Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông, in lại. (Tên sách có nghĩa là: "Điều người làm con cần biết — sách địa lý giúp làm tròn đạo hiếu, tổng hợp dòng chính của môn học này theo sự lĩnh hội trong lòng"; "địa lý" ở đây là thuật xem đất để đặt mộ và dựng nhà, tức phong thủy.) Sơn nhân (người ở núi, cách người ẩn dật tự xưng) Từ Thiện Kế ở Giang Hữu (vùng Giang Tây) thuật lại, cùng soạn với em.
Lời dặn về cách biên soạn
Một: Sách này soạn cho người làm con, không phải soạn cho thầy thuật (thầy địa lý hành nghề). Vì vậy, những bí quyết xưa nay không truyền ra ngoài đều được trình bày lại từng điều thành khẩu quyết (câu thuộc lòng truyền miệng), và làm thành thơ ca để tiện học thuộc (?).
Hai: Sách này chỉ cốt cho dễ hiểu, để ai cũng dễ biết. Ngay từ đầu, chúng tôi không có ý trau chuốt câu chữ cho đẹp mắt. Vì thế, chúng tôi nói thẳng ý chính mà không ngại lời lẽ quê mùa, giảng kỹ chỗ sâu xa mà không lo dài dòng. Ngay cả những chỗ lặp lại trước sau, những lời biện giải vụn vặt, những chỗ chú dẫn qua lại không khớp, lời lẽ nông cạn, chúng tôi cũng không có thì giờ để ý đến.
Ba: Những bản đồ các khu đất nổi tiếng chép trong sách chỉ nhằm giải những điều còn ngờ. Vì vậy, ở những chỗ quan trọng, chúng tôi dẫn chuyện xưa để chứng cho việc nay, vẽ hình và nói rõ để làm sáng tỏ. Trong đó, có khi vì bàn về long huyệt mà nói sơ về sa thủy, có khi vì bàn về sa thủy mà nói sơ về long huyệt. (Long: các dãy núi, mạch núi chạy uốn lượn, được ví như con rồng; huyệt: điểm chính xác để đặt mộ, nơi sinh khí tụ lại; sa: các núi, gò nhỏ bao quanh huyệt; thủy: dòng nước, ao hồ quanh khu đất.) Chỉ chỗ nào trọng yếu mới nói kỹ, còn những chỗ khác thì không thể nói hết.
Bởi trên một mảnh giấy vài tấc, vẽ núi sông rộng hàng trăm dặm, làm sao có thể đầy đủ hết được! Người kém hiểu biết có khi chê hình vẽ không giống, ấy là vì cách nhìn mỗi người khác nhau mà thôi. Chúc Quan Vật tiên sinh nói: "Vẽ, vẽ, vẽ, mờ mờ ảo ảo lại mờ mờ ảo ảo. Một người vẽ một kiểu, mười người vẽ chín bức." Thật đúng thay! Người khéo xem phải tự mình nắm được chỗ huyền diệu, sao có thể "theo tranh mà tìm ngựa" (cứng nhắc theo hình vẽ mà đi tìm vật thật)?
Bốn: Các bản đồ khu đất nổi tiếng đều là những nơi anh em tôi đã tận chân đi, tận mắt xem. Hoặc do danh sư (thầy địa lý nổi tiếng) điểm huyệt, hoặc đã khảo nghiệm không sai, hoặc đã phát phúc (đem lại phúc lộc cho con cháu) ứng nghiệm rõ ràng. Phải có bằng chứng rõ để làm khuôn phép thì mới chép vào. Nếu không có bằng chứng thì không đáng tin, sao có thể chép tràn lan?
Năm: Mỗi bản đồ đều ghi rõ tên đất theo cách gọi địa phương, sơn hướng (hướng ngồi và hướng nhìn của ngôi mộ, tức tọa và hướng), do thầy nào chọn, và kể kỹ những nhân vật, quan tước mà khu đất ấy sinh ra. Chúng tôi không ngại vụn vặt, vì muốn chứng thực dấu tích có thật. Chúng tôi cũng mong người làm con nhờ đó tìm tòi chỗ tinh vi, dò xét chỗ sâu kín, hiểu được ý nằm ngoài lời nói và ngòi bút, chứ đừng vì thế mà lại sinh ra ngờ vực.
Sáu: Khi dẫn lời các danh sư, có chỗ gọi họ tên, có chỗ gọi tên sách, có chỗ gọi tên hiệu, có chỗ gọi tên tự, có chỗ chỉ gọi là "ông họ Mỗ", đều là cho tiện. Chỗ nào không ghi tên là vì còn ngờ nên để trống. Phần nhiều là người ở quê tôi, việc khảo cứu là xác thực.
Bảy: Khi cân nhắc phải trái giữa các thuyết, chúng tôi cũng chỉ dựa vào những tiên tích (mộ phần do các bậc thầy lừng danh thời trước đặt, được ví như dấu tích của bậc tiên) đã ứng nghiệm, và chỗ hay trong lời bàn của các danh sư để làm bằng chứng.
Tám: Các bản đồ khu đất nổi tiếng đã có lời thuật lại, đôi khi lại có thêm phần bổ nghĩa, giải nghĩa, kèm những chuyện truyền lại có tính kỳ lạ hoặc còn ngờ. Những phần ấy hoặc để làm bằng chứng, hoặc để giải thích thêm, chứ không phải vụn vặt.
Chín: Các hình mẫu vẽ long, huyệt, sa, thủy đều được lập theo phép tắc không thể không như thế, nhưng không được câu nệ cứng nhắc. Núi thật khác núi vẽ. Có những chỗ núi sông kỳ diệu mà thợ vẽ giỏi cũng không thể thể hiện hết được; người sáng suốt nên từ đó suy rộng ra những trường hợp tương tự.
