Thiên 7 — Phẩm 5: Bàn về đạo làm vua (phần hai)

 Phẩm Vương luận (bàn về phép trị nước của bậc làm vua), thứ năm, phần hai.

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vào thời nào thì các vua nhỏ phải làm theo phép vương luận?" Đáp: "Thưa Đại vương, vào thời mạt thế (thời cuối, khi đạo đức suy đồi), khi Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng theo quan niệm Phật giáo, dùng chánh pháp mà cai trị khắp thiên hạ) ẩn đi không xuất hiện, chánh pháp (giáo pháp và lẽ phải chân chính) không được thi hành, tà pháp (những giáo lý, lối làm sai trái) tranh nhau nổi lên. Lòng chúng sinh xấu ác, sinh ra ba thứ lỗi. Một là lòng tham ưa thích điều phi pháp (trái lẽ phải). Hai là lòng tham điên đảo (lệch lạc, đảo ngược lẽ phải). Ba là lòng bị lưới tà pháp trói buộc. Các vua nhỏ ấy tự mình không có trí tuệ, mất đi sự hiểu biết sáng suốt. Vì thế bậc thánh nói ra phép trị nước cho các vua nhỏ, để họ làm theo chánh pháp, che chở chúng sinh trong đời."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào gọi là lòng tham ưa thích điều phi pháp?" Đáp: "Thưa Đại vương, đối với mười nghiệp đạo bất thiện (mười con đường tạo nghiệp xấu: giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt, tham lam, sân giận, tà kiến) mà sinh lòng ưa thích, thì gọi là lòng tham ưa thích điều phi pháp. Thế nào gọi là lòng tham điên đảo? Của cải nuôi sống do sức tay mình làm ra, được đúng thời, được theo chánh pháp, được đúng phép tắc, vậy mà vẫn không biết đủ, còn đi tìm của cải của người khác, như thế gọi là lòng tham điên đảo."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào gọi là lòng bị lưới tà pháp trói buộc?" Đáp: "Thưa Đại vương, đối với những luận thuyết vô nghĩa của các ngoại đạo (những phái tu hành ngoài Phật giáo) lại tưởng là có nghĩa lý; đối với lời luận vô ích lại tưởng là có lợi ích; đối với điều phi pháp lại tưởng là đúng pháp. Vào thời mạt thế, những luận thuyết không phải do người trí soạn ra thì lại cho là chánh luận, sinh lòng tin theo, huân tu (thấm nhuần, tập luyện lâu ngày) theo tà kiến (cách thấy biết sai lầm) mà cho đó là phúc đức. Như thế gọi là lòng bị lưới tà pháp trói buộc."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, pháp nào gọi là vương luận, khiến các vua nhỏ theo phép ấy mà trị nước, cai quản dân chúng, thì gọi là đúng pháp và che chở được chúng sinh?" Đáp: "Thưa Đại vương, đó là lìa tâm tham dục điên đảo, lìa tâm sân hận điên đảo, lìa tâm ngu si điên đảo; dựa vào sự đối trị (dùng điều tốt để chế ngự, trừ bỏ điều xấu), dựa vào thực thể, dựa vào sự sai biệt (chỗ khác nhau), dựa vào lợi ích. Dựa vào đối trị và dựa vào thực thể, tức là đối với các pháp cần bị trừ bỏ, thì có cái gọi là thiện căn (gốc rễ của điều lành) không tham, thiện căn không sân, thiện căn không si (?)."

 "Thế nào là khởi lên pháp bị đối trị và pháp dùng để đối trị? Pháp bị đối trị là tâm buông lung và tâm không có lòng thương. Pháp dùng để đối trị là: vị vua hành pháp (vị vua thực hành chánh pháp mà trị nước) có tâm không buông lung và tâm đại từ bi. Vua biết thân này vô thường (không bền, không mãi mãi), của cải cũng vô thường, khéo tự quán xét thân mình mà thấy các lỗi lầm, biết rõ đúng như thật; như thế mà xa lìa sự đắm say hưởng dùng của cải. Vị vua hành pháp tuy có quyền tự tại mà không làm điều phi pháp. Như thế gọi là tâm không buông lung."

