Quyển hai mươi hai
Hoa Đà chú giải truyện Thương Công (phần phụ thêm)
Quyển hai mươi hai
22001 · Thư (nhọt độc mọc sâu trong thịt, khó vỡ, rất nguy hiểm)
Ông Thành, giữ chức Thị ngự sử (quan hầu cạnh vua, lo việc can gián và giám sát) của nước Tề, tự nói mình bị đau đầu. Thần Ý (tôi là Ý — lời Thuần Vu Ý, tức Thương Công, thầy thuốc nổi tiếng đời Hán, tự xưng khi tâu lên vua) bắt mạch cho ông. Tôi bảo: "Bệnh của ông dữ lắm, không nói ra được." Rồi tôi đi ra, bảo riêng với em ông là Xương: "Đây là bệnh thư, phát từ bên trong, ở khoảng giữa ruột và dạ dày. Năm ngày nữa sẽ sưng thành ung (nhọt sưng to, mưng mủ), tám ngày nữa sẽ nôn ra mủ mà chết. Bệnh của Thành là do uống rượu rồi lại ăn nằm với vợ mà ra." Quả nhiên Thành chết đúng hẹn.
Thành đã bị thư phát ở ruột và dạ dày, thì đúng ra có thể mổ ra mà rửa sạch, không cần đợi đến khi sưng thành ung rồi nôn ra mủ. Tuy hơi nóng bốc lên hun vào kinh Dương minh (một đường kinh — đường dẫn khí huyết trong cơ thể theo Đông y — đi qua dạ dày, ruột rồi lên mặt, lên đầu), làm thối nát lan theo các lạc mạch (những nhánh mạch nhỏ tách ra từ đường kinh), đến nỗi đau đầu, nhưng há lại không có thuốc chữa? Huống chi lúc ấy thư còn chưa thành, ung còn chưa phát, chỉ cần cắt bỏ chỗ thịt thối nát (?) thì tự nhiên không còn lo về sau. Tiếc thay Thành không gặp được thầy giỏi. (Hoa Đà chú)
Quyển hai mươi hai
22002 · Khí cách (khí bị nghẽn, ngăn chặn ở vùng ngực bụng)
Đứa con nhỏ trong số các con thứ của vua Tề bị bệnh, vua gọi thần Ý đến khám. Tôi bắt mạch rồi bảo: "Đây là bệnh khí cách. Bệnh này làm người ta bứt rứt, đầy tức, ăn không trôi, thỉnh thoảng nôn ra bọt. Bệnh do lo buồn mà ra, lại hay bỏ bữa (?)." Thần Ý liền làm hạ khí thang (thang thuốc sắc làm cho khí đang dồn ngược lên được giáng xuống) cho uống. Một ngày thì khí xuống, hai ngày thì ăn được, ba ngày thì khỏi bệnh.
Bệnh này gốc ở tim, khắp người nóng, nên dưỡng tim, không được chỉ chuyên làm cho khí giáng xuống. Làm hạ khí tuy có hiệu quả, nhưng chỉ là dùng sức ép cưỡng mà thôi. Lời Ý nói: "Bứt rứt, đầy tức, ăn không trôi là do lạc mạch có bệnh; lạc mạch có bệnh thì máu trào ngược lên ra ngoài; máu trào ra thì chết. Đó là do lòng buồn đau sinh ra." Đã biết là bệnh ở tim mà lại đi chữa khí, khó tránh khỏi tự mâu thuẫn; vả lại không sợ rằng sau khi bị ép cưỡng thì bệnh sinh ra sức chống trả hay sao? Người đời dùng các vị thuốc thơm, làm tan, làm giáng xuống để chữa can khí (khí của gan bị uất kết, gây đầy tức, cáu giận), rốt cuộc bệnh lại càng phát nặng, cũng giống như vậy. (Hoa Đà chú)
Quyển hai mươi hai
22003 · Dũng sán (sán là chứng khí dồn ứ ở bụng dưới gây đau, sưng; "dũng" là khí ấy trào ngược lên, làm bí cả đại tiện lẫn tiểu tiện)
Ông Tuần, giữ chức Lang trung lệnh (quan đứng đầu các quan hầu cận trong cung) của nước Tề, bị bệnh. Các thầy thuốc đều cho là quyết trúng (chứng khí nghịch, dồn ngược lên ở bên trong) nên châm kim cho ông. Thần Ý khám rồi nói: "Đây là dũng sán, làm cho người ta không đi tiểu tiện, đại tiện được." Tuần nói: "Tôi không đi tiểu, đi đại tiện được đã ba ngày rồi." Thần Ý cho uống hỏa tề thang (một bài thuốc sắc của Thương Công; theo lời chú trong sách này là thuốc có tính nóng). Uống lần đầu thì đi tiểu được, uống lần hai thì đi đại tiện nhiều, uống lần ba thì khỏi bệnh.