Mười: Có khu đất nổi tiếng phải đến mấy trăm năm sau mới phát phúc, có khu đất chỉ vài năm đã phát phúc. Người đời phần nhiều câu nệ rằng phải là người sinh ra sau khi táng mới được hưởng phúc ấm (phúc đức do mộ tổ tiên để lại che chở con cháu); nếu thế thì những trường hợp quá xa hoặc quá gần như trên chẳng phải thành hoang đường sao? Anh em tôi lúc đầu cũng rất ngờ, lâu dần khảo nghiệm khắp nơi mới thấy rõ ràng không sai.
Bởi phát nhanh hay phát chậm cũng giống như việc học đạo có đốn môn (cửa ngộ tức thì) và tiệm môn (cửa ngộ dần dần). Phát chậm là lẽ thường ai cũng biết, không cần bàn. Còn phát nhanh thì như ngưu miên huyệt (huyệt chỗ trâu nằm ngủ) của họ Đào, như khu "chiết tý tam công" (khu đất nhà họ Vương, tương truyền con cháu có người gãy tay rồi làm đến tam công — ba chức quan cao nhất triều đình) của họ Vương, đều đã ứng nghiệm rõ ràng ở đời, không thể bảo là không có lẽ ấy. Nay trong sách, các khu đất được chép đều chọn những nơi thật sự ứng phúc ấm, không câu nệ thời gian xa hay gần. Chúng tôi ghi riêng điều này ở đây để người xem khỏi ngờ.
Mười một: Kẻ hèn này từng nói rằng học về đất phải dốc sức vào "ba nhiều", mà việc nghiền ngẫm sách địa lý không nằm trong đó. Ba nhiều là gì? Hỏi nhiều thầy giỏi thì được truyền đúng và nghe rộng; xem nhiều cổ cách (những mộ, những khu đất mẫu mực thời xưa) thì thấy rộng và rõ phải trái; trải qua nhiều việc đặt mộ thì tay nghề tinh và cái thấy đúng được vững vàng. Sách địa lý thì đã đọc nhiều rồi, nhưng lời cũ trên giấy lại ở ngoài ba nhiều ấy.
Vả lại, người làm con sao làm hết được ba nhiều ấy? Cho nên trong sách này chúng tôi chép nhiều bản đồ nổi tiếng, để người làm con chăm chú nghiền ngẫm, khiêm tốn mà tìm hiểu kỹ, thì ba nhiều đã nằm trong đó. Lâu ngày tự nhiên lĩnh hội trong lòng, bỗng chốc thông suốt, thầy tầm thường, thầy cúng nông cạn không thể lừa được. Như thế chẳng phải có ích cho người lo việc thận chung (chu đáo trong việc tang ma cha mẹ) sao!
Mười hai: Những nhà lớn, đất tốt vốn không chỉ một huyệt. Dương công nói "nhiều mộ hợp sức mới thành lớn", lại nói "phải lấy nhiều mộ đối chiếu với nhau mà bàn", đó là lời bàn xác đáng. Cho nên trong các bản đồ chép ở đây, có nhà có đến hai, ba khu đất là vì thế.
Mười ba: Sách của các nhà địa lý rất nhiều, đầu mối rối rắm, thật giả lẫn lộn, khó phân biệt hết. Duyên Đốc tiên ông nói: "Có được khẩu quyết rồi về hãy đọc sách", thật là lời xác đáng! Nay trong sách này, chúng tôi chọn những chỗ tinh túy, xác đáng để làm bằng chứng. Hoặc trích một hai câu, hoặc lấy một hai đoạn, hoặc thỉnh thoảng nhặt lời người thường, hoặc chép đủ thuyết của một nhà, hoặc cắt đoạn để lấy ý, hoặc tóm gọn lại thành lời. Ý là để làm sáng tỏ, chứ không dám cốt khoe sự rộng biết.
Trong sách, những chữ "hữu" (trên đây), "án" (xét), "dĩ thượng" (những điều trên), "bổ nghị" (bàn thêm), đều là những chỗ lý lẽ chưa hết nên giảng rõ thêm, chỉ là đổi cách mở lời mà thôi.
Bài tựa cho lần khắc in lại sách "Nhân tử tu tri" ở Dĩnh Trung (vùng đất Dĩnh, nay thuộc Hồ Bắc)
Hai anh em Từ Duy Chí và Từ Duy Sự ở Đức Hưng, nghe nói là anh em sinh đôi. Thuở nhỏ, họ là chư sinh (học trò trường huyện) trong huyện. Gặp tai nạn trong nhà, họ bỏ việc học thi, chuyển sang nghiên cứu học thuyết của hình gia (những người xem hình thế đất đai, tức thầy địa lý). Đức Hưng vốn có nhiều nhà kham dư (thầy xem đất, phong thủy); họ gặp rồi vẫn thấy chưa thỏa chí, bèn đi khắp bốn phương, tìm người giỏi hơn mình để thờ làm thầy.
Những nơi họ đi qua gồm Yên, Tề, Ngô, Sở, Mân, Việt. Từ cảnh tráng lệ của những thành lớn, đô hội nổi tiếng, đến những lối đi chỉ có vượn chim qua lại nơi núi dựng hang sâu, những nền cũ gò hoang làm hang cáo thỏ, họ đều trèo lên tận nơi, xem cho khắp rồi mới thôi. Trải ba mươi năm thì học thành, viết sách tên là "Nhân tử tu tri". Các học sĩ, đại phu đều yêu thích, ngày nào cũng có người đến mời; lễ vật dê non, ngỗng trời (lễ vật mời người tài) chất đầy sân.