 "Đại vương nên biết, theo phép vương luận, vật không đáng được thì dù có được cũng không nên lấy. Vật đáng được thì chưa đúng lúc cũng không dám lấy. Vật đúng lúc đáng được, thì đối với người nghèo khó cũng không ép buộc, gây khổ mà lấy. Đến khi gặp nạn đói kém, nạn giặc cướp, nạn phản nghịch, nạn giết hại lẫn nhau, trong lúc hoạn nạn như thế, vua nên khởi lòng thương, không tránh hiểm nguy mà che chở các chúng sinh; đối với người nghèo thì cho áo mặc, thức ăn; đối với kẻ làm ác thì dạy điều lành. Như thế gọi là lòng thương. Đại vương nên biết, dựa vào hai pháp này thì gọi là vị vua hành pháp, chân chính che chở chúng sinh bằng tâm không buông lung và tâm đại từ bi."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp có lòng từ bi, vậy làm thế nào mà trị được những chúng sinh làm ác ấy?" Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp ấy nếu muốn trị những chúng sinh làm ác, thì trước hết khởi lòng thương, dùng trí tuệ quan sát, suy nghĩ năm điều, rồi sau mới trị. Năm điều ấy là gì? Một là dựa vào sự thật, không dựa vào điều không thật. Hai là dựa vào đúng thời, không phải lúc không đúng thời. Ba là dựa vào lẽ phải, không phải điều vô lý. Bốn là dùng lời mềm mỏng, không dùng lời thô bạo. Năm là dựa vào lòng thương, không dựa vào lòng giận."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là dựa vào sự thật, không dựa vào điều không thật?" Đáp: "Thưa Đại vương, tra hỏi đúng phép, lấy lời tự khai của người ấy, căn cứ vào lỗi thật mà trị, không căn cứ vào điều không thật. Như thế gọi là dựa vào sự thật, không dựa vào điều không thật."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là dựa vào đúng thời, không phải lúc không đúng thời?" Đáp: "Thưa Đại vương, khi vua có sức mạnh mà kẻ kia trái lệnh vua, thì nên trị tội. Nếu vua không có sức, thì nên tạm dừng không trị. Như thế gọi là dựa vào đúng thời, không phải lúc không đúng thời."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là dựa vào lẽ phải, không phải điều vô lý?" Đáp: "Thưa Đại vương, nên hỏi người kia do tâm gì mà phạm tội. Nếu do tâm ác thì nên trị đúng phép. Nếu không phải do tâm ác thì không nên trị tội. Như thế gọi là dựa vào lẽ phải, không phải điều vô lý."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là dùng lời mềm mỏng, không dùng lời thô bạo?" Đáp: "Thưa Đại vương, biết chúng sinh này phạm phép vua nhưng chỉ đáng quở trách, không đáng trị bằng cách khác, thì nên nói thẳng đúng như lỗi của họ, không che giấu; khéo dùng lời đắng cay mà quở trách như thế, chứ không phải không quở trách. Như thế gọi là lời mềm mỏng, không phải lời thô bạo."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là dựa vào lòng thương, không dựa vào lòng giận?" Đáp: "Thưa Đại vương, người trí biết tội này không chỉ quở trách là đủ, muốn dứt tội lỗi ấy thì trừ việc giết chết, không được chặt tay chân, khoét mắt, cắt tai mũi lưỡi; dựa vào tâm đại từ đại bi, cho phép giam vào ngục, đeo gông cùm, đánh đập trói buộc, quở trách đủ cách, tước đoạt của cải, đuổi sang xứ khác, cốt để người ấy sửa lỗi hối cải, chứ không phải vì lòng ác mà ruồng bỏ chúng sinh ấy. Như thế gọi là dựa vào lòng thương, không dựa vào lòng giận."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp sao lại làm khổ chúng sinh như vậy, giam cầm, đánh trói, đuổi đi xứ khác, mà lại nói là có lòng từ bi? Hai điều ấy trái nhau, sao gọi được là vị vua hành pháp?"

 Bấy giờ Đại Tát-già Ni-kiền Tử (vị đại sư xuất thân từ phái tu khổ hạnh Ni-kiền, người mà nhà vua đang thưa hỏi) nói: "Thưa Đại vương, về nghĩa này, nay tôi xin nói một thí dụ cho ngài. Đại vương nên biết, ví như cha mẹ có đứa con làm ác, vì thương con, muốn con sửa lỗi, nên tìm cách trị phạt nghiêm khắc: trừ việc không giết, không làm hư hại thân thể, còn đánh mắng thì tùy ý mà trị. Như vậy không gọi là bỏ con, không gọi là lòng ác, không gọi là lòng muốn làm khổ con; vì thương con nặng lòng, muốn con sửa lỗi, không tái phạm nữa. Cha mẹ ấy không gọi là làm điều phi pháp, mà gọi là thương con, không mất lòng từ."

 "Đại vương nên biết, vị vua hành pháp trị tất cả chúng sinh làm ác cũng như vậy. Vì lòng thương nặng, muốn họ sửa lỗi hối cải, nên trừ việc giết chết và làm hư hại thân thể; sinh lòng đại từ, khởi lòng đại bi mà giam cầm, đánh trói, dùng lời nặng nề quở mắng, tước đoạt của cải, đuổi đi xứ khác, cốt để họ hối cải, bỏ ác theo lành, cũng khiến những chúng sinh khác đang có ý làm ác không dám làm điều phi pháp; chứ không phải vì lòng ác mà ruồng bỏ chúng sinh ấy, cũng không cố ý muốn làm khổ chúng sinh mà trị phạt nghiêm khắc. Như thế gọi là vị vua hành pháp dùng lòng từ bi mà dùng lời nặng nề v.v. để trị tội chúng sinh, không gọi là phi pháp, không mất lòng từ. Vì thế, hai việc ấy tên gọi tuy có vẻ trái ngược nhau, mà thật ra không trái nhau."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là chúng sinh làm ác?" Đáp: "Thưa Đại vương, chúng sinh làm ác nói tóm lại có năm hạng, nên biết như vậy. Năm hạng ấy là gì? Một là chúng sinh làm hại cho vua. Hai là chúng sinh làm hại lẫn nhau. Ba là chúng sinh nổi lên chống nghịch. Bốn là chúng sinh tà hạnh (sống bằng việc làm sai trái, giết hại). Năm là chúng sinh tà mạng (người tu hành mà nuôi sống mình bằng cách bất chính). Đại vương nên biết, chúng sinh làm hại cho vua có mười một loại. Mười một loại ấy là gì? Một là chúng sinh phản nghịch. Hai là chúng sinh xúi người khác làm phản. Ba là chúng sinh dâng thuốc độc cho vua. Bốn là chúng sinh cướp đoạt của cải của vua. Năm là chúng sinh phá hỏng những việc vua cần làm. Sáu là chúng sinh xâm phạm vợ và cung nữ của vua. Bảy là chúng sinh trái lệnh vua. Tám là chúng sinh tiết lộ lời bàn kín của vua. Chín là chúng sinh dò thám đất nước. Mười là chúng sinh chửi mắng vua. Mười một là chúng sinh chê bai nói xấu vua. Đại vương nên biết, những hạng như thế gọi là chúng sinh làm hại cho vua."