Lời Ý nói: "Mạch ở cổ tay phải đại mà sác (to và đập nhanh); sác là vì phần giữa và phần dưới cơ thể nóng mà khí trào lên." Đã biết là nóng mà lại cho uống hỏa tề thang; lấy nóng đánh nóng tuy là đúng phép, nhưng nếu nóng càng tăng, từ phần giữa phần dưới mà trào lên thì sẽ làm sao? Việc đi tiểu được, cũng là may mắn thôi! (Hoa Đà chú)
Quyển hai mươi hai
22004 · Bệnh khí nóng
Ông Tín, giữ chức Trung ngự phủ trưởng (quan coi kho y phục, đồ dùng trong cung) của nước Tề, mùa đông đi sứ sang nước Sở thay vua. Đến sông Dương Chu ở huyện Cử, cầu cống ở Cử hư hỏng nhiều, Tín nắm lấy càng xe, chưa muốn qua; ngựa hoảng sợ, làm Tín ngã xuống nước, suýt chết. Lính lại đến cứu Tín, kéo ra khỏi nước, quần áo ướt hết. Một lúc sau người ông lạnh run, rồi lại nóng như lửa.
Đến đây thì khí nước đã vào tấu lý (thớ da thịt và lỗ chân lông), châm vào xương thiên trụ (huyệt ở gáy) là có thể khỏi. Ý không dùng châm mà dùng thuốc thang, may mà ra được mồ hôi, nếu không ắt thành bệnh tử vân phong (?) (một chứng bệnh da). Nếu cho rằng chữa sai một lúc là liền chuyển thành hàn nhiệt (chứng lúc rét run, lúc phát sốt), thì gần như là xem nhẹ bệnh. Nếu theo phép xem mạch: "Bệnh nóng mà âm dương giao nhau thì chết" (âm và dương là hai mặt đối lập trong cơ thể theo Đông y; "giao nhau" ở đây là tà nhiệt lấn vào phần âm, mạch vẫn nóng gấp sau khi ra mồ hôi), thì Tín hẳn không đến nỗi như thế, vì Tín đã ra mồ hôi, da thịt… (câu gốc bị đứt) (?)
Quyển hai mươi hai
22005 · Phong đản khách bào (khí độc do gió và nóng xâm vào, trú lại trong bọng đái)
Người này khó đi đại tiện, tiểu tiện, nước tiểu đỏ. Thần Ý cho uống hỏa tề thang; uống lần đầu thì đi đại tiện, tiểu tiện được, uống lần hai thì khỏi bệnh, nước tiểu trở lại như cũ.
Lời Ý nói: "Mạch đại mà táo (to và đập gấp gáp, bồn chồn); đại là do khí ở bàng quang (bọng đái), táo là vì bên trong có nhiệt nên nước tiểu đỏ." Lại bắt mạch ở chỗ thuộc kinh Thái âm nơi cổ tay (chỗ bắt mạch chính ở cổ tay theo Đông y): "Đây là thấp nhiệt (ẩm thấp và nóng bức kết lại trong người), là phong khí (khí độc do gió gây ra)." Tôi từng dùng rễ hoa bạch hồ điệp sắc nước uống, thấy có hiệu quả. Xét bài hỏa tề thang của Ý dùng phụ tử, nhục quế, đại kích, đại hoàng, hán phòng kỷ, xa tiền tử, phòng phong (đều là tên vị thuốc) — bài như thế há có thể dùng thường được, sao Ý lại dựa vào nó mà coi là tuyệt kỹ? (Ngô Phổ — học trò của Hoa Đà — chú)
Quyển hai mươi hai
22006 · Phế tiêu đản (tức phế khí nhiệt — phổi bị nóng, làm hao mòn cơ thể)
Sơn Phụ bị bệnh, mắc do giận dữ quá độ rồi lại ăn nằm với vợ. Sở dĩ biết được bệnh của Sơn Phụ là vì thần Ý bắt mạch thấy phế khí (khí của phổi) bị nóng. Trước đó, thái y (thầy thuốc của triều đình) nước Tề đã khám bệnh cho Sơn Phụ, cứu (đốt mồi ngải trên huyệt cho hơi nóng thấm vào) ở chỗ bắt mạch thuộc kinh Túc thiếu dương (một đường kinh chạy dọc hai bên thân xuống chân), lại cho uống bán hạ hoàn (thuốc viên làm từ vị bán hạ), người bệnh liền tiêu chảy xối xả, trong bụng trống rỗng. Lại cứu ở mạch Thiếu âm (đường kinh liên quan đến thận), như thế là làm hại gan cực sâu (?), làm tổn thương nặng thêm khí của người bệnh; vì thế lại thêm chứng hàn nhiệt, nên ba ngày sau thì phát cuồng. Gan có một nhánh lạc nối liền, kết ở dưới vú thuộc kinh Dương minh, cho nên khi lạc ấy đứt thì mạch Dương minh bị phá; mạch Dương minh bị thương thì người bệnh phát cuồng chạy lung tung. Năm ngày sau thì chết, vì gan với tim cách nhau năm phần, nên nói năm ngày là hết, hết thì chết.