Tiên phụ tôi là Thông Phụng công (cha đã mất của tác giả, mang hàm Thông phụng đại phu), khi chịu tang ông nội tôi, lấy sách ấy đặt trên bàn, tự tay hiệu đính, giấy rách mực phai vẫn không rời tay. Chẳng bao lâu, tiên phụ qua đời. Anh em mồ côi chúng tôi còn non nớt, sợ không đủ sức lo việc lớn, bèn mời Duy Sự đến cùng bàn tính. Ông vốn là nhà nho, cung kính thật thà như người không biết nói. Nhưng khi lên núi xem đất thì nghìn dặm như nằm trong tầm tay chỉ, tầm mắt nhìn. Khi mọi người tranh cãi nên hay không nên, không ai quyết được, ông thong thả nói vài lời là ngã ngũ, ai nấy đều chịu là không bằng.
Có lần ông thưa với tôi: "Công sức ba mươi năm của anh em tôi đều nằm trong sách này. Nay lại thêm mười năm, điều nghe thấy ngày càng nhiều. Mong ngài Thái sử (chức quan chép sử, ở đây chỉ tác giả bài tựa) làm người bênh vực trung thành cho tôi." Kẻ hèn này từ chối vì mình không đủ tài. Gặp lúc ông được Tư không (chức quan coi việc xây dựng, thủy lợi) họ Tằng ở Dĩnh mời, mà Duy Chí cũng vừa từ Kinh Nam đến, hai người đem những điều mới học được ra, cùng nhau thêm bớt gần một nửa. Quan Tư không bèn giao cho thợ khắc ván in, và bảo rằng kẻ hèn này đã được nghe việc từ đầu, nhờ viết bài tựa để sách được truyền xa.
Kẻ hèn này thầm than rằng nghề thuật khó luyện cho tinh, mà tiếng tăm lớn cũng chẳng dễ giữ. Ông thường nói: "Nhà tôi đời đời học Kinh Thư; học theo người xưa thì có thu hoạch, nghe nhiều thì việc thành (?). Lúc đầu (?), tôi tìm thuật kham dư trong sách mà không khớp — tự dùng ý mình thì hẹp, chịu khó hỏi thì rộng. Đến giữa chừng, tôi tìm ở người mà cũng không khớp. Về sau, tôi tìm trong những mẫu mộ phần, nhà cửa xưa nay đã ứng nghiệm thành bại, thì khớp được sáu, bảy phần mười.
Núi sông thuộc hai giới (theo thuyết đời Đường, núi sông Trung Hoa chia thành hai dải ranh giới lớn ở phía bắc và phía nam) khởi từ tây bắc mà dứt ở đông nam, hình thế lợi tiện há chỉ có một mặt? Từ khi tôi qua phía bắc sông Hoài, vượt phía nam sông Hán, để xem xét Trung Nguyên, Tần, Thục mà đối chiếu với các mẫu của mình, thì không chỗ nào không khớp với cách sắp đặt của các danh gia đời trước." Tay chai chân sạn, lao tâm khổ tứ — việc thành công khó khăn đến thế.
Tiếng tăm của anh em ông rất lớn, nhưng miệng kẻ ghen ghét cũng chẳng chừa điều gì. Lúc đầu, khi kẻ hèn này mời ông vào Dĩnh, có người chửi rằng: "Đó là kẻ giả làm ẩn sĩ tóc bạc núi Thương (?) mà đội mũ mặc áo nhà nho, là 'anh hùng lừa người' đấy thôi!" Lời đồn như "chợ có hổ" (lời nói sai nói mãi thành tin) và "bóng rắn trong chén" (sinh nghi vô cớ) truyền nhau xúi bẩy, ông gần như không cách gì tự giãi bày. Thế là tiếng tăm thành mồi nhử cho lời gièm pha.
Than ôi! Chưa nói đến nghề của ông, chưa nói đến người đời nay — đời Hán, Dương Hùng (tự Tử Vân) làm sách "Thái Huyền" để phò trợ kinh điển của thánh nhân, mà cả đời không ai hiểu, chỉ có Hoàn Đàm khen lời văn ấy lạ, bảo rằng "năm trăm năm sau sẽ thịnh". Lão Tử chẳng từng nói "người hiểu ta càng hiếm thì ta càng quý" đó sao? Những kẻ kia, dù có đến từng nhà giảng giải bằng lý lẽ tinh vi, rốt cuộc cũng không cảm hóa được, thì lời của kẻ hèn này có ích gì? Ông cứ cất sách vào núi danh tiếng (để dành cho đời sau) là được!
Ngày tốt tháng giêng năm Quý Mùi niên hiệu Vạn Lịch (năm 1583), Lý Duy Trinh ở Vân Đỗ viết bài tựa này. Ông được ban đỗ tiến sĩ xuất thân, mang phẩm hàm Á trung đại phu, giữ chức Hữu tham chính ở Bố chính sứ ty (cơ quan hành chính cấp tỉnh) Hà Nam, trước là Phó sứ ở Án sát ty (cơ quan coi việc hình án, giám sát cấp tỉnh) Thiểm Tây, vâng sắc vua trông coi việc học, và là Quốc sử tu soạn (người biên soạn quốc sử) ở Hàn lâm viện.
Bài tựa cho lần in lại sách "Nhân tử tu tri"
Mùa xuân năm Tân Dậu niên hiệu Gia Tĩnh (năm 1561), tôi ở nhà trọ nơi kinh đô gặp Thái sử Kim Tinh Kiều, cùng bàn về sách của các nhà kham dư, có đến hàng mấy chục, cả trăm loại, phần nhiều rườm rà, mâu thuẫn nhau. Người con có lòng nhân, có hiếu, một khi gặp đại sự (tang cha mẹ), trong lúc đau buồn thảm thiết, lấy những sách ấy ra xem thì không biết theo đâu, thường ân hận vì đã không thể tận lòng. Chỉ có sách "Nhân tử tu tri" do anh em họ Từ ở Đức Hưng soạn là gom các sách lại mà cân nhắc lấy chỗ đúng, đủ để phá tan mọi mối ngờ và lo được đại sự.
