Phẩm Vương luận (bàn về phép trị nước của bậc làm vua), thứ năm, phần ba.
Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp (vị vua thực hành chánh pháp, tức giáo pháp và lẽ phải chân chính, mà trị nước) không buông lung như thế, phải thành tựu bao nhiêu pháp thì mới được gọi là vua hành pháp?" Đáp: "Thưa Đại vương, thành tựu mười pháp thì được gọi là vua hành pháp. Mười pháp ấy là gì? Một là bản tính tốt đẹp đầy đủ. Hai là người thân thuộc, kẻ dưới có lễ phép. Ba là trí tuệ đầy đủ. Bốn là thường siêng năng tinh tấn (cố gắng không ngừng). Năm là tôn trọng chánh pháp. Sáu là quả quyết, nhanh nhạy. Bảy là ân đức sâu dày. Tám là khéo hiểu những phép tắc mà thế gian thực hành. Chín là chịu đựng được mọi khổ cực. Mười là không theo những pháp điên đảo (lệch lạc, trái lẽ phải)."
"Đại vương nên biết, vị vua có bản tính tốt đẹp đầy đủ thì thành tựu hai thứ công đức (điều tốt đẹp do việc lành đem lại). Một là vương tử, đại thần, trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), cư sĩ (người tại gia), mọi người dân ở thành ấp, làng xóm đều yêu kính vua. Hai là không có bệnh tật gì."
"Đại vương nên biết, vị vua có người thân thuộc, kẻ dưới lễ phép cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là những việc vua cần làm thì ai nấy tranh nhau làm xong, vua không phải lo. Hai là họ cẩn thận, không phạm phép vua."
"Đại vương nên biết, vị vua có trí tuệ đầy đủ cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là khéo biết phương cách, theo đúng pháp mà khéo che chở chúng sinh. Hai là những việc mình muốn làm thì tự trí tuệ mình biết rõ, không phải dựa vào người khác."
"Đại vương nên biết, vị vua thường siêng năng tinh tấn cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là mọi kho tàng đều đầy đủ. Hai là không có kẻ thù giặc giã, được vui vẻ an ổn."
"Đại vương nên biết, vị vua tôn trọng chánh pháp cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là thường làm mọi điều lành, không lúc nào ngừng nghỉ. Hai là giáo hóa được những chúng sinh làm ác."
"Đại vương nên biết, vị vua quả quyết nhanh nhạy cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là những việc trong lòng mong cầu đều mau được toại nguyện. Hai là những việc phát tâm muốn làm thì chẳng cần suy nghĩ lâu đã thành tựu đúng pháp."
"Đại vương nên biết, vị vua có ân đức sâu dày cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là người thân thuộc, kẻ dưới đều mến vua. Hai là đại thần và mọi người dân đều tin kính vua."
"Đại vương nên biết, vị vua khéo hiểu những phép tắc thế gian thực hành cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là biết được chúng sinh nào làm ác, chúng sinh nào làm lành. Hai là những gì vua đáng thu từ dân thì không để thất thoát."
"Đại vương nên biết, vị vua chịu đựng được mọi khổ cực cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là những việc vua muốn làm đều làm được trọn vẹn. Hai là không sợ những việc khổ sở phiền não."
"Đại vương nên biết, vị vua không theo những pháp điên đảo cũng thành tựu hai thứ công đức. Một là tự mình tiến lên được con đường thù thắng (cao quý, hơn hết). Hai là thường không rời thiện tri thức (người bạn lành, người hướng dẫn mình theo đường chánh). Đại vương nên biết, ai thành tựu mười thứ công đức như thế thì gọi là thành tựu vị vua hành pháp."
Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thành tựu mười thứ công đức như thế thì được gọi là vua hành pháp. Nếu trong nước có kẻ cầm đầu giặc nghịch, đủ bốn binh chủng (bốn loại quân thời xưa: quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ), tranh giành đất nước với vị vua hành pháp; hoặc vua nước ngoài đến xâm lấn, muốn đánh trận lớn, kéo cả bốn binh chủng đến trước mặt, thì vị vua hành pháp giao chiến với họ thế nào?"
Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp nên suy nghĩ: trong ba thời, dùng ba phương cách mà vào trận giao chiến. Ba thời ấy là gì? Là lúc sắp vào trận, lúc giữa trận và lúc sau cùng. Đại vương nên biết, dùng phương cách lúc sắp vào trận là: vị vua hành pháp nếu thấy vua phản nghịch, khi ấy lại có ba điều suy nghĩ. Thứ nhất là suy nghĩ: 'Binh mã của vua phản nghịch này ngang với ta hay hơn ta? Nếu ngang với ta mà cùng giao chiến thì cả hai cùng tổn hại, chẳng ích gì. Nếu hơn ta thì họ sống, ta chết.' Nghĩ như vậy rồi, nên tìm người thân, bạn bè, thiện tri thức của vua phản nghịch, nhờ họ hòa giải để dẹp yên cuộc tranh chấp. Thứ hai là vị vua hành pháp thấy vua phản nghịch có sức ngang mình hoặc hơn mình thì tự nghĩ: 'Không nên giao chiến, nên đem của cải cho họ để cầu dẹp yên cuộc tranh chấp.' Thứ ba là nếu thấy vua phản nghịch có nhiều quân sĩ, nhiều người thân thuộc, bè đảng, bốn binh chủng voi, ngựa, xe, bộ mạnh hơn, thì vị vua hành pháp tuy quân ít, vẫn có thể dùng phương cách tỏ ra dáng vẻ rất dũng mãnh, khó địch nổi, khiến vua phản nghịch sinh lòng kinh sợ mà dẹp yên cuộc tranh chấp. Như thế gọi là trong thời đầu suy nghĩ và dùng ba phương cách."
"Đại vương nên biết, nếu dùng người thân bạn bè, đem của cải biếu, làm cho kinh sợ, ba việc ấy mà không dẹp yên được cuộc tranh chấp, thì vị vua hành pháp khi ấy lại khởi ba điều suy nghĩ rồi mới vào trận giao chiến. Ba điều ấy là gì? Thứ nhất là suy nghĩ: 'Vua phản nghịch này không có lòng từ bi, tự mình giết hại chúng sinh, người khác giết cũng không ngăn cản. Nay ta không để cho giết hại lẫn nhau như thế.' Đó là tâm đầu tiên muốn che chở chúng sinh. Thứ hai là suy nghĩ: 'Nên dùng phương cách hàng phục vua phản nghịch, không để quân sĩ, binh mã giao chiến.' Thứ ba là suy nghĩ: 'Nên dùng phương cách bắt sống trói lại, không giết hại.'"
"Sinh ba thứ lòng từ bi ấy rồi, sau đó mới sửa soạn bốn binh chủng, bố trí quân sĩ binh mã, tuyên bố hiệu lệnh, tuyển chọn quân lính chia làm ba bậc. Trong bậc thượng lại có thượng, trung, hạ. Lấy những người dũng mãnh hạng dưới trong bậc thượng xếp ở hàng đầu; kế đến xếp những người mạnh bậc trung ở hàng thứ hai; kế đến đặt binh mã mạnh nhất của bậc thượng ở hai bên cánh, để che chở quân bộ, khiến họ không sinh lòng sợ hãi. Vị vua hành pháp ở giữa quân, cùng với quân voi, ngựa, xe, bộ mạnh mẽ bậc thượng hạng nhất, như thế mà vào trận. Vì sao? Vì có năm điều khiến đại quân tranh nhau tiến lên không lùi. Năm điều ấy là gì? Một là biết hổ thẹn với vua. Hai là kính sợ vua. Ba là muốn làm vừa ý vua. Bốn là khiến quân sĩ yên lòng không sợ phía sau. Năm là khiến họ nghĩ đến việc báo ơn vua, tùy sức tùy phận, không sinh lòng thối lui, dũng cảm chiến đấu."
