thận làm biểu lý (một ngoài một trong, ghép đôi), được gọi là "viên chức coi về nước", tên là "biển ngọc". Kinh túc thái dương (đường kinh Thái dương chạy ở chân) là đường kinh của nó. Nó thông chung với năm phủ kia, cho nên năm phủ có bệnh thì ứng ra ở bàng quang; bàng quang có bệnh thì ứng ra ở bào nang (túi chứa nước tiểu) (?). Tiểu tiện không thông, nhiệt vào bàng quang thì càng nặng, thở gấp mà nước tiểu vàng, rít. Bàng quang hàn (lạnh) thì đi tiểu nhiều lần, nước tiểu trong và trắng. Lại nữa, thạch thủy (chứng phù nước ở bụng dưới, cứng như đá) phát ra thì gốc ở bàng quang, bụng trướng to chính là chứng ấy. Lại nữa, bàng quang ho mãi không dứt thì truyền sang tam tiêu (hệ ba tầng trên, giữa, dưới của thân mình, là đường thông khí và nước), ruột đầy mà không ăn uống được. Thượng tiêu (tầng trên) chủ về bệnh của tâm và phế. Người có nhiệt thì ăn không vào; có hàn thì tinh thần không giữ được, ỉa chảy không ngừng, nói không ra tiếng. Thực (tà khí ứ đầy) thì khí ở trên bị chặn, không lưu thông; hư (khí suy yếu) thì kéo khí vào phế. Khí tam tiêu điều hòa thì ngũ tạng lục phủ đều điều hòa; nghịch thì đều nghịch. Trong bàng quang có khí quyết âm (khí nghịch lạnh) (?) thì mộng thấy đi đường không thuận. Trướng đầy thì nước tiểu không xuống, dưới rốn nặng và tức. Nếu có đau dữ dội đến mức khí dứt thì ba ngày chết, chết vào lúc gà gáy.

 Quyển một

 1031 · Bàn về cách xét hư thực, hàn nhiệt, sống chết, thuận nghịch qua mạch và chứng của tam tiêu

 Tam tiêu (hệ thống ba tầng trên, giữa, dưới của thân mình, là đường lưu thông của khí và nước) là khí tam nguyên (ba nguồn khí gốc ở ba tầng) của con người, được gọi là "phủ trong sạch ở giữa". Nó thống lĩnh ngũ tạng lục phủ (năm tạng, sáu phủ), doanh vệ (doanh: khí dinh dưỡng chạy trong mạch; vệ: khí bảo vệ chạy ngoài mạch), kinh lạc (các đường kinh lớn và nhánh nhỏ dẫn khí huyết), cùng khí ở trong ngoài, trái phải, trên dưới. Tam tiêu thông thì trong ngoài, trái phải, trên dưới đều thông. Về việc thấm khắp thân thể, hòa bên trong, điều bên ngoài, nuôi bên trái, dưỡng bên phải, dẫn lên trên, đưa xuống dưới, không gì lớn hơn nó. Nó còn có tên là "biển ngọc". Đường nước của nó, ở trên gọi là "tam quản", ở giữa gọi là "hoắc loạn", ở dưới gọi là "tẩu bô" (?); tên tuy có ba nhưng quy về một, có tên mà không có hình. Nó cũng được gọi là "phủ cô độc" (phủ đứng một mình, không ghép với tạng nào). Khí vệ ra từ tầng trên, khí doanh ra từ tầng dưới. Tầng trên nối với các lạc mạch (nhánh mạch nhỏ), tầng giữa nối với các kinh mạch (đường mạch chính), tầng dưới nối với khí của con người. Nó cũng thuộc dòng của bàng quang, chủ việc thông âm dương, điều hư thực và hơi thở. Có bệnh thì khổ vì bụng trướng, khí đầy, bụng dưới cứng, muốn tiểu mà không tiểu được, rất bức bối. Nước tràn ra thì thành phù nước, ứ lại thì thành trướng. Kinh thủ thiếu dương (đường kinh Thiếu dương chạy ở tay) là đường kinh của nó.

 Lại nữa, thượng tiêu (tầng trên) thực nhiệt (tà nóng ứ đầy) thì trán ra mồ hôi, ăn được nhưng hơi thở không thông, lưỡi khô miệng cháy, họng bị tắc, bụng trướng, sườn đau. Hàn thì ăn không vào, nôn nước chua, ngực và lưng kéo nhau đau, họng khô nghẹn, nước bọt không giữ được. Thực thì ăn xong (?) lại trống rỗng; hư thì ăn vào lại trào ra, phình trướng không nhận thức ăn. Hư thì không kiềm giữ được phía dưới, đại tiểu tiện són ra, đầu mặt sưng. Trung tiêu (tầng giữa) thực nhiệt thì trên dưới không thông, bụng trướng, thở suyễn, ho; khí dưới không lên, khí trên không xuống, thành chứng quan cách (trên thì nôn, ăn không vào; dưới thì bí đại tiểu tiện) mà không thông. Hàn thì đi lỵ không dứt, ăn uống không tiêu. Bụng đầy mà hư thì sôi bụng, phình trướng. Hạ tiêu (tầng dưới) thực nhiệt thì tiểu tiện không thông, đại tiện khó, khổ vì nặng và đau. Hư hàn thì đại tiểu tiện tuôn ra không dứt.

 Khí của tam tiêu, hòa thì trong ngoài đều hòa, nghịch thì trong ngoài đều nghịch; cho nên coi tam tiêu là ba nguồn khí gốc của con người, chẳng phải là đúng lắm sao?

 Quyển một

 1032 · Bàn về chứng tý

 Tý (chứng bế tắc khí huyết, gây đau, tê, cứng, liệt) là khi khí phong, hàn, thử, thấp (gió, lạnh, nắng nóng, ẩm ướt — các khí từ bên ngoài gây bệnh) trúng vào tạng phủ. Vào phủ (cơ quan rỗng) thì bệnh nông, dễ chữa; vào tạng (cơ quan đặc, quan trọng hơn) thì bệnh sâu, khó chữa. Có các loại khác nhau: phong, hàn, thấp, nhiệt, khí, và cân (gân), cốt (xương), huyết (máu), nhục (thịt), khí. Đại phàm tà khí phong hàn thử thấp vào tâm thì gọi là huyết tý; vào tỳ gọi là nhục tý; vào can gọi là cân tý; vào phế gọi là khí tý; vào thận gọi là cốt tý. Mắc bệnh thì giống nhau, nhưng cách chữa thì khác. Tý nghĩa là bế (đóng, tắc): năm tạng sáu phủ bị tà khí cảm nhiễm, làm rối loạn chân khí (khí chính gốc của cơ thể), tắc lại mà thành tê dại mất cảm giác. Lại nữa, bệnh tý hoặc đau, hoặc ngứa; hoặc tiểu rắt, hoặc co căng; hoặc lỏng lẻo không cầm nắm được, hoặc co quắp không duỗi ra được; hoặc đi đứng khó khăn, hoặc nói năng ngọng nghịu; hoặc liệt nửa người, hoặc tay chân co quắp; hoặc miệng mắt méo lệch, hoặc tay chân nghiêng vẹo; hoặc đi được mà không nói được, hoặc không đi được; hoặc bên trái teo liệt, hoặc bên phải ứ trệ; hoặc trên không thông xuống dưới, hoặc dưới không thông lên trên; hoặc hai tay trái phải đau nhức; hoặc vừa mắc bệnh đã chết ngay, hoặc nhiễm tà mà chưa chết; hoặc thở suyễn đầy tức không ngủ được, hoặc mê man không tỉnh. Đủ mọi chứng ấy đều từ chứng tý mà ra.