 "Đại vương nên biết, chúng sinh làm hại lẫn nhau có mười loại. Mười loại ấy là gì? Một là chúng sinh giết hại lẫn nhau. Hai là chúng sinh cướp đoạt của nhau. Ba là chúng sinh xâm phạm vợ của nhau. Bốn là chúng sinh làm chứng gian hại người. Năm là chúng sinh nói dối lừa người. Sáu là chúng sinh phá hoại tình thân bạn bè của người khác. Bảy là chúng sinh dùng lời độc ác chửi người. Tám là chúng sinh dùng đấu cân gian dối lừa người, làm thiệt hại người. Chín là chúng sinh chê bai nói xấu lẫn nhau. Mười là chúng sinh đốt phá của nhau. Đại vương nên biết, những hạng như thế gọi là chúng sinh làm hại lẫn nhau."

 "Đại vương nên biết, chúng sinh phản nghịch là các vua nhỏ ở vùng biên giới, ở các thành ấp, các chủ làng xóm v.v. không thần phục mệnh lệnh của đại vương chính quốc. Như thế gọi là chúng sinh phản nghịch."

 "Đại vương nên biết, chúng sinh tà hạnh là chúng sinh không có giới (không giữ những điều răn cấm của đạo đức). Thế nào là không có giới? Đó là những kẻ làm đủ các ác luật nghi (những nghề nghiệp lấy việc giết hại sinh vật làm kế sinh nhai): kẻ đồ tể, thợ săn, kẻ nuôi heo, dê, gà, chó, ngỗng, vịt, mèo, chồn, chim ưng, chim cắt (để giết thịt hay săn bắt), kẻ câu bắn cá ba ba, kẻ làm các thứ lưới bẫy, hố lửa, tên độc, cướp bắt sâu bọ thú vật, dứt hại mạng sống của chúng, mặc tình làm ác. Như thế gọi là chúng sinh tà hạnh."

 "Đại vương nên biết, chúng sinh tà mạng là những người xuất gia, cạo bỏ râu tóc, bỏ hết việc làm ăn sinh sống, tu hạnh không chấp trước (bề ngoài như không vướng víu gì), mặc đủ thứ y phục kỳ dị, không giữ gìn giới cấm, nổi lên đủ thứ kiến giải, làm các hạnh khác lạ, dùng đủ mọi mánh khóe để cầu lợi lộc, cúng dường, nuôi sống bằng cách phi pháp, ai nấy đều không đứng vững được trong giáo pháp của chính mình. Như thế gọi là chúng sinh tà mạng."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp trị năm hạng chúng sinh ấy thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp trị những kẻ có tội ấy không giết chết họ, không chặt cắt mắt, tai, mũi, lưỡi, tay chân, bộ phận thân thể. Có ba cách trị. Ba cách ấy là gì? Một là lấy việc quở trách làm hình phạt. Hai là lấy việc tước đoạt của cải của họ làm hình phạt. Ba là lấy việc giam vào ngục, gông cùm, đánh trói, quở mắng, đuổi đi làm hình phạt. Tùy theo năm hạng chúng sinh làm ác ấy, phạm tội nặng, vừa hay nhẹ mà dùng ba cách ấy để trị. Như thế gọi là vị vua hành pháp trị năm hạng chúng sinh làm ác."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp trị chúng sinh làm hại cho vua thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, những kẻ có tội như thế, trừ việc không giết chết, không làm hư hại thân thể, thì được giam vào ngục, gông cùm, đánh trói, tước đoạt của cải, đuổi đi nơi khác để làm hình phạt. Đại vương nên biết, như thế gọi là vị vua hành pháp trị tội chúng sinh làm hại cho vua."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp trị chúng sinh làm hại lẫn nhau thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, trừ việc không giết chết, không làm hư hại thân thể, thì được giam vào ngục, gông cùm, đánh trói; không được tước đoạt hết của cải, mà trong sáu phần chỉ lấy một phần, rồi đuổi đi nơi khác. Đại vương nên biết, như thế gọi là vị vua hành pháp trị tội chúng sinh làm hại lẫn nhau."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp trị chúng sinh nổi lên chống nghịch thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp trước hết dùng lời lành, đúng phép mà chỉ bảo. Nếu kẻ ấy nghe lệnh vua liền bỏ lòng chống nghịch, đến chỗ vua xin chịu tội, thì vua ban ơn lớn, tha cho tội nặng; đất đai và những nơi vua đã giao cho cai quản thì không giảm bớt, không thu lại, cũng không đuổi đi. Vì sao? Vì muốn cho người ta biết vua có ba điều. Ba điều ấy là gì? Một là có chữ tín. Hai là có ân đức. Ba là có sức mạnh lớn. Kẻ chưa hàng phục thì khiến hàng phục; kẻ đã hàng phục thì khiến không tái phạm; kẻ muốn phản nghịch thì khiến không dám nổi lên. Đại vương nên biết, kẻ có tội ấy được tha tội, trở lại thần phục ngôi vua, nhân dân được yên ổn; vị vua đúng pháp ấy được phúc vô lượng, tiếng tốt lan xa."

 "Nếu kẻ có tội ấy nghe lệnh đại vương mà không chịu nhận tội, thì nên trị nặng hơn: không được giết chết, không làm hư hại thân thể, nhưng tước đoạt hết của cải, đất đai, dân chúng, rồi đuổi đi nơi khác. Vì sao? Vì để những chúng sinh khác không nổi lên chống nghịch. Đại vương nên biết, như thế gọi là vị vua hành pháp trị tội chúng sinh nổi lên chống nghịch."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp trị chúng sinh tà hạnh thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, những kẻ ác như thế, không được giết chết, không làm hư hại thân thể, không được đuổi đi, không được tước đoạt của cải của họ, chỉ dùng lời quở trách làm hình phạt, và nói rằng: 'Nếu ngươi còn làm những việc như thế như thế nữa, thì sẽ bị trị tội nặng.' Như thế gọi là vị vua hành pháp trị tội chúng sinh tà hạnh."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp trị chúng sinh tà mạng thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, nên thuận theo tăng chúng (đoàn thể những người xuất gia tu theo Phật) làm đúng pháp. Đại vương nên biết, nếu có vị tỳ-kheo (người đàn ông xuất gia đã thọ đủ giới của Phật giáo) phá giới, có tà kiến, không theo chánh pháp mà tu hành đúng như thật, nuôi sống mình bằng tà mạng, thì tăng chúng phải hòa hợp cùng nhau, gọi vị ấy ra trước mặt, lấy lời tự khai. Nếu vị ấy tự nhận việc mình làm là tội, thì tùy tội nặng nhẹ mà trị đúng pháp."