"Đại vương nên biết, vị vua hành pháp dùng phương cách như thế mà vào trận giao chiến, khi ấy tuy có giết hại chúng sinh, nhưng vua ấy chỉ mắc tội nhẹ nhỏ, không phải chắc chắn phải chịu quả báo, sám hối (ăn năn tội lỗi trước Phật, chư tăng, nguyện không tái phạm) thì có thể tiêu trừ. Vì sao? Vì vị vua hành pháp ấy, khi sắp vào trận, trước đã sinh ba thứ lòng từ bi, nên tuy làm việc ác ấy mà tội nhẹ nhỏ, không phải chắc chắn phải chịu. Đại vương nên biết, vị vua hành pháp ấy vì chúng sinh, vì che chở sa-môn (người xuất gia tu hành), che chở giáo pháp của sa-môn, vì che chở vợ con, dòng họ, người quen biết mà có thể bỏ cả thân mình và của cải để làm việc ấy; vì việc ấy mà vị vua hành pháp được vô lượng phúc. Đại vương nên biết, nếu vì giữ nước, nuôi sống nhân dân mà dấy binh giao chiến, thì lúc ấy nhà vua nên phát trước ba tâm như trên, ra lệnh cho các tướng một mực làm theo lời vua dạy; giao chiến như thế thì có phúc, không có tội."
Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp sinh mấy thứ tâm mà thường che chở được các chúng sinh như thế?" Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp đối với các chúng sinh sinh ra tám thứ tâm. Tám thứ ấy là gì? Một là nghĩ đến mọi chúng sinh như nghĩ đến con mình. Hai là nghĩ đến chúng sinh làm ác như nghĩ đến đứa con đang bệnh. Ba là thường nghĩ đến chúng sinh đang chịu khổ mà sinh lòng đại từ. Bốn là nghĩ đến chúng sinh đang hưởng vui sướng mà sinh lòng vui mừng. Năm là nghĩ đến chúng sinh là kẻ thù mà sinh ý ngăn ngừa lỗi lầm. Sáu là đối với chúng sinh là người thân bạn bè mà sinh ý che chở. Bảy là đối với của cải mà coi như thuốc. Tám là đối với thân mình mà sinh ý vô ngã (thấy rõ thân này không có cái 'ta' chắc thật, thường còn)."
"Đại vương nên biết, nghĩ đến các chúng sinh như nghĩ đến con mình thì khởi hai thứ tâm. Một là như cha mẹ thương con, ngăn che cho con khỏi mọi điều ác. Hai là đối với mọi chúng sinh thường không bỏ lòng thương. Đại vương nên biết, nghĩ đến chúng sinh làm ác như đứa con đang bệnh thì khởi hai thứ tâm. Một là nhẫn nhịn được, như người bệnh ở đời chửi mắng thầy thuốc giỏi mà thầy thuốc giỏi không sinh lòng giận ghét. Hai là vì muốn dứt hết mọi lỗi lầm mà giữ tâm như thế. Đại vương nên biết, nghĩ đến chúng sinh chịu khổ mà sinh lòng đại từ thì khởi hai thứ tâm. Một là trong mọi cơn nguy cấp đều cứu cho họ khỏi khổ. Hai là đem đến cho họ niềm vui an ổn thù thắng. Đại vương nên biết, đối với chúng sinh đang hưởng vui mà sinh lòng vui mừng thì khởi hai thứ tâm. Một là đối với tiền của, của cải của người khác không sinh lòng tham. Hai là đối với sự giàu sang, vui sướng hơn người của người khác không sinh lòng ganh ghét."
"Đại vương nên biết, đối với chúng sinh là kẻ thù mà sinh ý ngăn ngừa lỗi lầm thì khởi hai thứ tâm. Một là thường nghĩ đến việc dứt bỏ nguyên nhân gây lỗi của họ, để xa lìa thù oán. Hai là đối với chúng sinh là kẻ thù mà sinh lòng như với người thân bạn bè, huống chi những người khác không phải kẻ thù. Đại vương nên biết, đối với chúng sinh là người thân bạn bè mà sinh ý che chở thì khởi hai thứ tâm. Một là mong cho tình thân bạn bè được bền chắc. Hai là mong cho mọi chúng sinh không sinh lòng oán ghét. Đại vương nên biết, đối với của cải mà coi như thuốc thì khởi hai thứ tâm. Một là có ham muốn mà không làm chuyện tà dâm. Hai là đối với sắc đẹp, hương thơm, vị ngon thì tùy theo lẽ thường ở đời mà dùng, không sinh lòng tham đắm. Đại vương nên biết, đối với thân mình mà sinh ý vô ngã thì khởi hai thứ tâm. Một là tìm đến chỗ các sa-môn, bậc có trí tuệ lớn để hỏi pháp. Hai là nghe pháp rồi tu hành đúng như lời dạy."