Xét: người này trước bệnh ở gan, sau đờm ở phổi (?), tiếp đó lại bị cứu, lại uống bán hạ là vị thuốc khô ráo, mạnh dữ. Nhưng nếu đại bổ nguyên khí (khí gốc, sức sống căn bản của cơ thể), như dùng bài tất diệp thanh dính tán (?) (bài thuốc bột làm từ lá cây sơn và cỏ thanh dính), thì không phải là không chữa được. Có điều phải uống lâu, chậm thì không cứu kịp việc gấp. (Phàn A — học trò của Hoa Đà — chú)
Quyển hai mươi hai
22007 · Tích hà (khối kết tích trong bụng)
Hà khác với trưng: trưng thì cứng, hà thì mềm; trưng do máu kết thành, hà do khí kết thành. Ông Phan Mãn Như, giữ chức Trung úy (quan coi việc giữ an ninh kinh đô) của nước Tề, bị đau bụng dưới. Thần Ý bắt mạch thấy mạch sâu, nhỏ, yếu, rồi đột nhiên nổi lên hợp lại, đó là khí của tỳ (lá lách — theo Đông y là tạng lo việc tiêu hóa). Mạch ở cổ tay phải khí đến căng mà nhỏ, đó là thấy khí của khối hà; về sau ông đi tiểu ra máu mà chết.
Xét: bệnh này nếu qua tay thầy tôi chữa, ắt không để khối hà tự vỡ, đến nỗi đi tiểu ra máu mà chết. Ý có lẽ chỉ biết xem mạch đoán sống chết, chứ quyết không biết chữa bệnh. Cắt bỏ lá lách mà người không đến nỗi chết, mổ phá khối hà mà thịt không đến nỗi đau — lẽ ấy ông ta còn chưa biết. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22008 · Hồi phong (còn gọi là nội phong — chứng "gió" sinh ra từ bên trong; dân gian gọi là tửu cách — chứng nghẹn ăn do rượu)
Ông Triệu Chương, tướng quốc (quan đứng đầu coi việc nước) của Dương Hư hầu, bị bệnh do rượu. Các thầy thuốc đều cho là hàn trung (khí lạnh xâm vào bên trong). Thần Ý bắt mạch rồi nói: "Hồi phong." Hồi phong là ăn uống xuống khỏi cổ họng rồi lại ra ngay, không giữ lại được. Phép xưa nói: "Năm ngày thì chết." Nhưng mười ngày sau ông mới chết. Vì người ấy thích ăn cháo, trong tạng phủ còn đầy đủ, nên quá hạn. Thầy tôi nói: "Người còn ăn được cơm thì sống quá hạn, người không ăn được cơm thì không tới hạn đã chết." Xét: bệnh này nếu là chứng phiên vị (ăn vào rồi nôn ngược ra), có thể dùng tang… (?) (tức chỗ cành dâu cong queo) sắc nước uống, hoặc uống hoa sắn dây (cát hoa). Còn nếu là tôi thì dùng kim châm vào ngực và lưng, làm tan khí rượu, nội phong tự yên. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22009 · Phong quyết (chứng khí nghịch, ngực đầy do bị gió độc xâm vào)
Vua nước Tế Bắc bị bệnh, mắc do ra mồ hôi rồi nằm sấp dưới đất. Khi thần Ý bắt mạch thì thấy là phong khí. Dương khí (khí ấm, thuộc dương) đi hết mà âm khí (khí lạnh, thuộc âm) xâm vào; âm khí vào căng lên thì khí lạnh đi lên mà khí nóng đi xuống, nên ngực đầy tức. Tôi liền làm rượu thuốc cho uống, uống hết ba thạch (thạch: đơn vị đong thời xưa, một thạch bằng mười đấu), bệnh khỏi.