 Quyển một

 1033 · Bàn về khí tý

 Khí tý (chứng tý do khí bị bế tắc) là do lo buồn, suy nghĩ, vui mừng, giận dữ quá mức khiến khí kết lại ở trên. Lâu ngày không tan thì hại phế (phổi); hại phế thì sinh khí (khí nuôi sự sống) dần suy, còn tà khí (khí độc gây bệnh) càng mạnh. Tà khí đọng ở trên thì ngực bụng bế tắc mà không ăn được; dồn xuống dưới thì chân sưng nặng mà không đi được; đánh sang trái thì bên trái không cử động được; xông sang phải thì bên phải tê dại; xuyên vào lưỡi thì không nói được; sót lại ở ruột thì không tiểu được; ứ lại không tan thì đau; trôi chảy mà không tụ thì tê. Chân kinh (đường kinh chính gốc) (?) đã bị tổn thương thì khó chữa; tà khí chưa thắng thì dễ khỏi. Mạch ở bộ thốn tay phải (vị trí bắt mạch sát cổ tay nhất) trầm (chìm, ấn mạnh mới thấy) mà trì (chậm), sáp (rít, đi khó khăn) chính là chứng ấy. Nên bớt lo nghĩ để nuôi khí, giữ đừng giận để giữ trọn chân khí; đó là cách tốt nhất.

 Quyển một

 1034 · Bàn về huyết tý

 Huyết tý (chứng tý do máu bị bế tắc) là do ăn uống quá nhiều, trong người nóng quá thịnh; hoặc khí lạnh làm tổn kinh lạc (các đường dẫn khí huyết), hoặc khí ẩm xâm phạm doanh vệ (doanh: khí dinh dưỡng trong mạch; vệ: khí bảo vệ ngoài mạch), vì thế máu bị bó nghẽn, rồi thành bệnh.

 Vì vậy máu không nuôi được bên ngoài, khí không dưỡng được bên trong; trong ngoài đều mất, dần dần gầy mòn. Bên trái khô teo trước thì bên phải không nhấc lên được; bên phải khô teo trước thì bên trái không duỗi ra được; phần trên khô teo trước thì trên không chế ngự được dưới; phần dưới khô teo trước thì dưới không thắng được trên; phần giữa khô teo trước thì phần dưới không thông suốt được. Trăm chứng nghìn dạng đều do mất máu. Mạch ở bộ thốn tay trái (vị trí bắt mạch sát cổ tay nhất) kết (mạch chậm, thỉnh thoảng ngừng một nhịp), không trôi chảy, hoặc đứt quãng, chính là chứng ấy.

 Quyển một

 1035 · Bàn về nhục tý

 Nhục tý (chứng tý ở cơ thịt) là do ăn uống không điều độ, do đồ béo bổ ngon ngọt gây ra. Tỳ (tạng chủ tiêu hóa) là gốc của cơ thịt; khí tỳ đã mất (?) thì cơ thịt không được nuôi, da dẻ không tươi nhuận, thớ da thưa hở. Phàm tà khí phong, hàn, thử, thấp (gió, lạnh, nắng nóng, ẩm) đều dễ lọt vào, nên lâu ngày không chữa thì thành nhục tý. Hình trạng của nhục tý là: lúc đầu ăn được nhưng người không béo tốt tươi tắn, tay chân lỏng lẻo không cầm nắm được. Mạch ở bộ quan tay phải (vị trí bắt mạch thứ hai ở cổ tay), ấn sâu hay đặt nhẹ đều yếu, đi lại rít khó. Nên tiết chế ăn uống để điều hòa tạng, giữ nếp sinh hoạt đều đặn để yên tỳ, sau đó theo kinh lạc (các đường dẫn khí huyết) mà bổ (làm đầy phần thiếu) hoặc tả (rút bớt phần thừa), để mong khỏi bệnh.

 Quyển một

 1036 · Bàn về cân tý

 Cân tý (chứng tý ở gân) là do giận dữ la hét không chừng mực, đi đứng hấp tấp vội vã, tà khí quá mức (khí độc gây bệnh) làm hại can (gan); can mất khí của mình, nhân đó hàn nhiệt (lạnh, nóng) xâm vào đậu lại, lâu ngày không đi, chảy vào chỗ các gân hội tụ, làm người ta gân co căng mà không thư duỗi được, nên gọi là cân tý. Nên làm cho máu lưu thông để bổ can, làm ấm khí để nuôi thận; sau đó uống thuốc thang (thuốc sắc), thuốc hoàn (thuốc viên); chữa đúng lẽ thì sẽ tự khỏi. Không thì hại người. Mạch ở bộ quan tay trái (vị trí bắt mạch thứ hai ở cổ tay) huyền (căng thẳng như dây đàn), cấp (căng gấp) mà sác (nhanh), ấn nổi hay ấn chìm đều có lực.

 Quyển một

 1037 · Bàn về cốt tý

 Cốt tý (chứng tý ở xương) là do ham muốn (dục vọng, nhất là chuyện phòng the) không tiết chế mà hại thận. Khí bên trong hao mòn thì không giữ gìn ngăn cản được, phần giữa và phần trên đều rối loạn, khí tam tiêu (hệ ba tầng trên, giữa, dưới của thân mình) bế tắc không thông; ăn uống chỉ thành cặn bã (?), tinh khí ngày càng suy, tà khí (khí độc gây bệnh) tràn vào bừa bãi. Xông lên tâm và lưỡi thì dấu hiệu là không nói được; phạm vào tỳ vị ở giữa thì chứng là người không béo khỏe; chảy xuống lưng gối thì biểu hiện là không cử động được; đánh ra hai bên tay chân thì thành tê dại. Hàn ở bên trong thì mạch trì (chậm); nhiệt ở bên trong thì mạch sác (nhanh); phong ở bên trong thì mạch phù (nổi); thấp ở bên trong thì mạch nhu (mềm, nổi mà nhỏ, ấn vào thì mất); hư ở bên trong thì mạch hoạt (trơn tru) (?). Chứng của nó không giống nhau, cốt ở chỗ xét kỹ cho rõ.