Nhưng tôi chỉ nghe nói, chưa thấy sách. Đến khi từ Thương Ư xin thôi quan về nhà, tôi tìm sách ở các hiệu sách, thấy hai bản khắc, rất khen hai ông dụng tâm thỏa đáng, và phục lời ông Kim là không sai. Tiếc rằng chữ sai nhiều, khiến người đọc gần như phát chán. Mùa đông năm Tân Tỵ (năm 1581), Thái sử họ Lý ở Vân Đỗ chọn đất cho thân phụ là Phương bá công (phương bá: quan đứng đầu một tỉnh), bèn gửi thư cho Trung thừa (quan tuần phủ) Vương công, nhờ tìm mời hai ông đến Vân Đỗ. Lúc ấy người anh đã vào Mân Việt, nên mời người em đến.
Sau khi việc lớn đã xong, tôi lại từ nhà quan Thái sử mời người em cùng người học trò giỏi là Đồ tử đến Dĩnh Trung, cũng để tính việc chọn đất. Tôi thấy người em phong nhã, học rộng mà kín đáo, khác hẳn thầy tầm thường. Chúng tôi qua lại với nhau gần một năm; ngày rảnh ông đem bản chép tay đã sửa kỹ ra cho tôi xem. Không lâu sau, người anh cũng từ Mân Việt đến, hai anh em cùng nhau sửa chữa rất lâu. Tôi nghĩ cuộc gặp này không phải ngẫu nhiên, sách đã tinh rồi, bèn hiệu đính và đưa khắc in, để người con có lòng nhân, có hiếu trong thiên hạ đọc mà làm theo, mong rằng không còn ân hận vì không tận lòng nữa!
Ngày rằm tháng tư năm Quý Mùi, năm thứ mười một niên hiệu Vạn Lịch (năm 1583), cư sĩ Dương Bạch ở Dĩnh Trung là Tằng Phan, tự Tử Ngọc, soạn.
Bài tựa cũ
Anh em Từ Duy Chí và Từ Duy Sự ở Giang Hữu soạn sách kham dư giúp làm tròn đạo hiếu, tên là "Nhân tử tu tri", rồi nhờ Phí đại nhân hiệu Ngưỡng Hồ, người chỗ thân tình hai nhà, gấp rút xin tôi viết lời. Vừa lúc có người khách ngồi đó, giật mình nói: "Điều người làm con cần biết đâu chỉ có thế! Vả lại chữ hiếu cũng chẳng dễ nói. Như vua Thuấn suốt đời thương nhớ cha mẹ, như Vũ vương và Chu công nối được chí, nối được việc của cha ông, như Tăng Sâm nuôi dưỡng theo ý chí của cha — đó mới là hiếu. Còn chăm chăm vào một nghề một tài mà gọi là hiếu thì tôi lấy làm lạ."
Tôi giải thích: "Người làm con đối với cha mẹ vốn phải hết lòng hết sức trong mọi việc, huống chi địa lý lại thiết thân nhất với việc đưa tiễn cha mẹ lần cuối, tức đại sự! Sách xưa nói 'thờ người chết như thờ người sống'. Nếu khi cha mẹ mất mà đặt vào nơi có kiến, có mạch nước, đầy cát sỏi, thì có khác gì vứt xuống khe rãnh, còn đâu là hiếu? Cho nên thuyết phong thủy vốn chưa đủ tin hẳn, nhưng việc đặt yên cha mẹ thì phải coi trọng; họa phúc của người sống không đáng tính, nhưng sự yên hay nguy của người đã khuất thì phải lo.
Lẽ nào cái hiếu lớn của vua Thuấn, cái hiếu thấu suốt của Vũ vương và Chu công, cái hiếu thuần của Tăng Sâm lại không nghĩ tới điều này? Đọc lời dạy của Khổng phu tử về trạch triệu (khu đất và huyệt mộ), lời răn của Trình tử về ngũ hoạn (năm mối họa có thể đến với mộ), thì địa lý vốn là việc cấp thiết người làm con cần biết, chẳng phải loại một nghề một tài kia sánh được. Gọi là 'tư hiếu' (giúp làm tròn đạo hiếu) cũng phải lắm. Vả xem sách này, chia điều, xếp loại, rõ ràng thiết thực mà đầy đủ rộng rãi, bác bỏ thói hủ lậu của các nhà, mở lòng hiếu thành cho thiên hạ, thật có ích cho việc giáo hóa ở đời, không thể vì nó là một nghề thuật mà xem nhẹ." Người khách vâng dạ lui ra. Nhân đó tôi viết lại để gửi trả sách.
Từ Giai, hiệu Tồn Trai, ở Hoa Đình soạn. Ông được ban đỗ tiến sĩ cập đệ (đỗ hàng đầu kỳ thi Đình), mang hàm Quang lộc đại phu, Tả trụ quốc, giữ chức Thiếu sư kiêm Thái tử thái sư (các hàm cao quý bậc nhất), Lại bộ thượng thư (đứng đầu bộ coi việc quan lại), Kiến Cực điện đại học sĩ (hàm tể tướng thời Minh), tri chế cáo (soạn chiếu chỉ), giảng kinh cho vua, và làm tổng tài bộ quốc sử.