 "Nếu vị tỳ-kheo ấy chống lại mệnh lệnh của tăng chúng, không nghe lời thầy, bạn và thiện tri thức (người bạn lành, người hướng dẫn mình theo đường chánh), quấy rối chúng tăng khiến không tu đạo được, mà nếu vua nước ấy là bậc vua theo chánh pháp, thì tăng chúng nên đến báo cho vua, nhờ vua ra lệnh khiến vị ấy thuận theo mệnh lệnh của tăng chúng. Bấy giờ vị vua hành pháp trước hết nên gọi vị tỳ-kheo phá giới ấy đến, dùng lời lành khuyên bảo cho thuận theo mệnh lệnh của tăng chúng. Nếu vị ấy không nghe theo, thì nên nhóm hai bên lại, đối chất trước mặt cho rõ sự thật. Nếu xét ra có tội, thì giúp bên tăng chúng làm đúng pháp mà trị vị tỳ-kheo ấy: không được giết, không được cắt hại bất cứ bộ phận thân thể nào, không được giam cầm, không được gông cùm, không được đánh đập, không được lột ca-sa (áo của người xuất gia), không được tước đoạt của cải; chỉ được quở trách, được đuổi đi."

 "Đại vương nên biết, nếu có hai bên kết bè kết đảng tranh cãi kiện tụng, do phá giới, do tà kiến, do làm điều tà vạy điên đảo, do đủ mọi cách tà mạng, mà dấy lên đủ thứ tranh chấp khác nhau, đủ thứ thuyết khác nhau, đủ thứ lời khác nhau, thì vị vua hành pháp nếu tự mình hiểu pháp, tự mình hiểu nghĩa, nên theo đúng pháp mà xử dứt việc tranh chấp ấy. Nếu vua nước ấy tối tăm chậm lụt, không hiểu biết, tự mình không biết pháp, không biết nghĩa, không biết chánh pháp, không biết tà pháp, không biết bên nào đúng pháp, bên nào phi pháp, không biết lời nào đúng pháp, lời nào phi pháp, thì bấy giờ vua ấy nên hỏi các vị sa-môn (người xuất gia tu hành) đức độ lớn trong nước, là những người biết pháp, biết nghĩa, có trí tuệ lớn, thường làm theo chánh pháp, làm lợi ích cho chúng sinh, khéo biết xử dứt tranh chấp, nói được lời đúng pháp; hỏi các vị ấy về chánh pháp, biết thế nào là phạm, thế nào là không phạm. Biết rõ như vậy rồi, sau đó mới theo đúng pháp mà dẹp yên việc tranh chấp. Đại vương nên biết, như thế gọi là vị vua hành pháp trị tội chúng sinh tà mạng."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, nếu vua nước ấy tối tăm chậm lụt, không có trí tuệ, mà trong nước có nhiều sa-môn và bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, giữ việc tế lễ trong xã hội Ấn Độ xưa), mỗi bên làm theo một lối khác nhau, bên này cho bên kia là sai, ai nấy đều tự nói: 'Ta là sa-môn tu chánh đạo, làm lợi ích được cho chúng sinh; ta là phúc điền (ruộng phúc — người đáng được cúng dường, cúng cho họ thì được phúc như gieo hạt vào ruộng tốt), đáng nhận cúng dường.' Họ cứ thế mà chê bai lẫn nhau. Làm sao biết được ai là sa-môn thật, ai không phải sa-môn thật; đâu là chánh đạo, đâu là tà đạo; lời nào đúng pháp, lời nào phi pháp?"

 "Đại vương nên biết, có vị đại sa-môn dòng Thích-ca, xuất gia tu đạo, chứng được thần thông, có danh hiệu lớn là Như Lai, Ứng cúng, Chánh biến tri (các danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân như; Ứng cúng là bậc xứng đáng nhận sự cúng dường; Chánh biến tri là bậc hiểu biết đúng đắn và trọn khắp). Các đệ tử của Ngài, là tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ đủ giới), ai đứng vững trong giáo pháp của Đức Cù-đàm (họ của Đức Phật Thích-ca) thì đó là sa-môn thật, làm được chánh đạo, làm lợi ích cho chúng sinh, là phúc điền, biết chánh pháp, là người nói lời đúng pháp. Đại vương nên biết, ngoài giáo pháp của sa-môn Cù-đàm ra, tất cả các bà-la-môn khác đều gọi là tà đạo, không phải sa-môn thật, là người nói lời phi pháp, không nên nghe theo lời họ. Vì sao? Đại vương nên biết, họ không có chánh pháp, thì làm sao có được lời đúng pháp?"

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, nếu vua nước ấy tối tăm chậm lụt, không có trí tuệ, không biết phép vương luận, không làm theo chánh pháp, tự ý làm ác, thì tội ấy là tội của vua, ai sẽ trị?" Đáp: "Thưa Đại vương, vua ấy tự thân mình, tội của mình thì tự mình trị." Vua hỏi: "Thưa Đại sư, tự thân mình tự trị tội thế nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, vua ấy nên dựa vào hai cách mà tự trị. Hai cách ấy là gì? Một là dựa vào sức của chính mình. Hai là dựa vào sức bên ngoài."