 Quyển một

 1038 · Bàn về cách chữa trúng phong thiên khô

 Người mắc trúng phong (bị khí gió gây bệnh đánh trúng, ngày nay gần với tai biến mạch máu não) thiên khô (nửa người teo liệt), mạch sác (nhanh), mặt khô, đen sạm, tay chân không cử động được, nói năng ngọng nghịu. Chữa thế nào? Bệnh ở trên thì cho nôn; ở giữa thì cho tả (tẩy, xổ); ở dưới thì bổ; ở ngoài thì phát tán, làm ấm, xoa ấn, chườm nóng. Cho nôn là làm ra đờm dãi; tả là thông chỗ tắc; bổ là thêm vào chỗ thiếu; phát là làm ra mồ hôi; làm ấm là đuổi khí ẩm; xoa ấn là làm tan khí; chườm nóng là giúp dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể). Mỗi cách chữa đều phải hợp với chỗ thích đáng, sao có thể theo một khuôn được; cốt ở chỗ tìm ra gốc bệnh. Mạch phù (nổi) thì phát tán; mạch hoạt (trơn tru) thì cho nôn; mạch phục (ẩn sâu, ấn sát xương mới thấy) mà sáp (rít) thì tả; mạch khẩn (căng như sợi dây xoắn) thì làm ấm; mạch trì (chậm) thì chườm nóng; mạch bế (?) thì xoa ấn. Cốt phải xét xem nên hay không nên, cho nên không thể chữa theo một khuôn.

 Quyển một

 1039 · Bàn về hình trạng, dấu hiệu của năm loại đinh

 Ngũ đinh (năm loại đinh độc — mụn nhọt có ngòi cứng ăn sâu như cái đinh) đều do vui, giận, lo, nghĩ, xông pha nơi lạnh, dầm mình chỗ nóng, uống rượu nặng bừa bãi, ham ăn nhiều đồ ngọt béo, cá độc, đồ chua, tương, và sắc dục quá độ mà ra.

 Chất độc tà bị dồn chứa lại, thấm loét vào tạng phủ, lâu ngày không tan ra, mới biến thành đinh. Có năm tên: một là bạch đinh (đinh trắng), hai là xích đinh (đinh đỏ), ba là hoàng đinh (đinh vàng), bốn là hắc đinh (đinh đen), năm là thanh đinh (đinh xanh).

 Bạch đinh mọc ở dưới mũi bên phải, lúc đầu như hạt kê, chân đỏ đầu trắng, tê dại hoặc đau ngứa, khiến người ớn lạnh, đầu nặng, giống như thương hàn (bệnh cảm lạnh phát sốt), không muốn ăn, ngực tức; nếu thở gấp, mê man choáng váng thì chết, chưa đến mức ấy thì chữa được. Bệnh này không quá năm ngày, tai họa ắt đến, nên chữa gấp.

 Xích đinh ở dưới lưỡi, cả chân lẫn đầu đều đỏ, phát đau, gốc lưỡi cứng không nói nhiều được, kinh sợ, bứt rứt, tức bực, lơ mơ, khát nhiều uống nước không thôi, tiểu tiện không thông; phát cuồng thì chết, chưa đến mức ấy thì chữa được. Bệnh này không quá bảy ngày, tai họa ắt đến. Người lớn và trẻ con đều có thể mắc.

 Hoàng đinh mọc ở bên môi, răng, lợi, sắc vàng, trong có nước vàng; phát lên thì khiến người ăn nhiều mà lại trào ra, tay chân tê dại, dãi chảy không dứt, bụng trướng mà bứt rứt; buồn ngủ nhiều mà không ngủ được thì chết, chưa đến mức ấy thì chữa được.

 Hắc đinh mọc ở trước tai, hình như vết sẹo, sắc đen, lúc lớn lúc nhỏ không định, khiến người cứng hàm, lưng, sống lưng, chân, gối tê dại; không như vậy thì cũng bệnh (?), cũng không quá ba năm thì chết. Đều do khí thận dần tuyệt, nên giữ gìn chuyện phòng the.

 Thanh đinh mọc ở dưới mắt, lúc đầu như cái bướu, cái sẹo, thân nó xanh, cứng như đá, khiến người mắt mờ mịt không thấy gì, hay sợ hãi hồi hộp, ngủ không yên; lâu không khỏi thì làm mù mắt, hoặc tròng mắt lồi ra (?); không quá một năm, tai họa ắt đến.

 Bạch đinh gốc ở phế (phổi), xích đinh gốc ở tâm (tim), hoàng đinh gốc ở tỳ (lá lách), hắc đinh gốc ở thận, thanh đinh gốc ở can (gan). Năm chứng đinh này là bệnh rất lớn, không thể không xét kỹ.

 Quyển một

 1040 · Bàn về ung nhọt

 Phàm ung thư sang thũng (ung: nhọt nông, sưng to; thư: nhọt sâu, ăn vào trong; sang: lở loét; thũng: sưng) phát ra đều do năm tạng sáu phủ chứa độc không lưu thông, chứ không phải chỉ vì doanh vệ (doanh: khí dinh dưỡng trong mạch; vệ: khí bảo vệ ngoài mạch) bị ứ tắc mà phát. Nó phát ra có chỗ, chủ bệnh có nơi quy về. Giả như phát ở họng và lưỡi là độc của tâm; phát ở da lông là độc của phế; phát ở cơ thịt là độc của tỳ; phát ở xương là độc của thận. Phát ở dưới là độc thuộc âm, phát ở trên là độc thuộc dương; phát ở ngoài là độc của sáu phủ, phát ở trong là độc của năm tạng.

 Cho nên nhiễm từ năm tạng thì khó khỏi. Lại nữa, nhọt gần xương phần nhiều lạnh, nhọt ở chỗ nông (?) phần nhiều nóng. Nhọt gần xương lâu không khỏi thì hóa thành huyết cổ (?) (ổ máu độc ăn sâu); nhọt ở chỗ nông lâu không khỏi thì khí truyền đi mà thành lậu (đường rò, chảy mủ mãi). Thành huyết cổ thì ngứa nhiều đau ít, hoặc ngứa trước đau sau. Thành lậu thì đau nhiều ngứa ít, hoặc không đau không ngứa. Trong hư ngoài thực thì đau nhiều ngứa ít. Máu chảy không cầm thì phần nhiều chết; mủ vỡ nhanh thì phần nhiều sống. Hoặc nôn ọe không chừng, ăn uống thất thường, đều do ung thư gây ra. Các chứng hậu muôn vẻ, cốt ở chỗ xét cho rõ ràng, kỹ càng.

 Quyển một

 1041 · Bàn về các dạng chứng hậu khác nhau của bệnh chân yếu

 Người mắc bệnh cước khí (bệnh chân sưng, tê, yếu, đau do khí độc dồn xuống chân) khác với khí cước ở chỗ: tà độc từ bên trong mà dồn xuống chân thì gọi là cước khí; khí tà độc phong, hàn, thử, thấp (gió, lạnh, nắng nóng, ẩm) từ bên ngoài mà vào chân, gối thì gọi là khí cước. Cả hai đều do tà khí (khí gây bệnh) đoạt mất chính khí (khí lành chống bệnh của cơ thể), khiến người ta mắc bệnh, hình trạng khá giống nhau. Về chữa trị cũng có trên dưới, trước sau.