Rượu thuốc uống hết ba thạch, tôi (Phàn A) tin mà dùng một cách vững chắc. Nếu không uống rượu thì bệnh phong này rốt cuộc không khỏi. Có thể biết rằng thầy thuốc dù giỏi cũng cần người bệnh nghe theo.
Hoặc là người bệnh thật sự có thể chất chữa được mà thôi. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22009 · Khí sán (chứng khí dồn ứ ở bụng dưới gây đau, sưng)
Bà mệnh phụ (vợ quan được triều đình phong tước) nhà quan Tư không (quan coi việc xây dựng) ở cung Bắc nước Tề, bị khí sán trú ở bàng quang, khó đi đại tiện, tiểu tiện (?) mà nước tiểu đỏ; gặp khí lạnh thì són đái. Các thầy thuốc đều cho là gió độc vào trong, bệnh chủ yếu ở phổi, nên châm vào mạch Túc thiếu dương. Thần Ý cho rằng bụng sở dĩ sưng là do lạc mạch của kinh Quyết âm (đường kinh liên quan đến gan, chạy qua bụng dưới và bộ phận sinh dục) kết lại ở bụng dưới. Kinh Quyết âm có bệnh thì mạch kết lại mà đập động; mạch động thì bụng sưng. Thần Ý liền cứu ở mạch Quyết âm, bên trái bên phải mỗi bên một chỗ, bà liền hết són đái, nước tiểu trong lại, bụng dưới hết đau. Tôi lại làm hỏa tề thang cho uống, ba ngày thì khí sán tan, khỏi bệnh.
Xét: Ý chữa bệnh chỉ thuần dùng hỏa tề thang, đó là cái gọi là "món tủ đắc ý" vậy. Nhưng không biết rằng bệnh này khỏi là nhờ sức của phép cứu: bệnh ở kinh Quyết âm thì cứu mạch Quyết âm, cứu một lần mà lạc mạch được thông thoáng. Việc tôi chuyên chú vào phép cứu chính là nhờ thấy rõ điều này. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22011 · Nhiệt quyết (chứng khí nóng nghịch lên, chân nóng, trong người bứt rứt)
Bà vú nuôi của vua Tế Bắc tự nói chân nóng mà người bứt rứt. Thần Ý bảo: "Đây là nhiệt quyết." Rồi châm vào lòng bàn chân mỗi bên ba chỗ (tức ba tráng — tráng là đơn vị đếm mồi ngải đốt khi cứu).
Xét: người say rượu quá, đến nỗi tứ chi nổi ban, hoặc dưới bụng mọc mụn mủ chi chít. Nếu dùng thuốc xổ thì trung khí (khí ở vùng giữa cơ thể, tức sức của dạ dày và lá lách) càng hư yếu, sốt kéo dài không lui. Châm vào lòng bàn chân để tháo bớt nhiệt bên trong, thật là bí quyết nhanh gọn. Tôi nguyện thờ ông làm thầy. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22012 · Nôn ra máu
Thụ là cô hầu gái của vua Tế Bắc, cầm kiếm theo vua vào nhà xí. Vua ra về, Thụ đi sau; vua sai người gọi thì cô đã ngã gục trong nhà xí, nôn ra máu mà chết. Bệnh này mắc do ra mồ hôi chảy ròng; người ra mồ hôi chảy ròng thì cũng theo một phép (theo phép thì đến mùa xuân sẽ nôn máu mà chết). Bệnh ở bên trong đã nặng, nhưng lông tóc, sắc mặt vẫn tươi nhuận, mạch không suy.
Lá lách có thể cắt, có thể bổ, nên lá lách tuy bị thương mà lông tóc sắc mặt vẫn tươi nhuận, mạch không suy. Chỉ có điều rất kỵ nôn ra máu, rất kỵ ra mồ hôi chảy ròng. Thầy thuốc gặp chứng này mà liều lĩnh cho thuốc thì nhiều lắm. Tôi muốn nêu việc này ra để chỉ cho họ hiểu. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22013 · Khư xỉ (còn gọi là trùng xỉ, tức sâu răng — răng mẻ, mục)
Một vị Trung đại phu (quan bàn bạc việc nước) nước Tề bị sâu răng. Thần Ý cứu ở mạch Dương minh bên trái, rồi làm thang khổ sâm (nước sắc rễ khổ sâm), mỗi ngày súc miệng ba thăng (thăng: đơn vị đong thời xưa, một thăng thời Hán chừng hai phần mười lít). Qua chừng năm, sáu ngày thì khỏi bệnh.
Bệnh mắc do bị gió, do nằm ngủ há miệng, ăn xong không súc miệng.