Bài tựa cũ
Người đời bàn về các nhà kham dư, phần nhiều coi thường đó là thuật xem đất. Thật ra kham dư không phải chỉ là một thuật. Xưa vua Vũ thần thánh chia đặt đất đai, men theo núi mà chặt cây mở đường, theo thế của chín dòng sông mà định chỗ ở cho dân; ông Công Lưu dời đô thì xem xét phía âm phía dương (phía khuất và phía có nắng), quan sát dòng suối; Chu công bói đất Lạc để dựng nhà Chu, đóng ở ấp Lạc — từ xưa việc này đã được coi trọng lâu rồi.
Từ khi Tả tiên viết "Long kinh", Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác, đời Tấn) viết "Táng thư", những kẻ nói lời quê kệch, thuyết lệch lạc mỗi người đem chỗ thấy của mình ra bán cho đời, biến thành một nghề thuật, nên đời coi thường cũng là phải. Vũ trụ thật là rộng lớn! Người làm nghề đã không thể đi xa muôn dặm, đi hết những bước chân của Chương Hợi (hai người được vua Vũ sai đi đo khắp mặt đất), lại câu nệ lời quê kệch, thuyết lệch lạc, không nhờ bậc đại gia uốn nắn, thì cũng như cầm vũng nước trong dấu chân trâu mà bàn về giao long đỏ (lấy cái nhỏ hẹp mà đo cái lớn lao), làm sao được!
Bàn về phép tắc hình tượng, không gì rõ hơn Kinh Dịch. Dịch nói: "Trời đất định vị, núi đầm thông khí." Ngôi vị thì cố định mà khí thì thật sự thông nhau. Sự giao hòa dày đặc, tràn đầy mênh mông, hồn phách bay lượn, linh dị quái lạ — đều là khí. Bốc lên làm gió mưa, ứng lên làm các vì sao, lưu chuyển thành hình trong núi sông cây cỏ — cũng là khí. Khí là thứ chở trời đất mà làm cho trôi nổi. Vì thế, khí núi khiến người phần nhiều dũng mãnh, khí đầm lầy khiến người phần nhiều câm, khí hang lũng khiến người phần nhiều tê bại, khí nơi hiểm trở khiến người phần nhiều sống lâu.
Quách Cảnh Thuần nói: "Mở cái cũ, phát cái mới; hướng chầu về biển, chắp tay về sao Bắc Thần (?)." Tả tiên cho rằng núi thuộc giới phía bắc khởi từ Vu Điền (vùng Tây Vực), nhánh bên trái vươn tới tận … (?); núi thuộc giới phía nam từ nhánh bên phải vươn tới tận Ngũ Lĩnh (dãy núi lớn ở miền nam Trung Hoa). Ông nói: "Núi đi có chỗ đứt, nhưng mạch không đứt giữa chừng" — đó là thuyết "núi đầm thông khí". Người làm nghề kham dư ở đời có biết điều ấy không?
Việc dựng kinh đô, lập thành ấp đã chép trong kinh sách, tôi không bàn. Quách Cảnh Thuần bàn về phép táng: "Táng là cất giấu, là nương theo sinh khí (luồng khí sống chảy trong lòng đất theo mạch núi)." Người đời bèn lấy khí tốt xấu mà bàn họa phúc, không xét xem nghĩa của việc táng vốn từ đâu mà ra. Mạnh Tử chẳng từng nói: "Vì người đã khuất mà không để đất chạm vào da thịt, lòng người con há chẳng thấy yên ổn sao?" Tôi nhờ đó biết rằng việc táng sinh ra từ tấm lòng của người con có nhân, có hiếu.
Nếu không nương theo sinh khí, không tránh ngũ hoạn, lỡ ra như cướp từ miệng quạ diều để đem nuôi sâu kiến (ý: thi hài trên đất bị quạ diều ăn, dưới đất bị sâu kiến ăn), thì có khác gì vứt xuống khe rãnh! Người khéo thương cha mẹ, khi cha mẹ bệnh ắt chọn thầy thuốc giỏi, khi táng không dám giao cho thầy tầm thường, ấy là vì thận trọng. Cho nên nương theo sinh khí, tránh ngũ hoạn, để cha mẹ được yên, để trọn nỗi lòng suốt đời của mình — đó là tấm lòng của người con có nhân, có hiếu, chứ không chỉ lấy họa phúc mà bàn tốt xấu.
Các nhà kham dư kia, nếu biết đem những điều đã thử nghiệm để gửi thi hài vào lòng tạo hóa, làm trọn tấm lòng của người con có nhân, có hiếu, thì đạo ấy cũng lớn lắm thay! Đời sao có thể coi thường được?
Ở đất Nhiêu (phủ Nhiêu Châu, Giang Tây) quê tôi có hai nhà nho là anh em Từ Duy Chí, Từ Duy Sự, từng soạn sách kham dư tên là "Nhân tử tu tri", đem đến nhờ tôi chỉnh sửa. Tôi đọc thấy lời bàn rộng khắp, giảng lý tinh tường, gom trăm cách dùng về một gốc, gỡ những mối ngờ giữa trăm nhà, thật đủ để kéo những lời quê kệch, thuyết lệch lạc trở về đường chính. Vì thế tôi viết bài này làm tựa.
Kim Đạt, hiệu Tinh Kiều, người Phù Lương soạn. Ông được ban đỗ tiến sĩ cập đệ, giữ chức Tư nghiệp Quốc tử giám (phó quan coi trường đại học của triều đình) ở Nam Kinh, trước là Quốc sử biên tu ở Hàn lâm viện.