 Nếu không xét lẽ ấy thì không có cách nào làm cho khỏi. Lại nữa, khí tà độc do vui, giận, lo, nghĩ, lạnh, nóng chảy vào các khớp tay chân, hoặc dồn vào gối và chân, hình trạng giống các chứng phong (bệnh do khí gió), lịch tiết (đau nhức khắp các khớp), thiên khô (nửa người teo liệt), ung thũng (nhọt sưng); nhưng hễ chỉ vào gối và chân thì gọi là khí cước. Nếu từ ngoài vào chân rồi vào tạng thì gọi là cước khí. Chữa cước khí thì chữa bên ngoài trước, sau mới chữa bên trong; thực (tà khí ứ đầy) thì làm cho thông lợi, hư (khí suy yếu) thì bồi bổ thêm.

 Lại hỏi: bệnh cước khí sao nhiều thế? Đáp: vì hai đường kinh tâm, phế của người ta bắt đầu từ tay, ba đường kinh tỳ, thận, can bắt đầu từ chân; tay thì bị tà khí trong nhẹ đánh vào, chân thì bị tà khí đục nặng đánh vào. Chỗ khổ nhọc nhất của thân người là tay chân, mà chân lại nặng nhọc vất vả nhất, cho nên khí phong, hàn, thử, thấp phần nhiều trúng vào chân, vì thế bệnh cước khí nhiều. Nhưng mắc bệnh là dần dần, lúc đầu sai lầm vì không hiểu rõ. Thầy thuốc không coi là cước khí mà cho là bệnh khác, chữa không đúng, cứ dây dưa đến khi bệnh lớn, thân mình lâm vào nguy khốn. Bệnh vốn từ nhỏ mà phát, dần thành chứng lớn, chảy vào tạng phủ, làm hại tứ chi; khi đầu, gáy, bụng, lưng chưa bị nặng thì rốt cuộc không hay biết. Có lúc tùy nơi mà phát (?), hoặc giống thương hàn (cảm lạnh phát sốt), hoặc giống trúng nắng, hoặc bụng lưng đau nhức, hoặc các khớp tê dại, hoặc nói năng lẫn lộn, hoặc tinh thần mê muội, hoặc có lúc thở dốc mệt lả, hoặc đột nhiên mù điếc, hoặc ăn uống không vào, hoặc tạng phủ không thông, hoặc co quắp không cử động được, hoặc lỏng lẻo không co lại được, hoặc miệng mắt giật méo, hoặc tay chân run rẩy; đủ mọi hình trạng, không ai hiểu thấu. Cho nên người tầm thường đành bó tay chịu bệnh, chết mà không ai cứu chữa. Người có lòng nhân thấy vậy há chẳng đau lòng sao? Nay mới thuật lại đầu đuôi, sơ lược chỉ cho người học sau.

 Như say rượu mà vào phòng giao hợp, ăn no mà ngủ ngoài sương, đứng chỗ gió để hóng mát, ngắm trăng mà ham vui, tắm gội chưa khô đã ngủ say, giao hợp vừa xong đã ra gió, đứng lâu chỗ thấp ẩm, dừng lâu nơi nước ướt, đội mưa mà đi, ngủ nơi lạnh lẽo, lao lực tổn thương ra mồ hôi, ăn uống trong lúc buồn bã (?), phạm vào các điều cấm kỵ, nhân đó thành bệnh. Khí không chính đáng ấy, trúng ở trên thì hại đầu mắt; hại ở giữa thì làm bệnh ở tim bụng (?); hiện ở dưới thì làm hỏng lưng chân; lan ra hai bên thì làm trở ngại các khớp tay chân. Nghìn dạng muôn chứng đều thuộc khí cước.

 Phát từ chân, gối thì gọi là cước khí. Hình trạng, dấu hiệu, lẽ mạch cũng cần xét cho rõ. Mạch phù (nổi) mà huyền (căng như dây đàn) là bệnh khởi từ phong (gió); nhu (mềm, nổi mà nhỏ) mà nhược (yếu) là khởi từ thấp (ẩm); hồng (dâng mạnh như sóng) mà sác (nhanh) là khởi từ nhiệt (nóng); trì (chậm) mà sáp (rít) là khởi từ hàn (lạnh); hoạt (trơn tru) mà vi (rất nhỏ yếu) là khởi từ hư (khí suy yếu); lao (chắc cứng ở tầng sâu) mà kiên (cứng) là khởi từ thực (tà khí ứ đầy). Mạch ứng ở trên thì bệnh do phần trên, ở dưới thì phát ở dưới, ở giữa thì phát ở giữa. Mạch kết (chậm mà thỉnh thoảng ngừng) là do khí; tán (rời rạc) là do lo; tụ (dồn lại) là do giận; tế (nhỏ như sợi chỉ) là do buồn. Bệnh do phong thì cho ra mồ hôi mà khỏi; do thấp thì làm ấm mà khỏi; do nhiệt thì giải nhiệt mà khỏi; do hàn thì chườm nóng mà khỏi. Hư thì bổ, thực thì tả (rút bớt), do khí thì làm cho khí lưu thông, do lo thì làm cho thư thái, do giận thì làm cho vui, do buồn thì làm cho hòa dịu. Thông được phép này thì gọi là thầy thuốc giỏi.

 Bệnh cước khí truyền vào tâm và can (?) thì mười người chết cả mười, không chữa được. Vào tâm thì lơ mơ, nói nhảm, nôn mửa, ăn không vào, ngủ không yên, mạch bộ thốn tay trái (vị trí bắt mạch sát cổ tay nhất) lúc to lúc nhỏ, lúc có lúc không, chính là chứng ấy. Vào thận thì lưng và chân đều sưng, tiểu tiện không thông, rên rỉ không dứt, mắt và trán đều đen.

 Quyển một

 1042 · Bàn về mạch và chứng sống chết của bệnh thủy thũng

 Người ta sinh ra có trăm bệnh, khó nhất không gì bằng bệnh về nước. Nước do thận cai quản; thận là gốc của con người. Khí thận mạnh thì nước trở về thận; khí thận hư thì nước tản ra dưới da. Lại nữa, tam tiêu (hệ ba tầng trên, giữa, dưới của thân mình, đường thông khí và nước) ứ tắc, doanh vệ (doanh: khí dinh dưỡng trong mạch; vệ: khí bảo vệ ngoài mạch) bế cách, khí huyết không thuận, hư thực đổi lẫn nhau, nước theo khí mà trôi, cho nên thành bệnh thủy (phù nước). Có khi sưng ở đầu mặt, có khi sưng ở lưng chân, sưng ở tứ chi, sưng ở hai mắt. Có khi do ho mà mắc, có khi do lao lực mà sinh, có khi do ứ trệ mà khởi, có khi do hư mà thành, có khi từ năm tạng mà ra, có khi từ sáu phủ mà đến. Các loại đều nhiều, hình trạng mỗi loại khác nhau, cho nên khó chữa.