Ăn xong nên súc miệng, đó là bí quyết giữ răng. Huống chi lúc nằm ngủ bị gió, gió sắp xâm vào trong, rồi khi tỉnh dậy lại nhai, khiến gió tụ lại không tan, nên răng phát bệnh trước, đến nỗi mẻ mục. Hạt khổ sâm vị chát, có tác dụng làm se lại; súc miệng bằng nó thì gió tan mà răng chắc. Đây là một trong những bài thuốc kinh nghiệm của khoa răng.
Quyển hai mươi hai
22014 · Thông sữa (làm cho ra sữa)
Bà mỹ nhân (một bậc phi tần) của vua Xuyên có mang mà không có sữa. Bà cho mời thần Ý, thần Ý đến. Tôi cho uống một nhúm thuốc lãng đãng, hòa với rượu cho uống, lập tức ra sữa. Thần Ý lại xem mạch thấy mạch táo; mạch táo là còn bệnh khác, liền cho uống tiêu thạch (mang tiêu và thạch cao — hai vị thuốc khoáng chất), một thang thì đi ngoài ra máu, máu cục to như hạt đậu, chừng năm sáu cục. (Lãng đãng nay không mua được, có thể dùng vảy tê tê thay.)
Trong ruột và dạ dày khô ráo, khí huyết không lưu thông, vì thế không có sữa. Cho uống tiêu thạch thì nhiệt giáng xuống, chỗ khô được thấm nhuận, máu ứ đi ra mà máu mới sinh ra. Thầy thuốc phần nhiều chỉ chữa ngọn mà không biết chữa gốc; như chữa chứng không có sữa thì chỉ làm cho thông sữa mà thôi, ắt chẳng đoái hoài đến bệnh khác còn lại. Nếu chữa đến mức ra máu thì nhà bệnh còn trách tội thầy thuốc nặng nề. Vì thế thầy thuốc phần nhiều chỉ dùng phương thuốc chiều lòng người bệnh (?), người có bệnh cũ thì mãi không trừ được. Con đường y học của nước Trung Hoa, nhìn đó cũng thấy được một phần. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22015 · Tổn thương tỳ khí (khí của lá lách)
Người đầy tớ của một xá nhân (người giúp việc trong phủ) của quan Thừa tướng nước Tề bị bệnh, mắc do nhiều lần ra mồ hôi, hơ lửa rồi đi ra ngoài, gặp phải gió lớn. Nhìn sắc mặt thì thấy vàng úa như sắc chết (?); vàng úa là khí của hành Thổ, mà Thổ không thắng được Mộc (theo thuyết ngũ hành: lá lách thuộc Thổ, mùa xuân thuộc Mộc, Mộc khắc Thổ). Đến mùa xuân sẽ nghẹn tắc không thông, không ăn uống được; theo phép thì đến mùa hè sẽ đi ngoài ra máu mà chết. Các thầy thuốc cho là có giun lớn, không biết là tỳ khí đã bị tổn thương.
Thầy thuốc không biết nhìn sắc mặt thì không phân biệt được chứng bệnh, đến cả sống chết cũng không đoán được. Nếu cứ thế quyết định cách chữa, ắt bệnh càng nặng. Như chứng này, các thầy thuốc cho là giun lớn thì chắc chắn sẽ cho uống thuốc xổ, thuốc trừ giun, nên mới thành ra tổn thương lá lách. Nếu không thì ra mồ hôi gặp gió, bệnh chỉ ở lỗ chân lông, sao lại hại đến tỳ khí được? Vả lại tổn thương lá lách không như tổn thương phổi, tổn thương gan; huống chi lúc ấy người bệnh còn ăn được, chữa lại càng dễ. Thế mà biết bệnh lại không có phương chữa, thì có danh y nào quý gì đâu. Không chỉ người đầy tớ của xá nhân bất hạnh, mà những người bệnh thời ấy cũng đều bất hạnh. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22016 · Khí nghịch lên làm đầu nặng
Vua Xuyên bị bệnh, mắc do gội đầu tóc chưa khô đã đi ngủ; khí nghịch lên làm đầu nặng, đầu đau, mình nóng, khiến người bứt rứt. Thần Ý liền lấy nước lạnh vỗ lên đầu, châm vào mạch Túc dương minh (đường kinh Dương minh đi xuống chân), bên trái bên phải mỗi bên ba chỗ, cơn đau dần khỏi.