Tôi thôi làm quan đã hơn hai mươi năm. Ngoài Sáu Kinh, sách của trăm nhà tôi đều tìm đọc. Chỉ có việc bói toán của Bào Hy thị (vua Phục Hy), thuốc men của Kỳ Bá và Hoàng Đế, phép táng của Quách Cảnh Thuần là thật có thể làm lợi cho thiên hạ, đều đáng gọi là "nhân thuật" (nghề thuật xuất phát từ lòng thương người). Cũng phải thôi khi sông Hoàng Hà, sông Trường Giang nhiều lần đổi dòng, mọi sự như mây nổi, như chó rơm (đồ dùng xong rồi vứt), mà ba nghề ấy vẫn truyền muôn đời không bỏ. Bởi cái gì làm ra đẹp đẽ thì được yêu, được yêu thì được truyền, lẽ tình người và thế sự vốn như thế.
Hai ông họ Từ ở huyện tôi, hiệu Thiếu Phong và Ngưỡng Phong, là cặp anh em khó ai bằng. Họ cầm sách kham dư giúp làm tròn đạo hiếu do mình soạn đến cho tôi xem, toàn là những chỗ tinh diệu do tinh thần riêng lĩnh hội được. Tôi đọc mà nghiền ngẫm, thấy họ tìm rộng nguồn gốc mạch lạc núi sông trong thiên hạ, lại tham khảo các mẫu tiên tích của các danh gia gần xa, đối chiếu với lời bàn của các bậc đại nho, đại gia xưa, mô tả những hình thể biến đổi không đều của ngũ tinh (năm dạng hình núi ứng với năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Từng đoạn đều lấy ý mình mà đoán định, một lẽ xuyên suốt mà hợp với tình người, thật đã nắm sâu chỗ then chốt của câu "nương theo sinh khí" của bậc hiền triết đời Tấn (Quách Phác).
Tóm lại, sách rõ ràng, thiết thực, giản dị, lời văn trôi chảy. Ví như các nhà văn chương gọi là vải lụa, đậu thóc (những thứ thiết yếu hằng ngày), ăn mãi không chán; đọc dễ hiểu, học dễ theo. Thật là lời dạy quý giá thông dụng cho đời, đáng yêu mà đáng truyền! Vả lại sách dạy người đặt yên cha mẹ để lo đại sự, nêu những điều đáng quý trọng để làm hiếu được trọn, chỉ những điều không được phạm để giữ lòng nhân được toàn; cái gốc đạo đức giữ mình, sự lan tỏa phong hóa của quốc gia cũng từ đây mà ra.
Huống chi hai ông có tư chất sáng suốt nhanh nhạy, có tiếng trong làng văn, đáng lẽ có thể làm nên việc lớn, vậy mà lại quay hẳn đi, coi xe mũ quan sang như mây nổi, buông lòng nơi núi sông, đem điều mình chứa chất ra để giúp đạo hiếu cho thiên hạ và đời sau. Thế là hai ông tuy lánh đời mà lại càng làm sáng tỏ đạo. Về công việc làm lợi cho người, điều mà Tạ Thượng Thái gọi là gần như uổng phí gốc rễ cả một đời (?), hai ông có thể tránh được. Ôi, tốt đẹp thay!
Các bậc hiền sĩ đại phu đương thời đều đã viết những lời quý như khắc vào đồng đá, công luận đã có rồi, cần gì tôi phải lải nhải? Tuy vậy, người trí đặt ra phép, kẻ ngu thì xì xào; người hiền đổi mới phép tắc, kẻ kém thì câu nệ. Làm sao cho con hiền cháu thảo trong thiên hạ đọc sách của hai ông mà vượt ra ngoài dấu vết cũ, thông suốt chỗ khéo ngay giữa lòng và mắt; không gặp nó bằng sách mà gặp bằng mắt, không gặp bằng mắt mà gặp bằng tinh thần; thấu được cái thật, hợp được chỗ huyền diệu, để mở rộng bản tâm của hai ông là lấy nhân hiếu dạy thiên hạ? Đó là ý đẹp chưa nói ra của hai ông. Tôi nhân lời nhờ của họ mà nói luôn cả điều ấy. Hai ông cùng một lần sinh ra, là dòng dõi Thái sư Trung Mẫn công đời Tống, cháu tám đời của nhà lý học Thu Cốc tiên sinh, thuộc nhà thế gia ở đất Ngân.
Năm Kỷ Tỵ niên hiệu Long Khánh (năm 1569), ông già tám mươi tư tuổi, người bà con là Trương Côn viết tại tinh xá Ngân Lộc.
Các bậc thánh nhân thời xưa nắm then máy của tạo hóa, dò lỗ hổng của âm dương, ngẩng xem trời, cúi xét đất, để mở ra chỗ sâu kín của thiên văn và địa lý. Cho nên quan sát bằng cơ hành (dụng cụ đo thiên văn) mà số độ của các tinh tú không sai. Đất dày chở muôn vật, núi đầm thông khí, khí hòa nung đúc nên chỗ linh thiêng, vi diệu khó lường. Từ khi Thái vương dời đến đất Kỳ, Chu công xem đất Lạc, xét âm dương theo thời, thì thuyết phong thủy thật đã bắt đầu từ đó.
Trước Ba Đời (Hạ, Thương, Chu) thì xa xôi lắm rồi. Từ Hán, Tấn trở về sau, người hiền nối gót nhau; những người nổi tiếng ở đời như Quách, Bốc, Tằng, Dương, Ngô, Liêu, Lại. Xét việc truyền thụ thì có phái loan đầu (phái xem hình dáng núi non, thế đất) và phái thiên tinh (phái xem phương vị, lấy sao trời và la bàn mà định hướng). Xem trước tác thì có các sách "Thanh nang", "Táng kinh". Càng về sau lời càng nhiều, nhưng đều buông theo ý riêng, quen theo thói lệch, mà không gom được cái toàn thể.