"Đại vương nên biết, vì vị vua hành pháp thường nghĩ nhớ, suy xét tám pháp như thế, nên không cần đi tìm của cải mà người đời tự nhiên dâng hiến những vật quý lạ trong nước không có, kho tàng đầy tràn. Còn những vua ác phi pháp ở đời, đánh roi dân chúng, ép buộc gây khổ mà đòi của, thì chẳng được món nào. Đại vương nên biết, vị vua hành pháp làm theo tám pháp này thì trong mọi việc làm, năm tháng ngày giờ, tinh tú, tiết khí, ngày sóc (ngày mồng một âm lịch) đều thường gặp điềm lành; mọi loài phi nhân (những loài không phải người như quỷ thần, dạ-xoa) và các loài quỷ tà độc ác muốn tìm dịp hãm hại cũng không làm gì được. Trong nước ấy gió mưa đúng thời, ngũ cốc được mùa, nhân dân no đủ, không phải lo đói khát. Mọi loài sâu bọ, chim sẻ, chuột, rồng gây mưa đá, những thứ làm hại cho đời, đều dứt hết. Nếu có giặc thù ở trong nước, thì tất cả đều theo tội lỗi nghiệp của chính mình mà chịu khổ, nghiệp mình hết thì tự mình diệt."
"Đại vương nên biết, vị vua hành pháp nếu che chở được các chúng sinh và giữ gìn được khí thế gian (thế giới vật chất làm chỗ nương ở cho chúng sinh) như thế, thì không phụ lòng mọi chúng sinh trong đời; các người làm lành, người có trí tuệ, các bậc thánh nhân và mọi chúng sinh không ai có thể chê trách được. Vì sao? Vì không có tội lỗi. Đại vương nên biết, vị vua làm lành như thế, khi mạng chung sẽ sinh lên cõi trời, hưởng niềm vui nơi cảnh giới vi diệu của chư thiên (các vị trời)." Rồi nói kệ (bài thơ tụng trong kinh Phật) rằng:
Trọng chánh pháp, không buông lung, thường nghĩ làm lợi cho chúng sinh;
Người thân thuộc, kẻ dưới có lễ phép, khéo biết việc làm của người khác;
Thân mình thường trong sạch, lìa mọi nghiệp vô ích;
Vua ấy hơn hẳn người đời, gọi là vị vua hành pháp.
Dáng vẻ trang nghiêm, lời nói thường ôn hòa, siêng năng tinh tấn trong điều lành;
Khéo biết việc thế gian, mọi nghề nghiệp tài khéo;
Vì thường không biếng nhác, dùng phương cách che chở thế gian;
Chúng sinh được an vui, không ai phải khổ sở.
Thường vui làm lợi ích cho người, nâng đỡ che chở lòng mọi người;
Mở miệng nói lời thương yêu, lời an ổn, lời quả quyết;
Biết lỗi, biết công đức, biết hơn, biết kém;
Vua như thế cùng với chúng sinh hưởng an vui được.
Đối với người giữ lòng bình đẳng, biết bố thí của cải, hiểu rõ nghĩa lý;
Các bề tôi và người thân thuộc, tất cả đều yêu mến vua;
Đầy đủ những người lành tụ họp, thường có thế lực lớn;
Bậc vua theo chánh pháp như thế ở ngôi vua được lâu dài.
Có lòng thương thì lìa việc giết hại, bố thí thì dứt việc trộm cắp;
Ham muốn chân chính thì ngăn tà dâm, nói thật thì dứt nói dối;
Hòa hợp thì trừ nói hai lưỡi (đặt điều chia rẽ), lời mềm mỏng thì ngăn lời độc ác;
Nói đúng đắn thì trị lời thêu dệt, sống trong sạch thì đối trị việc uống rượu;
Lòng trong sạch thì bỏ được tam độc (ba thứ độc trong tâm: tham, sân, si), được hưởng ngôi vua trời tốt đẹp.
Đại vương nên biết rõ: hãy luôn khéo giữ gìn các giới.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video