Nước lạnh có sức kích ngược lại, đủ để khiến nhiệt thoát ra phía trên. Châm kim có sức làm ấm và tháo bớt, đủ để khiến gió độc thoát xuống dưới. Thoát xuống dưới thì hết bứt rứt trong lòng, thoát ra phía trên thì hết đau đầu; không dùng thuốc thang mà cũng chữa được bệnh vậy. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22017 · Đau lưng và sống lưng
Tống Kiến chơi nhấc đá, nhấc không nổi liền đặt xuống lại; đến chiều thì đau lưng và sống lưng, không đi tiểu được. Thần Ý nhìn sắc mặt thấy sắc ở vùng ứng với kinh Thái dương bị khô, từ vùng ứng với thận trở lên và từ lưng trở xuống khô chừng bốn phân, cho nên biết bệnh đã phát từ bốn năm ngày trước. Thần Ý liền làm nhu thang cho uống, khoảng mười tám ngày thì hết đau. Tôi lại nói: không chữa gấp thì cơn đau sẽ vào đến nhu thận; nhân lúc nó chưa trú (ở) vào năm tạng thì phải chữa gấp. Nay bệnh đang trú ở nhu thận (tức chỗ ẩm ướt ở lớp màng ngoài thận), đó gọi là thận tý (chứng tê đau, bế tắc ở thận).
Nhu thang tức là dương hòa thang, làm cho máu huyết lưu thông, tiêu chỗ ứ đọng, trừ máu ứ; thang này người trong hiệu thuốc ai cũng biết, sao phải qua mười tám ngày mới khỏi? Vì số dương dừng ở chín, chín với chín nối nhau (hai lần chín là mười tám) thì khí dương hồi phục. Tôi cho rằng thầy tôi có gan dạ, còn Thương Công có hiểu biết. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22018 · Kinh nguyệt không xuống
Cô hầu gái họ Hàn của vua Tế Bắc bị bệnh, đau lưng, lúc rét lúc sốt. Các thầy thuốc đều cho là chứng hàn nhiệt; (Ý) bắt mạch thì thấy ở mạch thận, mạch sáp (đi rít, không trơn) mà không liền mạch. Thầy tôi có bài tứ vật nữ uyển hoàn, chuyên chữa bệnh phụ nữ; thuốc của Ý chắc cũng không ngoài bài này. Đáng cười cho các thầy thuốc coi chứng này là hàn nhiệt, tôi không biết họ dùng thường sơn, sài hồ, thảo quả nhân chăng? Hay dùng cùng với mai ba ba, cao mai rùa chăng? (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22019 · Nhiêu hà (khối kết trong bụng do giun kim)
Cô gái Bạc Ngô ở làng Tự, đất Lâm Truy (?) (kinh đô nước Tề), bị bệnh nhiêu hà. Bệnh nhiêu hà làm bụng to, da bụng vàng và thô ráp, sờ vào thấy lục cục (dáng như có vật động đậy). Thần Ý cho uống một nhúm nguyên hoa (tên vị thuốc), liền ra giun kim đến mấy thăng, bệnh khỏi, ba mươi ngày thì người trở lại như cũ. Bệnh giun mắc do hàn thấp (lạnh và ẩm thấp); khí hàn thấp uất kết nặng mà không phát ra được thì hóa thành giun. Sắc mặt cô vẫn tươi nhuận là vì trong tạng phủ không có tà khí (khí độc gây bệnh) và không có bệnh nặng.
Phàm khí hàn thấp tuy ở phần âm (phần bên trong, phía dưới), nhưng cũng thích đi ra ngoài. Giun thành ra từ hàn thấp, nên tính nó cũng vậy. Vì thế gặp nguyên hoa dẫn cho nôn ra thì ra rất nhiều. Các thầy thuốc cho bệnh này là hàn nhiệt nặng, sắp chết, không chữa được, thật đáng cười thay. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22020 · Ăn no chạy nhanh
Quan Tư mã (quan coi việc binh) họ Thuần Vu nước Tề ăn gan ngựa, ăn quá no, thấy người ta đem rượu đến thì bỏ chạy đi, phóng xe ngựa thật nhanh, về đến nhà thì đi tả mấy chục lần. Thần Ý bảo: "Làm hỏa tề hòa với nước cơm cho uống, bảy tám ngày thì sẽ khỏi." Ăn no mà chạy nhanh làm chấn động ruột và dạ dày, khiến chúng mất khả năng phân tách thức ăn, nên đi tả mấy chục lần. Dùng hỏa tề để tiêu chỗ thức ăn ứ đọng (xem ở trên), dùng nước cơm để thấm nhuận đường ruột, qua bảy ngày là một vòng khí trở lại, tự nhiên khỏi. Có người nói nước cơm có thể chữa hồi phong; dáng bệnh hồi phong là ăn uống vừa xuống cổ họng liền ra đằng sau (tức là đi tả) (xem ở trên).