 "Dựa vào sức của chính mình là: vua ấy nên suy nghĩ như vầy: 'Việc ta đang làm là buông lung hay không buông lung, là có lòng thương hay không có lòng thương, là việc nên làm hay không nên làm, là nghiệp lành hay là nghiệp ác?' Nếu biết việc mình làm là việc không nên làm, là nghiệp ác, thì dừng lại không làm nữa, sinh lòng hổ thẹn, ăn năn lỗi lầm, tự trách mình, sợ tiếng xấu, sợ đọa vào ác đạo (những cõi khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), và nên giữ gìn bản thân trước hai điều. Hai điều ấy là gì? Một là buông lung. Hai là không có lòng từ bi. Như thế gọi là dựa vào sức trí tuệ của chính mình mà tội mình tự trị."

 "Nếu vua không có trí tuệ, không tự suy nghĩ được như vậy, thì nên tìm khắp nơi trong nước những vị sa-môn có trí tuệ lớn, hiểu rõ vương luận, thường làm theo chánh pháp, nói được lời đúng như thật. Vua nên tự mình đến chỗ vị sa-môn ấy. Nếu không tự đến được, thì nên sai đại thần, vương tử, người quyền quý, người được mọi người kính trọng, đến chỗ vị sa-môn ấy, bày tỏ lòng khao khát, kính trọng của vua, rồi rước về chỗ vua. Khi vị ấy đến, vua nên đón rước, đưa tiễn, lễ lạy, thăm hỏi, hết lòng cung kính, hết lòng tôn trọng mà hỏi vị sa-môn rằng: 'Thế nào là việc làm lành, thế nào là việc làm ác? Làm theo pháp nào thì có lợi ích, làm theo pháp nào thì không có lợi ích? Lòng tôi tối tăm chậm lụt, không có trí tuệ, xin ngài nói cho tôi.'"

 "Khi ấy vị sa-môn nên vì vua mà nói rộng những pháp mà các vị vua hành pháp đời trước đã làm theo, cùng các phép vương luận, dùng lời mềm mỏng nói với vua rằng: 'Những pháp như thế như thế nên vâng làm, có lợi ích lớn, đó là mười pháp lành (thập thiện), như không giết hại v.v.; những pháp như thế như thế không nên làm, không có lợi ích, đó là mười pháp ác, như giết hại v.v. Những điều như thế như thế là pháp mà các vị vua hành pháp đã làm theo. Nay nhà vua chưa biết, nên bỏ những việc làm ác như mười điều ác v.v., nên làm những việc lành như mười điều lành v.v.' Vua nghe rồi vâng giữ, đúng pháp mà ăn năn sửa đổi. Nếu làm được như thế thì gọi là dựa vào sức bên ngoài mà tội mình tự trị."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp giữ gìn khí thế gian thế nào?" (khí thế gian: thế giới vật chất làm chỗ nương ở cho chúng sinh, như đất đai, núi sông, nhà cửa, cây cỏ.) Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp không đốt phá, không phá hoại, không tháo nước làm ngập, như thế gọi là việc làm giữ gìn khí thế gian. Vì sao? Vì những việc ấy đều là tạo nghiệp bất thiện. Vì thế vị vua hành pháp không nên đốt phá, phá hoại, tháo nước làm ngập thành ấp, làng xóm, núi rừng, sông đầm, vườn tược, lâu đài, cung điện, lầu gác trang hoàng, mọi con đường, các cây cầu, hang động tự nhiên; tất cả lúa, đậu, mè, lúa mạch, hoa, quả, cỏ, cây, lùm bụi, rừng rậm đều không nên đốt, không nên phá hoại, không nên làm ngập, không nên chặt phá."

 "Vì sao? Vì những vật ấy là chỗ mà mọi loài có sự sống, súc vật v.v. cùng có chung, không loài nào là không dùng đến. Mà những chúng sinh ấy không có tội lỗi gì, không nên làm hư hại vật mà chúng đang dùng để khiến chúng khổ sở. Lại nữa, tất cả cây rừng v.v. bên ngoài kia, các vị trời thiện lành trong sạch và mọi loài quỷ thần đều cùng có chung và nương dùng trong đó. Nhà cửa, cung điện, lầu gác trang hoàng là nơi các vị trời cùng ở. Lại nữa, những vườn ao, nhà cửa, cung điện, lầu gác trang hoàng ấy, mọi loài sâu bọ có sự sống dưới nước trên cạn đều cùng dùng chung, như chim sẻ, chuột, gà, chó, chim cưu, bồ câu, vẹt, voi, ngựa, trâu bò, dê, mèo, chồn, rắn, bò cạp, ngỗng, vịt, cá, ba ba, cho đến mọi loài côn trùng nhỏ nhiệm đều cùng dùng chung. Vị vua hành pháp cùng với các chúng sinh nương vào khí thế gian này mà sống, nên không được phá hoại. Như thế gọi là vị vua hành pháp giữ gìn khí thế gian, làm cho chúng sinh an vui."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp có vô lượng chư thiên (các vị trời) hầu hạ, theo hộ vệ vua. Sức của chư thiên tự tại, che chở được loài người, sao lại nói người che chở được trời?" Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp đem đến cho các vị trời ấy lẽ sống chân chính và món ăn trong sạch, tức là vì họ mà nói giáo pháp chân chính của Như Lai, pháp môn cam lộ (giáo pháp ví như nước ngọt bất tử, giúp thoát khỏi sinh tử), thiền định (pháp tu giữ tâm lắng yên, chuyên chú), giải thoát (thoát khỏi mọi ràng buộc phiền não và sinh tử), mười đường lành v.v., khiến họ lìa được khổ của các ác đạo. Lấy việc ấy làm sự che chở. Trừ các loài quỷ bất thiện chuyên giết hại v.v. Vì sao? Vì chúng thuộc vào hạng chúng sinh nuôi sống mình bằng mạng sống ác. Vì thế vị vua hành pháp ngay trong thân này gom được vô lượng công đức, giúp ích cho đời hiện tại và đời vị lai, lại còn gom được các quả lành."