 Trăm dạng như thế, người ta dù có hiểu biết, dù có biết đầu mối, thì lại kiêu căng phóng túng, không theo lẽ phép, phạm vào điều cấm kỵ, không thể phòng bị đầy đủ. Cho nên người mắc bệnh thủy chết rất nhiều. Bệnh thủy có mười tên: một là thanh thủy (thủy xanh), hai là xích thủy (thủy đỏ), ba là hoàng thủy (thủy vàng), bốn là bạch thủy (thủy trắng), năm là hắc thủy (thủy đen), sáu là huyền thủy (thủy thẫm đen), bảy là phong thủy (thủy do gió), tám là thạch thủy (thủy cứng như đá), chín là bạo thủy (thủy phát đột ngột), mười là khí thủy (thủy do khí). Thanh thủy gốc khởi từ can (gan), hình trạng là sưng từ mặt trước, rồi dần lan khắp người. Xích thủy gốc khởi từ tâm (tim), hình trạng là sưng từ ngực trước. Hoàng thủy gốc khởi từ tỳ (lá lách), hình trạng là sưng từ bụng trước.

 Bạch thủy gốc khởi từ phế (phổi), sưng từ chân trước, rồi khí nghịch lên, thở suyễn, ho. Hắc thủy gốc khởi từ thận, hình trạng là sưng từ mu bàn chân trước. Huyền thủy gốc ở đởm (mật), hình trạng là sưng từ mặt xuống tới chân. Phong thủy gốc ở vị (dạ dày), hình trạng là sưng từ tứ chi trước. Thạch thủy gốc ở bàng quang, hình trạng là bụng dưới sưng to. Bạo thủy gốc ở tiểu trường (ruột non), hình trạng là bụng trướng trước mà tứ chi không sưng, rồi dần dần mới sưng. Khí thủy gốc ở ruột, lúc đến lúc đi, lúc giảm lúc tăng. Thật là do trên dưới không thông, các khiếu (cửa thông ra ngoài) không lợi, khí huyết bế cách, âm dương không điều hòa mà ra. Mạch hồng (dâng mạnh như sóng) đại (to) thì chết (?), là bệnh lâu không khỏi. Khiến người mắc thủy khí, đến lúc phát tán quy về năm tạng sáu phủ thì thành bệnh (?). Tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều mà người gầy sút) là do xông pha gió, dầm mình nơi nóng, đói no thất thường, uống rượu quá độ, ham muốn tình dục làm tổn thương thường xuyên, hoặc uống thuốc khoáng thạch (thuốc chế từ đá, kim loại) lâu ngày tích lại, khiến thành ra như thế.

 Quyển một

 1043 · Bàn về chứng lâm lịch và tiểu tiện không thông

 Các chứng lâm (tiểu rắt, tiểu buốt, nhỏ giọt) và tiểu tiện không thông là do năm tạng không thông, sáu phủ không hòa, tam tiêu (hệ ba tầng trên, giữa, dưới của thân mình) bế tắc rít, doanh vệ (doanh: khí dinh dưỡng trong mạch; vệ: khí bảo vệ ngoài mạch) hao mất; xông pha nơi nóng mà uống rượu, say quá mà giao hợp, làm cạn kiệt tinh thần, lao lực tổn thương khí huyết. Hoặc vì dục tình nổi lên mà tinh hỏng không ra; hoặc vì mê say sủng ái mà tinh tủy chảy ra nhiều; hoặc kinh hoàng không yên; hoặc lo nghĩ không an; hoặc đói no quá giờ; hoặc chạy nhảy không ngừng; hoặc nín nhịn đại tiểu tiện; hoặc khí lạnh vào bàng quang; hoặc xuất tinh mà ham muốn lâu dài (?); hoặc bị nắng nóng làm tổn thương bào nang (túi chứa nước tiểu) (?). Không giữ gìn những điều ấy thì gây ra bệnh này. Hình trạng dấu hiệu biến đổi khác nhau thì tên cũng khác nhau: có các loại lãnh (lạnh), nhiệt (nóng), khí, lao (do lao lực), cao (như mỡ), sa (có sạn), hư, thực.

 Lãnh lâm thì tiểu nhiều lần, nước tiểu trắng như nước vo gạo. Nhiệt lâm thì tiểu rít, nước tiểu đỏ như máu. Khí lâm thì rốn bụng đầy tức, tiểu tiện không thông mà đau. Lao lâm thì nước tiểu nhỏ giọt không dứt, như nước giọt rỉ không ngừng. Cao lâm thì trong nước tiểu ra vật như mỡ. Sa lâm thì rốn bụng đau âm ỉ, tiểu khó, đau không chịu nổi trong chốc lát, trong nước tiểu có sạn đá, có hạt to như hạt bồ kết, màu đỏ hoặc trắng không nhất định. Bệnh này do khí thận mạnh, ham mê nữ sắc, nín giữ không cho xuất tinh, rồi khi xuất thì không cầm lại được, hư tổn chân khí (khí gốc của cơ thể), tà nhiệt dần yếu (?), kết tụ thành sạn. Lại giống như nấu muối, lửa to nước ít, muối dần thành đá vậy. Trong tám loại lâm, chỉ loại này nguy hiểm nhất. Mạch thịnh, đại (to) mà thực (mạnh, đầy) thì chữa được; hư, tiểu (nhỏ) mà sáp (rít) (?) thì không chữa được. Hư lâm là thận và bàng quang đều hư, tinh tự chảy, mộng tinh, tiểu tiện không cầm được. Thực lâm là kinh lạc (các đường dẫn khí huyết) bế tắc, đường nước không thông, dương vật đau, chân mỏi. Lại nữa, các bệnh lâm mà mạch thuận với bệnh thì sống, ngược với bệnh thì chết, là điềm dữ. Lúc chữa trị cũng cần cân nhắc kỹ.

 Quyển một

 1044 · Bàn về được và mất của thuốc men xưa nay

 Thuốc men dùng từ xưa đến nay có lúc được có lúc mất, là do hợp hay không hợp. Hoặc dùng cỏ, hoặc dùng cây, hoặc dùng kim loại, hoặc dùng đá; hoặc một bài thuốc đơn mà có hiệu lực, hoặc phối nhiều vị mà thành công; hoặc vì thuốc khoáng thạch có độc mà đến chết, hoặc nhờ đó mà sống lâu; hiệu nghiệm không như nhau là vì sao? Người gốc thể chất thực (?), được tính thuốc làm thông suốt thì ắt quyết định được (?). Có người trẻ tuổi giàu có, cậy mình có sức học (?), phóng túng rượu chè dục vọng, khoe khoang phép thuật của mình, ngấm ngầm làm tinh thần hao tổn bên trong, chỉ nhờ sức thuốc chống đỡ; bỗng nhiên bệnh phát thì cứu chữa sao được. Như thế đâu chỉ tai họa từ trong phát ra, mà còn e thuốc men không công hiệu, thật đáng than thay! Nếu quả thật hiểu sâu sách thuốc lâu năm, xét kỹ chỗ thích hợp, người và thuốc hợp nhau, thì hiệu quả há lại hão huyền sao? Giả như tạng thiếu thì nuôi tạng, phủ thừa thì tả (rút bớt) phủ; bên ngoài thực thì chữa bên ngoài, bên trong hư thì nuôi bên trong; trên tắc thì dẫn lên trên, dưới tắc thì thông xuống dưới, giữa rít thì giải ở giữa; bên trái thông (?) thì chữa bên trái, bên phải bệnh thì chữa bên phải. Trên dưới trái phải, trong ngoài hư thực, mỗi chỗ đều theo đúng phép, thì sao còn có người chết yểu oan uổng.