Phương này chớ coi thường, vì đã thử và thấy hiệu nghiệm. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22021 · Phổi bị thương, tiểu ra máu
Phá Thạch, giữ chức Trung lang (quan hầu cận, canh giữ trong cung) nước Tề, bị bệnh do ngã ngựa, nằm cứng đờ trên đá; phổi bị thương, không chữa được. Người ấy thích ăn kê, mà kê thuộc về phổi, nên chưa đến hạn đã chết. Phép xem mạch nói: "Người bệnh thích nghỉ ở chỗ âm (chỗ râm mát, yên tĩnh) thì chết thuận, thích nghỉ ở chỗ dương (chỗ nắng ấm, ồn ào) thì chết vì máu (?)." Người ấy tự thích yên tĩnh, không nóng nảy, lại ngồi yên lâu, gục lên bàn mà ngủ, cho nên máu… (chảy xuống dưới) (?). Xét: người bị thương ở phổi ắt nôn ra máu, riêng ông ấy lại tiểu ra máu, là do tính yên tĩnh vậy. Phàm bệnh phổi là khó chữa nhất; thầy tôi tuy biết mổ bụng nhưng không cắt được phổi, cho nên phổi bị thương thì ắt không chữa được. Người ta nói bạch cập (tên vị thuốc) có thể bổ phổi, nhưng chỉ bổ được phổi bị lở loét hay teo yếu mà thôi, chứ không bổ được phổi bị thương do ngã. Thương Công không nổi tiếng về thuốc thang, chỉ riêng rành rẽ về lẽ của bệnh và lẽ của mạch mà thôi. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22022 · Nóng ở bên trong
Ông Toại (tên người), thầy thuốc hầu vua Tề, bị nóng ở bên trong. Ý bàn rằng: "Người nóng ở bên trong mà không đi tiểu được thì không được uống ngũ thạch (năm loại thuốc làm từ khoáng thạch) (tính đá nặng và đặc dính, uống vào càng bứt rứt). Đá làm thuốc thì tinh mạnh dữ dội; ông uống vào mà không đi tiểu được nhiều (tức bí tiểu), mau đừng uống nữa, xem sắc mặt thì sắp phát ung rồi." Toại nói: "Biển Thước (danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc) nói: 'Âm thạch để chữa bệnh âm, dương thạch để chữa bệnh dương.' Thuốc khoáng thạch có loại thuộc âm, dương, thủy, hỏa; cho nên nóng bên trong thì dùng âm thạch, bài thuốc tính mềm dịu mà chữa; lạnh bên trong thì dùng dương thạch, bài thuốc tính mạnh mẽ mà chữa." Ý nói: "Biển Thước tuy nói như vậy, nhưng ắt phải chẩn đoán kỹ càng, đặt ra mực thước, lập quy củ, cân nhắc nặng nhẹ, đối chiếu sắc mặt với mạch, xét trong ngoài, chỗ thừa chỗ thiếu, phép thuận nghịch, xem cử động và lúc nghỉ của người bệnh có hợp với hơi thở không, rồi mới bàn được." Sách luận nói: "Bệnh dương ở bên trong mà hình thể âm ứng ra bên ngoài thì không dùng thuốc mạnh và đá châm (?)." Phép chẩn bệnh nói: "Hai phần âm ứng ở ngoài, một phần dương tiếp ở trong thì không được dùng thuốc mạnh. Thuốc mạnh vào thì làm động dương, bệnh âm càng suy, tà khí dương càng lộ rõ; tà khí lưu chuyển gây khốn đốn nặng, uất kết lâu ngày rồi bùng phát thành thư (?)." Ý nói xong, hơn trăm ngày sau, quả nhiên Toại bị thư, phát ở trên vú, lan vào khuyết bồn (hõm trên xương đòn) mà chết.
Đây là bài học cho những ai muốn dùng thuốc khoáng thạch. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22023 · Dưới sườn có khối to như cái chén úp
Dương Hư hầu (tước hầu đất Dương Hư), tên Thời (tên người), bị bệnh do ăn nằm với vợ. Các thầy thuốc đều cho là chứng quyết. Thần Ý xem mạch thì cho là chứng tý (chứng khí huyết bị bế tắc). Gốc bệnh ở dưới sườn phải, to như cái chén úp, làm người thở suyễn, khí nghịch lên, không ăn được. Thần Ý liền cho uống cháo hỏa tề, uống sáu ngày thì khí xuống, liền cho uống tiếp thuốc viên. Qua chừng sáu ngày thì khỏi bệnh.