Anh em họ Từ ở quận Nhiêu, thuở nhỏ đã có tư chất sáng lạ, nổi tiếng ở trường học. Nhân lo việc tang, họ dốc chí vào núi sông, nghiên cứu các sách kham dư đến tận cùng, rồi tự xét rằng: cái nghe thấy này còn hạn hẹp, chưa thấy hết toàn cảnh. Bèn đi khắp nơi, ngày ngày giao du với các quan lại; những núi nổi tiếng, những thế đất đẹp, mộ phần của các thế gia, họ đều lên xem, vẽ hình, đối chiếu với nhau, thu được rất nhiều.
Từ đó họ chán sự mênh mông không bờ của các thuyết, bèn tham khảo rộng, nhặt chỗ cốt yếu, bỏ chỗ rườm rà, làm sáng chỗ kín đáo, làm rõ chỗ tinh vi. Mọi bí quyết không truyền của hình thế và thiên tinh đều được kê thành điều khoản, vẽ thành hình, chia điều xếp loại, lời và ý đều đủ, gần như đạt tới cái lẽ sâu xa trong việc cúi xét đất của thánh nhân, và nói ra những bí quyết người hiền đời trước chưa nói. Sách soạn xong đưa tôi xem, tôi đặt tên là "Tâm học thống hội", ý lấy chỗ giảng giải thuần túy mà riêng nhờ lòng tự ngộ, gạt bỏ ý lệch mà gom thành tập đại thành. Họ giao cho Vương thượng xá (học trò trường Quốc tử giám) ở Diên Sơn quê tôi khắc in để truyền. Chí của hai ông thật tốt thay! Ơn họ ban cho những người con có nhân, có hiếu trong thiên hạ thật sâu thay! Thật rộng thay!
Ngày Đông chí tháng mười một năm Mậu Thìn niên hiệu Long Khánh (năm 1568), Dư Hoành, hiệu Đông Tuyền, người Diên Sơn, mang hàm Phụng trực đại phu, giữ chức Viên ngoại lang ty Thanh lại Quảng Đông thuộc bộ Hình ở Nam Kinh, soạn.
Tam tài (trời, đất, người) cùng một lẽ, mà trời là gốc chăng? Đất mà không có trời thì chỉ là một khối trơ, lấy gì phát huy khả năng? Người mà không có trời thì chỉ là ngu muội, lấy gì phát huy sự linh thiêng? Cho nên đất phải gọi là "lý" (tức "địa lý" — lẽ của đất), là có lý do vậy! Trời nói về khí, đất nói về hình. Cái làm cho đất thành đất là khí sinh sôi không ngừng; cái làm cho khí thành khí là lẽ sinh sôi không ngừng. Sách xưa nói "trời bọc ngoài đất", tôi thì nói trời thấm vào trong đất. Không chỉ cái trống rỗng linh diệu mới thuộc trời, mà khắp dưới chín tầng đất đều là trời, điều ấy cũng đã rõ.
Người đời tìm đất, nếu không chú tâm vào trời thì đã nhổ mất gốc trước rồi, sao đủ để bàn chuyện này? Xét các thánh nhân xưa, chưa ai nói về đất. Vua Nghiêu đóng đô ở Bình Dương, vua Thuấn ở Bồ Phản, vua Vũ ở An Ấp, vua Thang ở Bạc, cái địa lý lớn của thiên hạ đều quy về đó. Đến Chu công dựng ấp Lạc, Khổng phu tử dạy về trạch triệu, hai vị thánh há làm việc vô ích? Dựng đất Lạc là vì dân, dân yên thì nước yên. Chọn trạch triệu là vì cha mẹ, cha mẹ yên thì con cháu yên. Đều là lấy thiên tinh làm gốc mà xét địa lý, ấy là tấm lòng của người có nhân, có hiếu.
Cho nên người làm con chọn trạch triệu, cốt phải lấy việc làm yên cha mẹ làm điều đáng nghĩ, há chỉ tìm ở đất? Phải tìm ở cái "trời" trong tấc lòng của mình mới được. Anh em Từ Duy Chí, Từ Duy Sự là bà con thông gia nhà tôi, thuở nhỏ làm học trò trường huyện. Chẳng bao lâu vì tai nạn trong nhà mà bỏ đi. Nhân việc táng cha mẹ không nỡ giao cho thầy tầm thường, họ bèn dốc chí vào núi sông, đi khắp bốn phương. Trải lâu năm, điều nghe thấy ngày càng rộng, bèn đem chỗ lòng mình lĩnh hội được viết thành sách kham dư, đặt tên là "Nhân tử tu tri".
Vương thượng xá ở huyện Diên khắc in để truyền rộng, xin tôi viết lời. Tôi đọc trước tiên mười điều răn trong sách, thấy rất hợp với cái "trời" trong lòng tôi, nên đặc biệt nêu ra để khuyên những kẻ bỏ trời mà nói về đất. Còn những lời đoán định và hình vẽ thì người xem tự hiểu lấy. Hai ông kết thân với anh tôi là Tế Sa (?), từng theo các bậc quân tử lớn trong nước học về tính mệnh (học thuyết về bản tính và mệnh trời của nhà nho), sách này chỉ là phần thừa của cái học ấy mà thôi.
Ba ngày sau Tết Đoan dương (mồng năm tháng năm) năm Kỷ Tỵ niên hiệu Long Khánh (năm 1569), Chúc Mi Thọ, hiệu Noãn Xuyên Nam Sơn, người cùng huyện, soạn.