 Quyển một

 1045 · Bàn về ba chứng bĩ

 Thuốc từ kim loại, đá, cỏ, cây đều có thể giúp người sống lâu; có hiệu nghiệm hay không là ở chỗ có chí hay không có chí. Tuy có thể uống lâu, nhưng nếu tính nóng của thuốc ứ tắc mà không tan, hoặc lên hoặc xuống, hoặc bĩ (bế tắc, đầy nghẽn) hoặc rít, thì mỗi loại có dấu hiệu riêng. Như đầu choáng mắt hoa, mặt đỏ, tim hồi hộp, các khớp đau, phía trước phía sau tê dại, nhiều đờm, hụt hơi, sợ lửa thích lạnh, lại có dáng như trúng phong (bị khí gió đánh trúng, như tai biến), đó là thượng bĩ (bĩ ở phần trên). Lại như ruột đầy trướng, tay chân mỏi mệt, đi đứng khó khăn, ăn xong thì nôn, hay choáng váng mê mờ, ăn uống giảm hoặc khát, đó gọi là trung bĩ (bĩ ở phần giữa). Lại như tiểu tiện không thông, dưới rốn đầy cứng, nói năng ngọng nghịu, lưng đau chân nặng, không đứng được, đó gọi là hạ bĩ (bĩ ở phần dưới). Vì vậy nên xét rõ tình trạng, thận trọng khi dùng thuốc.

 Quyển một

 1046 · Bàn về các cách chữa trị nên tùy bệnh mà dùng

 Phàm bệnh có loại nên dùng thang (thuốc sắc nước), nên dùng hoàn (thuốc viên), nên dùng tán (thuốc bột); nên hạ (tẩy, xổ), nên thổ (cho nôn), nên hãn (làm ra mồ hôi), nên bổ (bồi bổ); nên cứu (hơ đốt ngải cứu trên huyệt), nên châm (châm kim vào huyệt); nên án ma (xoa bóp), nên đạo dẫn (tập vận động, điều hơi thở để dẫn khí huyết); nên chưng úy (xông hơi, chườm nóng), nên noãn tẩy (tắm rửa nước ấm); nên làm cho vui vẻ, nên làm cho êm dịu thư thái; nên dùng nước, nên dùng lửa, v.v. Nếu không phải người giỏi giang, hiểu rộng tinh thông thì khó làm cho khỏi. Kẻ tầm thường hiểu biết nông cạn thì cho thang hoàn bừa bãi, làm ra mồ hôi, tẩy xổ, bồi bổ, cho nôn lẫn lộn sai trái, bệnh nhẹ thành nặng, bệnh nặng thành chết; khắp đời đều như thế.

 Thuốc thang có thể rửa sạch tạng phủ, khai thông kinh lạc (các đường dẫn khí huyết), điều hòa âm dương, trừ bỏ tà ác, làm nhuận chỗ khô héo, làm tươi đẹp da dẻ, nuôi sức lực, giúp chỗ khốn kiệt; những việc ấy không rời được thuốc thang. Thuốc hoàn có thể đuổi gió lạnh, phá trưng (khối cứng trong bụng), tiêu tích tụ (khối u cục), giúp ăn uống, làm thư thái doanh vệ (khí dinh dưỡng và khí bảo vệ), khai thông các khiếu (?), từ từ thấm hợp; những việc ấy không gì hơn thuốc hoàn. Thuốc tán có thể trừ khí tà phong, thử, thấp, làm tan độc lạnh, ấm, ẩm, đục, phát tán chỗ ứ trệ ở tứ chi, cắt bỏ chỗ kết tụ ở năm tạng, giữ ruột (?) hòa dạ dày, cho mạch đi, thông kinh lạc; những việc ấy không gì hơn thuốc tán. Tẩy xổ thì khai thông chỗ bế tắc; bồi bổ thì thêm vào chỗ hư thiếu; cứu ngải thì nâng âm khí, thông dương khí; châm kim thì làm cho doanh khí và vệ khí lưu hành. Đạo dẫn thì có thể đuổi tà khí từ ngoài đến đang đậu ở các khớp; xoa bóp thì có thể đuổi khí độc nổi ở cơ thịt. Xông chườm thì tránh lạnh; tắm ấm thì sinh dương khí (khí ấm, khí hoạt động); vui vẻ thì tinh thần sảng khoái; êm dịu thư thái thì khí yên ổn.

 Nếu thực (tà khí ứ đầy) mà không tẩy xổ thì làm người ta tim bụng trướng đầy, bứt rứt rối loạn, sưng phình như trống. Nếu hư mà không bồi bổ thì làm khí huyết tiêu tán, cơ thịt hao mòn, tinh thần thoát mất, ý chí mê muội. Nên cho ra mồ hôi mà không làm thì lỗ chân lông bế tắc, các cửa ải trong người bị chặn đứt mà chết. Nên cho nôn mà không cho nôn thì kết ở ngực, thở suyễn ngược lên, nước và đồ ăn không vào mà chết. Nên cứu mà không cứu thì khí lạnh đọng lại nặng nề, độc âm tụ bên trong, khí nghịch xông lên, (tích tụ) (?) không tan, đến nỗi tiêu mòn. Nên châm mà không châm thì doanh vệ không lưu hành, kinh lạc không thông lợi, tà khí dần thắng chân khí (khí gốc của cơ thể), mê mờ mà hôn ám. Nên đạo dẫn mà không đạo dẫn thì tà khí xâm vào các khớp, kết chặt khó thông. Nên xoa bóp mà không xoa bóp thì khí độc theo cơ thịt, đọng lâu không tiêu. Nên xông chườm mà không xông chườm thì khí lạnh nấp sâu, dần thành chứng tý quyết (bế tắc, tê lạnh). Nên tắm ấm mà không tắm ấm thì dương khí không lưu hành, âm tà làm hại.

 Không nên tẩy xổ mà tẩy xổ thì ruột dạ dày bị xối rửa, ỉa chảy xối xả không cầm được. Không nên cho ra mồ hôi mà cho ra mồ hôi thì cơ thịt tiêu mòn, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) khô kiệt. Không nên cho nôn mà cho nôn thì tâm thần rối loạn, tạng phủ xông ngược. Không nên cứu mà cứu thì tổn thương nặng kinh lạc, bên trong chứa đờm độc, trái lại làm hại sự trung hòa, đến mức không cứu được. Không nên châm mà châm thì khí huyết tản mất, các khớp co rút lại (?). Không nên đạo dẫn mà đạo dẫn thì chân khí mệt mỏi suy bại, tà khí đi bừa. Không nên xoa bóp mà xoa bóp thì cơ thịt… (?) trướng, gân xương lỏng giãn. Không nên xông chườm mà xông chườm thì dương khí đi lệch một bên, âm khí tụ lại bên trong. Không nên tắm ấm mà tắm ấm thì hơi ẩm nóng làm bỏng da, nóng sinh ra trong thân thể. Không nên làm cho vui vẻ mà làm cho vui vẻ thì thần mất khí tiêu, tinh thần không sảng khoái. Không nên làm cho êm dịu mà làm cho êm dịu thì khí ngưng ý chí sa sút, hay quên, tổn thương chí hướng.