Tôi từng chữa một người dưới bụng có khối cứng đầy tắc, to như cái chén úp, không đau không sưng, chỉ có khí nghịch lên; bệnh mắc do tuổi già còn lấy vợ lẽ (?). Tôi cho uống hoàng kỳ (?), thục địa, đảng sâm, khí xuống mà khối đầy tắc tiêu đi — chính là loại bệnh này. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22024 · Đạp phong (chứng gió độc làm tứ chi rũ liệt, không cử động được)
Thành Khai Phương bị bệnh, mắc do nhiều lần uống rượu rồi gặp gió lớn; khổ vì chứng đạp phong ba năm, tứ chi không tự cử động được, khiến người câm; câm thì chết.
Uống rượu xong bị gió lớn, gió dần vào bên trong, phát sốt, miệng khô, đến nỗi tứ chi không dùng được, ấy là kinh lạc (các đường kinh và nhánh mạch dẫn khí huyết) đã bị bệnh. Đến khi mất tiếng thì khí của phổi đã cạn tuyệt.
Rượu có sức lên men, hại não và phổi nhiều nhất; xem bệnh đạp phong này thì nên biết điều phải răn. (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22025 · Mẫu sán (một dạng sán khí, khối kết ở bụng)
Hạng Xử bị bệnh mẫu sán. Mẫu sán ở dưới hoành cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng), phía trên nối với phổi; bệnh mắc do ăn nằm với vợ (tức là khối cứng đầy tắc to như cái chén úp ở dưới bụng trên đã nói). Thần Ý bảo ông: "Cẩn thận chớ làm việc nặng nhọc; làm việc nặng nhọc thì ắt nôn máu mà chết." Về sau Xử chơi đá cầu (?), lưng nghịch khí mà lạnh, ra mồ hôi nhiều, liền nôn máu mà chết.
Mẫu sán thành ra là do khí của thận hư yếu; làm việc nặng nhọc thì ra mồ hôi, khí của phổi không kìm giữ được, nên nôn ra máu. Phàm người mắc chứng hoành huyền (?) (hạch nổi ở bẹn) cũng thuộc loại mẫu sán.
Chỉ là vị trí lại thấp hơn mẫu sán mà thôi. Điều cần răn là sắc dục, sao người ta lại xem thường? (Phàn A chú)
Quyển hai mươi hai
22026 · Suyễn
Văn vương (vua Văn nước Tề) bị suyễn, đau đầu, mắt nhìn không rõ. Thần Ý trong lòng xét rằng: đây không phải là bệnh, mà vì người béo lại tích tinh, thân thể không vận động được, xương và thịt không gánh nổi nhau, nên suyễn; không nên chữa. Phép xem mạch nói: "Hai mươi tuổi, mạch khí nên đi rảo bước; ba mươi tuổi nên đi nhanh chân; bốn mươi tuổi nên ngồi yên; năm mươi tuổi nên nằm yên; sáu mươi tuổi trở lên thì khí nên lắng sâu (?)." Văn vương tuổi chưa đầy hai mươi, đang lúc mạch khí rảo bước, thế mà lại chậm chạp.
Như vậy là không thuận với lẽ trời bốn mùa. Sau đó nghe nói có thầy thuốc cứu cho vua, bệnh liền nặng thêm. Đó là lỗi của việc xét bệnh sai. Thần Ý xét rằng: thần khí (tinh thần và sức sống) giằng co mà tà khí xâm vào, không phải người tuổi trẻ có thể hồi phục được, vì thế mà chết. Cái gọi là điều hòa khí, là nên điều độ ăn uống, chọn ngày trời quang đãng, đi xe, đi bộ cho lòng rộng mở, để điều hòa gân, xương, thịt, máu, mạch, để cho khí thoát bớt ra. Cho nên tuổi hai mươi gọi là tuổi "đổi thay" (?). Theo phép thì không nên biếm cứu (biếm là châm bằng đá nhọn; cứu là đốt ngải); biếm cứu thì khí bị dồn đuổi.
Đau đầu, mắt không rõ, có thể biết là thấp nặng (trong người ẩm thấp nhiều), cũng có thể biết là âm hư (phần âm, tức tinh huyết và chất dịch trong người, bị thiếu hụt). Người thấp nặng thì rất có thể biếm cứu, chỉ có âm hư thì không được cứu, huống chi lại bị suyễn, cứu càng không thích hợp. Nếu cứ câu nệ vào tuổi tác, thì đời có trường hợp trẻ vừa lọt lòng đã bị cứu mà vẫn không tránh khỏi (?), thì sẽ nói sao đây? (Phàn A chú)
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video