 "Đại vương nên biết, vị vua hành pháp không nên đốt phá, phá hoại, dẹp bỏ tháp miếu của Như Lai, cùng phòng ốc, hang động, của cải, vườn tược, lầu gác, cây rừng, hoa quả của các sa-môn và những người tu hạnh trong sạch; cũng không nên lấy, cũng không nên vay mượn, trừ khi muốn làm lợi ích cho Phật, Pháp, Tăng (Tam bảo: Đức Phật, giáo pháp của Phật và đoàn thể người tu theo Phật)."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, các bề tôi phụ tá, quan tể tướng, quan coi hình ngục của vị vua hành pháp, nếu không lo việc nước mà chỉ cầu lợi cho mình; hoặc vì giận riêng mà làm hại việc công; hoặc nhận tiền của mà bẻ cong phép trị; khiến dân chúng càng lừa dối, rối loạn lẫn nhau; kẻ mạnh lấn kẻ yếu, người sang khinh kẻ hèn, kẻ giàu ức hiếp người nghèo, kẻ gian lấn át người ngay; kẻ giàu được bênh, kẻ nghèo chịu oan; kẻ xu nịnh nắm chính sự, người trung hiền phải lui ẩn; có lúc ở triều đình sợ nguy mà tự im lặng; có kẻ lo vơ vét tiền của để yên thân; dân chúng nghèo khổ không đủ sống, chán khổ mà nghĩ đến chuyện loạn, không còn nghe lệnh vua. Đó là do quan lại không giữ tiết trung, dối trên loạn dưới, nhận càn bổng lộc của vua. Những người như thế xếp vào hạng chúng sinh nào?"

 Đáp: "Thưa Đại vương, những kẻ ác như thế xếp vào hạng chúng sinh cướp đoạt, trị tội bậc nặng nhất. Vì sao? Đại vương nên biết, vì họ nhận chức quan danh giá và bổng lộc hậu của vua mà bỏ việc công, nghĩ việc tư, không để tâm đến chính sự; mọi tai họa loạn lạc sinh ra đều do họ. Đó là kẻ giặc ác lớn nhất của đất nước. Vua là bậc vua theo chánh pháp, không được giết, cho nên xếp vào hạng cướp đoạt mà trị tội bậc nặng nhất."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, trong nước của vị vua hành pháp, nếu có chúng sinh bất hiếu, không nghĩ đến ơn sinh thành nuôi dưỡng của cha mẹ, bỏ cha mẹ mà ở với vợ con; bao nhiêu áo mặc, thức ăn, thuốc thang khi đau ốm chỉ nghĩ đến việc cung cấp cho vợ con mà không cho cha mẹ; cha mẹ già yếu, ra vào không còn sức, mà chẳng hề lo lắng, gần gũi đỡ đần hầu hạ; còn với vợ con thì ngày đêm không rời; được một món ngon không dám tự ăn mà đem cho vợ con; hoặc trộm của cải quý báu của cha mẹ, lén cùng vợ con vui vẻ ăn uống; cha mẹ nói lời hay thì không chịu nghe theo, vợ con nói lời ác thì tin dùng không bỏ; hoặc vì vợ con mà mắng nhiếc cha mẹ; hoặc cùng người thân trong họ, mẹ con, chị em, kẻ trên người dưới mà làm chuyện dâm dục, không chút hổ thẹn. Những chúng sinh như thế xếp vào hạng chúng sinh nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, những kẻ ác như thế xếp vào hạng chúng sinh cướp đoạt, trị tội bậc nặng nhất. Vì sao? Đại vương nên biết, ơn cha mẹ rất nặng, dù hết lòng hiếu dưỡng còn chưa báo đáp được, huống chi lại bỏ rơi, trái nghịch lời dạy bảo. Đó gọi là kẻ giặc cướp lớn nhất trong đời."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, trong nước của vị vua hành pháp, có người buông lung, không có lòng thương, đối với vợ con, tôi tớ, người trong nhà thì hành xử tàn nhẫn, sai khiến trái phép, sai khiến không đúng lúc; việc không nên làm thì ép buộc phải làm, cho đến đánh mắng, không có lỗi cũng làm vậy; áo mặc thức ăn không đủ, không có chỗ nằm ngủ; gọi mà chưa kịp dạ, chạy đến thì chê là chậm; mở miệng là chửi như thể kẻ thù. Những người như thế xếp vào hạng chúng sinh nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, xếp vào hạng chúng sinh tà hạnh, trị tội bậc vừa. Vì sao? Đại vương nên biết, của cải trong nhà là do tôi tớ cùng góp sức làm ra, nên họ có một nửa phần (?). Phần áo mặc thức ăn của mình thì tha hồ mặc, ăn; phần của tôi tớ thì giữ khư khư không cho; dù có cho thì không đúng lúc, đáng cho nhiều thì cho ít, khiến họ luôn luôn thiếu thốn. Đó gọi là việc tà hạnh lớn nhất trong đời."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, trong nước của vị vua hành pháp, có người làm điều không lợi ích đối với Phật, Pháp, Tăng: đốt phá, phá hoại tháp chùa, tượng thờ và các kinh sách; dùng lời ác chê bai, nói rằng người xây dựng không được phúc lợi gì, người cúng dường thì uổng phí trong hiện tại, chẳng ích gì cho đời sau; hoặc chê tháp chùa và các tượng thờ chiếm chỗ, phá dỡ dẹp đi, đem bỏ chỗ khác; hoặc phá phòng ốc, hang động của các sa-môn và người tu hạnh trong sạch; hoặc lấy của cải của Phật, của Pháp, của Tăng như vườn rừng, ruộng nhà, voi, ngựa, xe, bò, lừa, la, lạc đà, tôi tớ, đầy tớ trai, y phục, đồ ăn thức uống, vàng, bạc, lưu ly, xa cừ, mã não và mọi thứ châu báu; hoặc bắt sa-môn đi làm phu dịch, sai khiến, bắt nộp thuế, đi lính, rồi ép phải hoàn tục; hoặc có lúc khinh mạn trêu đùa các sa-môn, muốn làm trò cười mà không sắm sửa bữa ăn đúng giờ, mời dối rồi không cho ăn uống, dù có cho ăn thì không đúng giờ, cho thức ăn trái phép; hoặc có lúc khinh rẻ, chê bai, chửi mắng, dùng lời ác phỉ báng; hoặc dùng gậy gộc, cục đất, ngói đá và nắm tay mình mà đánh các sa-môn; hoặc cầm dao, giáo, cung tên, mâu kích mà chém bắn làm thương hại; hoặc xô xuống nước, hoặc xô vào lửa, hoặc xô xuống khe núi, hố sâu; hoặc thả voi, ngựa, cọp, sói, sư tử, chó dữ, thú độc ra làm hại thân họ. Những kẻ ác như thế xếp vào hạng chúng sinh nào?" Đáp: "Thưa Đại vương, những kẻ ác như thế xếp vào hạng chúng sinh phản nghịch độc ác, trị tội bậc nặng nhất. Vì sao? Vì đã phạm tội căn bản (tội gốc, tội nặng nhất) cực kỳ nặng."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, thế nào là tội căn bản?" Đáp: "Thưa Đại vương, có năm thứ tội gọi là căn bản. Năm thứ ấy là gì? Một là phá hoại tháp chùa, đốt kinh và tượng, hoặc lấy của cải của Phật, của Pháp, của Tăng; hoặc sai người làm, thấy người làm mà giúp đỡ, vui theo; đó gọi là tội nặng căn bản thứ nhất. Nếu phỉ báng giáo pháp Thanh văn (hàng đệ tử nghe tiếng Phật dạy mà tu, cầu tự giải thoát), giáo pháp Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ một mình nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy chỉ dạy) và giáo pháp Đại thừa (con đường tu cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh), chê bai, gây trở ngại, che lấp giấu kín; đó gọi là tội nặng căn bản thứ hai. Nếu có vị sa-môn do lòng tin mà xuất gia, cạo bỏ râu tóc, thân mặc áo nhuộm (áo màu hoại sắc của người tu), dù người ấy giữ giới hay không giữ giới, mà đem giam vào ngục, gông cùm, đánh trói, bắt làm phu dịch, sai khiến, bắt nộp thuế đi lính, hoặc lột ca-sa ép phải hoàn tục, hoặc giết chết; đó gọi là tội nặng căn bản thứ ba. Trong năm tội nghịch (năm tội cực ác: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng chúng), nếu phạm một tội; đó gọi là tội nặng căn bản thứ tư. Phỉ báng cho rằng không có quả báo của mọi nghiệp lành nghiệp ác, suốt đêm dài thường làm mười nghiệp bất thiện, không sợ đời sau, tự mình làm và dạy người khác làm, giữ chặt không bỏ; đó gọi là tội nặng căn bản thứ năm."