 Đại phàm chữa trị phải hợp chỗ thích đáng; hình trạng mạch và dấu hiệu bệnh, xin trình bày sơ lược sau đây. Phàm mạch không khẩn (căng như sợi dây xoắn) và sác (nhanh) thì đừng cho ra mồ hôi. Mạch không tật (rất nhanh) và sác thì không được tẩy xổ. Tim ngực không bế tắc, mạch bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba, xa cổ tay nhất) vi (rất nhỏ yếu) và nhược (yếu) thì không được cho nôn. Các khớp không co căng, doanh vệ không ứ tắc thì không được châm. Âm khí không thịnh, dương khí không suy thì đừng cứu. Bên trong không có tà khí từ ngoài đến đậu lại thì đừng đạo dẫn. Bên ngoài không có khí độc thì đừng xoa bóp. Da dẻ không tê bế thì đừng xông chườm. Cơ thịt không lạnh thì đừng tắm ấm. Tinh thần không ngưng trệ mê muội thì đừng làm cho vui vẻ. Khí không xông lên gấp gáp thì đừng làm cho êm dịu.

 Thuận theo những điều này thì sống, làm trái thì chết.

 Quyển một

 1047 · Bàn về các mạch hậu chắc chắn chết khi chẩn đoán các bệnh tạp

 Người mà sinh khí (khí nuôi sự sống) khỏe mạnh thì sắc ngoài tươi sáng, mạch trong bình hòa. Nếu khí của năm tạng sáu phủ hao mòn thì mạch không có chỗ nương, sắc không tươi nhuận; như thế thì trăm người không một người sống. Dù vẫn ăn uống đi đứng được, ngồi ngay ngắn không sai lệch gì, nhưng không biết cái chết đã kề sát. Xin nêu sơ lược phép lớn, kê ra sau đây.

 Bệnh mà mắt (?) dẫn nước (uống nước nhiều), dưới tim cứng đầy, mạch nhu (mềm, nổi mà nhỏ) mà vi (rất nhỏ yếu) thì chết. Bệnh nôn ra máu, chảy máu cam, đi ngoài ra máu, mạch phù (nổi), đại (to), lao (chắc cứng), sác (nhanh) thì chết. Bệnh nói nhảm, người nóng mà tay chân lạnh, mạch tế (nhỏ như sợi chỉ) và vi thì chết. Bệnh ỉa chảy nặng không dứt, mạch khẩn (căng như dây xoắn), đại mà hoạt (trơn tru) thì chết. Bệnh đau đầu đau mắt, mạch sáp (rít) và đoản (ngắn) thì chết. Bệnh đau trong bụng, mạch phù, đại mà trường (dài) thì chết. Bệnh đau bụng mà thở suyễn, mạch hoạt mà lưu loát, sác mà khẩn thì chết. Bệnh tứ nghịch (tay chân lạnh ngược lên), mạch phù, đại mà đoản thì chết. Bệnh tai không nghe được, mạch phù, đại mà sáp thì chết. Bệnh đau đầu (não) (?), mạch hoãn (chậm rãi, lỏng mềm) mà đại thì chết. Đau bên trái, đau bên phải, đau trên, đau dưới (?) thì chết. Đau ở dưới mà mạch bệnh (?) thì chết. Bệnh quyết nghịch (ngất lịm, tay chân lạnh), gọi không đáp, mạch tuyệt (mất hẳn) thì chết.

 Người bệnh mạch đáng lẽ phải to mà lại nhỏ thì chết. Người béo mà mạch tế sắp tuyệt thì chết. Người gầy mà mạch táo (gấp gáp, xao động) thì chết. Người vốn mạch hoạt lưu loát mà lại thành sáp thì chết. Người vốn mạch dài mà lại thành ngắn thì chết. Mạch bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba, xa cổ tay nhất) ứng lên bộ thốn (vị trí sát cổ tay nhất) mà quá chậm thì chết. Ôn bệnh (bệnh sốt nóng do nhiễm nhiệt độc theo mùa) ba bốn ngày chưa ra mồ hôi, mạch quá nhanh thì chết. Ôn bệnh mạch tế, vi, đi lại không thông suốt, trong ngực bế tắc thì chết. Ôn bệnh phát sốt nặng mà mạch lại nhỏ thì chết. Bệnh nặng mà mạch đi lại không đều thì chết. Ôn bệnh đau trong bụng, đi lỵ thì chết. Ôn bệnh mồ hôi không ra, hoặc ra không tới chân thì chết.

 Bệnh ngược (sốt rét) mà lưng, sống lưng cứng căng, co giật (?) thì chết. Bệnh tim bụng trướng đầy, đau không dứt, mạch kiên (cứng), đại, hồng (dâng mạnh như sóng) thì chết. Đi lỵ ra máu không dứt, người nóng, mạch sác thì chết. Bệnh trướng đầy, tứ nghịch, mạch trường thì chết. Nhiệt bệnh (bệnh sốt nóng) bảy tám ngày, đáng ra mồ hôi mà lại không ra, mạch tuyệt thì chết. Nhiệt bệnh bảy tám ngày, không ra mồ hôi, vật vã cuồng loạn, miệng lưỡi khô đen, mà mạch lại tế nhược thì chết. Nhiệt bệnh chưa ra mồ hôi mà mạch đại thịnh thì chết. Nhiệt bệnh ra mồ hôi rồi mà mạch chưa hết (bệnh), đi lại càng to thì chết.