 "Đại vương nên biết, nếu phạm những tội nặng căn bản như thế mà không tự ăn năn, thì chắc chắn sẽ thiêu sạch mọi thiện căn, đi vào đại địa ngục chịu khổ vô gián (khổ liên tục không có lúc ngừng). Đại vương nên biết, vì trong nước của vua có người làm nghiệp bất thiện cực nặng như thế, nên các bậc tu hạnh thanh tịnh, các bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, thoát khỏi sinh tử), các vị tiên, các bậc thánh nhân đều rời khỏi nước mà đi; chư thiên buồn khóc; mọi loài quỷ lành và các vị thần có sức mạnh lớn không còn che chở nước ấy; đại thần giết hại lẫn nhau, các quan phụ chính tranh giành nhau; giặc nghịch bốn phương cùng lúc nổi lên; thiên vương không giáng xuống phù hộ (?), long vương (vua loài rồng, theo tín ngưỡng xưa là vị làm ra mưa) ẩn nấp; lụt hạn thất thường, gió mưa trái mùa; các loài rồng đều bỏ đi, suối, sông, ao hồ đều khô cạn; cỏ cây cháy khô, ngũ cốc không chín; nhân dân đói khát, giặc cướp tung hoành, ăn thịt lẫn nhau, xương trắng đầy đồng; dịch độc, bệnh dịch, người chết vô số. Lúc ấy nhân dân không biết tự nghĩ rằng đó là lỗi do việc mình làm, mà lại oán trách chư thiên, kêu than với quỷ thần. Vì thế vị vua hành pháp muốn cứu nạn khổ này nên thi hành phép trị tội."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, vị vua hành pháp nếu không có tâm nhiễm ô, không có tâm ác, thì vì sao không được dùng lòng thương mà giết, chặt cắt thân thể?" Đáp: "Thưa Đại vương, vị vua hành pháp vì không có tâm nhiễm ô, không có tâm ác, nên không thể khởi lên ý nghĩ như thế mà giết hại mạng chúng sinh, chặt cắt thân thể. Vì sao? Vị vua hành pháp ấy thấy chúng sinh kia đến lúc chết, vì lỗi nghiệp của chính mình mà sinh lòng sân hận; chết rồi, mạng dứt, sinh vào ác đạo, lòng ác theo đuổi mãi suốt đêm dài không dứt. Vì thế vị vua hành pháp không giết, không làm hư hại thân thể. Vì sao? Vì việc ấy khó cứu vãn: nếu giết chết, chặt cắt thân thể, một khi làm rồi thì không thể lấy lại được. Còn giam cầm, gông cùm, đánh trói, quở mắng v.v. thì không phải là vứt bỏ vĩnh viễn, cho nên Phật cho phép. Vị vua hành pháp là để che chở chúng sinh; nếu giết chết, chặt cắt thân thể, thì không gọi là che chở chúng sinh trọn vẹn. Đại vương nên biết, giết hại mạng chúng sinh, chặt cắt thân thể là việc đáng sợ hãi nhất trong đời, cho nên Phật không cho phép vị vua hành pháp làm những việc như thế."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, những vật thuế khóa mà nhân dân trong nước của vị vua hành pháp phải nộp cho vua, đó là của vua hay là của người khác?" Đáp: "Thưa Đại vương, không phải của riêng vua, cũng không phải của người khác. Vì sao? Vì đó là do sức tay của người dân làm ra, kiếm được, cho nên không phải vật sở hữu riêng của vua. Nói không phải của người khác, là vì vua che chở được những chúng sinh ấy, cho nên không hoàn toàn là của người khác. Những chúng sinh ấy đã lập ra phép như vậy, cho nên nộp cho vua, vua đáng được một phần, không phải là của người khác."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, nếu có người dân đáng nộp của cho vị vua hành pháp mà không nộp, thì người dân ấy có phải là trộm của vua không?" Đáp: "Thưa Đại vương, không phải là trộm của vua. Nhưng người dân ấy vì tham tiếc mà lừa vua không nộp, nên mắc vô lượng tội. Vì sao? Vì vật đáng nộp mà không nộp cho vua."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, trong nước của vua, người đáng nộp của mà không chịu nộp, vua liền dùng roi gậy đánh phạt; nếu lấy của người ấy, thì có phải là cướp đoạt không?" Đáp: "Thưa Đại vương, không phải là cướp đoạt. Vì sao? Đại vương nên biết, vì vua có sức mạnh, che chở được họ khỏi hoạn nạn; nhờ vua che chở mà họ được yên ổn làm ăn, nên phải nộp của cho vua, cho nên không phải cướp đoạt."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, nếu người nghèo đáng nộp của cho vua mà vì không có của, vua lại ép đánh bằng roi để đòi của, thì có phải là cướp đoạt không?" Đáp: "Thưa Đại vương, đối với người này thì là cướp đoạt, đối với người kia thì không phải cướp đoạt. Đối với người không phải là cướp đoạt: nếu người ấy lười biếng trễ nải, không siêng làm ăn, làm chuyện tà dâm trái phép, chơi trò đánh bạc xư-bồ (một lối cờ bạc đổ xúc xắc thời xưa), cờ, bạc và những trò chơi như thế, thua mất tiền của cho người ta mà đến nỗi nghèo khó, thì đối với người như thế, vị vua hành pháp đánh bằng roi để thu đòi, cho đến bắt họ vay của người khác mà nộp cho vua, vua cũng không phải là cướp đoạt. Vì sao? Vì vua nghĩ thế này: 'Để người ấy không dám làm việc phi pháp làm hao mất của cải nữa.' Như thế, cả vua lẫn dân đều được lợi. Vua được lợi là kho tàng đầy đủ. Dân được lợi là việc sinh sống được thành tựu, lại không mắc tội."

 Vua hỏi: "Thưa Đại sư, đối với người nào thì vua là cướp đoạt?" "Đại vương nên biết, tuy vua đáng được, nhưng nếu biết cơ nghiệp nhà người ấy bị giặc cướp, bị kẻ giả làm thân thích lừa đoạt, bị vua phi pháp tước đoạt, bị lửa cháy thiêu rụi, bị gió bão, mưa dữ, cát bay, mưa đá phá hỏng cơ nghiệp; hoặc có lúc chỗ ở không được yên ổn, nhân dân chạy tán loạn, mất hết đồ dùng sinh sống; hoặc có sâu bọ, sâu đục lúa, chim sẻ, chuột, vẹt ăn phá ngũ cốc; hoặc có lúc gặp trời hạn hán, lúa không chín, nước lụt, mùa màng không thu hoạch được; vì những duyên cớ như thế mà cơ nghiệp không gây dựng được, của cải tiêu tan hết, thì đối với những người này nên im lặng, không nên thu đòi. Nếu lấy của người này thì gọi là cướp đoạt. Vì sao? Vì không thương xót người nghèo khổ này, nên không gọi là che chở chúng sinh trọn vẹn."

 "Đại vương nên biết, về việc này tôi nói một thí dụ, người trí nhờ thí dụ mà hiểu. Ví như có người muốn dâng thức ăn cúng dường các sa-môn và những người tu hạnh trong sạch, đã sắm sửa đủ mọi món ngon, bỗng nhiên nhà bị lửa cháy, gió thổi, nước cuốn, giặc cướp, thức ăn mất sạch; hoặc bị đồ dơ bẩn làm ô uế, không ăn được. Khi đến giờ ăn, các sa-môn tới nhà thí chủ, thấy cảnh tổn thất ấy, lại cùng lo buồn với họ, đi xin ăn đem về cho họ, thì còn lòng nào dám đòi thí chủ thức ăn? Mà thí chủ ấy không dâng thức ăn cũng không có tội. Đại vương nên biết, vị vua hành pháp cũng như vậy: tuy vua đáng được, nhưng người kia không nộp thì không phạm phép vua, không đáng bị đánh phạt. Vị vua hành pháp như thế ở đời trị dân giáo hóa, dân chúng luôn mong mỏi vui lòng."

 Kinh Đại Tát-già Ni-kiền Tử Thọ Ký (thọ ký: lời Phật báo trước việc một người sẽ thành Phật trong tương lai), quyển thứ năm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video