 Bệnh ho mà mạch huyền (căng như dây đàn) sắp tuyệt thì chết. Các bệnh ho suyễn, mạch vừa trầm (chìm) vừa phù thì chết. Bệnh khí nghịch lên, mạch sác thì chết. Bệnh nóng ở cơ thịt, người gầy, lòi dom, nóng không lui, mạch rất khẩn cấp thì chết. Bệnh tràng tích (kiết lỵ), chuyển cân (chuột rút), mạch cực nhanh thì chết. Bệnh trúng phong (bị khí gió đánh trúng), nuy quyết (liệt mềm, tay chân lạnh) tê dại, mạch khẩn cấp thì chết. Bệnh thở suyễn ngược lên, hơi thở gấp quanh khắp (?), mạch sáp thì chết. Bệnh lúc rét lúc nóng, co giật (?), mạch đại thì chết. Bệnh kim sang (vết thương do dao, binh khí), máu không cầm, mạch đại thì chết. Bệnh ngã tổn thương, nội thương, mạch tiểu nhược thì chết. Bệnh thương hàn (cảm lạnh phát sốt), người nóng nhiều mà mạch lại nhỏ thì chết. Bệnh quyết nghịch, ra mồ hôi, mạch hư (trống, yếu) mà hoãn thì chết. Bệnh động tiết (ỉa chảy xối xả), ăn không vào, mạch cấp thì chết. Bệnh tràng tích (?) đi ra mủ trắng thì chết. Bệnh tràng tích đi ra mủ máu, mạch huyền tuyệt (xa vời như sắp dứt) thì chết. Bệnh tràng tích đi ra mủ máu, người có lạnh, mạch tuyệt thì chết. Bệnh ho, mạch trầm kiên thì chết. Bệnh trong ruột có tích tụ (khối u cục), mạch hư nhược thì chết. Bệnh thủy khí (phù nước), mạch vi mà tiểu thì chết. Bệnh thủy trướng bụng to như trống, mạch tiểu sáp thì chết. Bệnh tiết chú (ỉa chảy tuôn như rót), mạch phù, đại mà hoạt thì chết. Bệnh trong ngoài đều hư, nằm không yên, người lạnh, mạch tế vi, nôn mà không ăn được thì chết. Bệnh khí lạnh xông lên, mạch nghịch mà sáp thì chết. Bệnh phát đột ngột, mạch kiên mà tế vi thì chết. Nhiệt bệnh ba năm ngày, đau đầu, người nóng, ăn vẫn như thường, mạch thẳng đờ mà nhanh (?) thì tám ngày chết. Bệnh lâu ngày mà mạch thực thì chết. Lại nữa, mạch hư hoãn, hư vi, hoạt huyền cấp (?) thì chết.

 Bệnh phát đột ngột, mạch huyền mà sác thì chết. Phàm những mạch dữ này, mười người chết cả mười, trăm người chết cả trăm, không chữa được.

 Quyển một

 1048 · Bàn về phép xét tiếng nói, sắc mặt, hình dạng, chứng trạng để đoán chết

 Phàm năm tạng sáu phủ, doanh vệ (doanh: khí dinh dưỡng trong mạch; vệ: khí bảo vệ ngoài mạch), quan khiếu (các cửa thông ra ngoài như mắt, tai, mũi, miệng) của người ta, nên giữ cho khí huyết suốt đời thuận đúng độ, tuần hoàn không dứt, đó là gốc của sự không bệnh. Nếu có chỗ thiếu hụt hay đứt dứt thì tai họa ắt đến. Cốt ở chỗ khi xem bệnh phải giữ tinh thần, lắng nghĩ bên trong, điều hòa hơi thở, quán xét bên trong, lòng không nhìn bậy, chú ý xét kỹ, mới có thể thông suốt sáng tỏ, dò được chỗ sâu kín, đoán chết định sống, nghìn lần không sai một. Điềm báo chết kê đủ sau đây:

 Sắc đen hiện lên ở tai, mắt, mũi rồi dần vào tới miệng thì chết. Sắc đỏ hiện ở tai, mắt, trán thì năm ngày chết. Sắc đen trắng vào miệng, mũi, mắt thì năm ngày chết. Sắc đen hoặc như màu gan ngựa (đỏ tím sẫm), nhìn xa như xanh, nhìn gần như đen thì chết. Há miệng như cá, thở ra mà không hít vào thì chết. Lần mò đường may áo thì chết. Nói nhảm lẫn lộn, hoặc không nói được thì chết. Bị nhiệt bệnh dù không chết (?) mà miệng hôi không đến gần được thì chết. Mặt mắt nhìn trừng trừng thì chết. Thở phải nhấc vai thì một ngày chết. Mặt xanh, nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) lật ngược thì ba ngày chết. Mặt không có sắc sáng, răng đen thì chết. Mặt xanh mắt đen thì chết. Mặt trắng mắt đen thì mười ngày chết. Mặt đỏ mắt vàng thì chết ngay. Mặt đen mắt trắng thì tám ngày chết. Mặt xanh mắt vàng thì năm ngày chết. Dây chằng sau mắt nghiêng lệch (?) thì bảy ngày chết. Răng bỗng thành màu đen thì ba mươi ngày chết. Tóc dựng đứng thì mười lăm ngày chết. Đái dầm không biết thì năm sáu ngày chết. Môi miệng bỗng khô đen thì chết. Trong móng tay xanh đen thì chết. Đau đầu đau mắt lâu ngày, bỗng nhìn không rõ thì chết. Lưỡi cuộn lại, bìu dái co rút thì chết. Mặt đen, mắt nhìn trừng trừng thì chết. Mặt xanh mắt trắng thì chết. Mặt vàng mắt trắng thì chết. Mặt và mắt đều trắng thì chết. Mặt và mắt xanh đen thì chết. Mặt xanh môi đen thì chết. Tóc như sợi gai, vui giận thất thường thì chết. Tóc và lông mày như dựng ngược lên thì chết. Sắc mặt đen, sườn đầy tức, không trở mình được thì chết. Sắc mặt xanh đen, bỗng sưng phù thì chết. Lòng bàn tay sưng mất vân, rốn sưng lồi ra, bìu và dương vật đều sưng thì chết. Thịt ở móng tay móng chân màu đen thì chết. Mồ hôi ra mà không chảy (dính đọng lại) thì chết. Môi lật ra, nhân trung đầy phẳng thì chết. Âm dương (hai mặt khí đối lập trong cơ thể) đều tuyệt, hốc mắt trũng sâu thì chết. Khí năm tạng trong ngoài đều tuyệt, thần khí không giữ được, tiếng nói khản đặc thì chết. Dương khí tuyệt, âm khí kết, tinh thần lơ mơ, tay mò vào không khí, xé rách áo thì chết. Âm dương đều bế, mất tiếng thì chết. Doanh vệ hao tán, mặt mắt phù sưng thì chết.

 Khí tâm tuyệt thì thở phải nhấc vai, ngoái nhìn mà mắt trừng trừng (?) thì chết. Khí phế tuyệt thì hơi thở ra không trở lại, miệng như miệng cá, ba ngày chết. Khí cốt (xương) tuyệt thì lưng, sống lưng đau, trong thận nặng nề không trở mình được, sau đầu gối phẳng ra (?), năm ngày chết. Khí thận tuyệt thì đại tiện đỏ rít, ra máu, tai khô, chân phù, lưỡi sưng, sáu ngày chết; lại có thuyết chân sưng thì chín ngày chết. Khí tỳ tuyệt thì miệng lạnh, chân sưng trướng, ỉa chảy mà không biết, mười hai ngày chết. Khí cân (gân) tuyệt thì hồn kinh sợ, trống rỗng hoảng hốt, móng tay chân xanh, chửi mắng không thôi, tám chín ngày chết. Khí can tuyệt thì mồ hôi ra như nước, sợ hãi không yên, nằm sấp, mắt trừng trừng, mặt xanh, tám ngày chết; lại có thuyết chết ngay. Khí vị tuyệt thì răng rụng, mặt vàng, bảy ngày chết; lại có thuyết mười ngày chết.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video