Lời tựa của tác giả
Việc chọn đất là việc cấp thiết của người làm con trong việc thận chung. Khổng Tử có lời dạy "bói chọn trạch triệu"; Mạnh Tử nói "vì người đã khuất mà không để đất chạm da thịt"; Trình tử có lời răn "tránh ngũ hoạn"; Chu tử nói "phải thận trọng, phải thành tâm, đừng để mai sau có chút gì hối hận". Thánh hiền để lời dạy cẩn trọng đến thế.
Kính nghĩ hoàng triều ta lấy hiếu trị thiên hạ, đến nay hơn hai trăm năm, các vua thánh nối nhau, ân nhân rộng khắp; đại thần và mệnh phụ (vợ quan được phong) đều được ban lệ tuất (chế độ triều đình giúp việc tang), sự dạy dỗ về lòng thương người thân còn hơn cả thời xưa. Thật vì khi sống thì phụng dưỡng, khi chết thì chôn cất, là điều lớn nhất trong lễ. Vả thờ người chết như thờ người sống, nên việc táng phải lo đến sự yên hay nguy của hồn phách cha mẹ. Đó lại là tình trời phú không thể gỡ bỏ, há chỉ câu nệ vào thuyết họa phúc của bọn thầy thuật kia! Nhưng người khuất đã yên thì người sống tự nhiên thịnh. Các bậc tiền hiền nói "từ gốc mà lên tới cành", đó là lẽ đã định.
Tôi chẳng may mồ côi sớm, muốn tìm được đất tốt để phụng thờ hương hồn cha, không dám giao cho bọn thầy thuật. Những lúc rảnh đọc Kinh Dịch, tôi nhân đó tìm hiểu lẽ của nó, tìm những điều có căn cứ và xác thực, để tận lòng thành trong việc đặt yên mộ phần, làm trọn phận sự người con cần biết và những việc trong bổn phận có thể làm được. Thế nhưng trời đất là cha mẹ lớn, ai sinh ra trong khoảng trời đất cũng là anh em cùng bọc với ta. Ta không muốn cẩu thả việc mộ phần để làm trọn phận con, vậy người trong thiên hạ há lại không phải là con của ai sao?
Huống chi suy rộng lòng thương người thân, mở rộng lòng công bằng không vì mình, lại chính là điều nhà nho gọi là "lý nhất" (lẽ vốn là một, tuy biểu hiện mỗi chỗ một khác), ta sao nỡ thờ ơ với việc này? Vì thế, quên sự lấn phận và nông cạn của mình, tôi cùng em là Thiện Thuật ngày ngày đào sâu nghiên cứu, gom các thuyết mà chọn lấy chỗ đúng, cắt bỏ chỗ rườm rà để về chỗ cốt yếu, hợp hình thế và phương vị (hướng và vị trí tính bằng la bàn) thành một nhà, lấy long, huyệt, sa, thủy làm bốn phần, soạn thành một sách giản dị, rõ ràng, khá tiện cho người lo việc thận chung tìm hiểu. Đặt tên là "Nhân tử tu tri", ý muốn người làm con trong thiên hạ ai cũng thương cha mẹ mình, và điều tôi biết không chỉ là cái biết của một người.
Người xưa nói lời của kẻ cắt cỏ hái củi, thánh nhân cũng chọn lấy. Nếu từ chỗ lòng người có biết và chỗ không thể không biết mà tìm cầu, thì trong việc chọn trạch triệu, tránh ngũ hoạn, làm trọn đại sự đặt yên mộ phần, sẽ nắm được cốt yếu mà không bị tà thuyết mê hoặc. Như thế, trên có thể giúp lan tỏa lòng nhân của vua thánh tôi hiền, ân trạch tới cả nắm xương khô; dưới có thể làm trọn chữ hiếu của con cháu hiền thảo, trọng gốc mà cẩn trọng việc cuối; cũng là một mặt của việc nước lấy hiếu trị thiên hạ, và là việc trong bổn phận "cùng lý tận tính" (xét đến tận cùng lẽ vật, làm trọn bản tính) của nhà nho chúng ta. Nếu cứ coi đây là thuyết của bọn thầy thuật thì không phải bản ý anh em tôi gom chép.
Tháng giêng năm Giáp Tý niên hiệu Gia Tĩnh (năm 1564), sơn nhân Từ Thiện Kế ở Đức Hưng viết tại nhà Song Chi.
Tôi từng đọc gia huấn của nhà nho đời Tống là Mục Đường Thái tiên sinh (Thái Phát) có câu: "Làm con không thể không biết thuốc men và địa lý", bỗng giật mình xúc động. Chẳng may cha tôi mất sớm, khi cha sống tôi không phụng dưỡng được gì; điều còn có thể lo, chỉ là việc trạch triệu mà thôi. Vì thế tôi cùng anh bỏ nghiệp học thi, chuyên nghiên cứu học thuyết của các nhà kham dư. Đi qua núi lớn sông lớn, lăng mộ xưa nay, ắt xem khắp thật lâu mới đi. Thầy đã thờ cũng không dưới mấy chục người. Như thế gần ba mươi năm mới có chút đầu mối.
Các nhà thuật hiểu thấu âm dương một cách huyền diệu, quan sát sáng suốt, đời nào cũng có người. Nhưng mỗi người truyền riêng cho nhau, dòng chảy sinh ra tệ hại, đến nỗi mâu thuẫn như băng với than: kẻ nói thiên tinh thì gạt bỏ loan đầu, kẻ nói hình thế thì bác bỏ phương vị. Những thuyết gượng ép gán ghép, những lời chê bai tranh cãi rối tung, không thể tra cứu cho cùng. Người làm con muốn táng cha mẹ, mờ mịt không biết dựa vào đâu, nên người ôm hận rất nhiều.
Tôi trộm lấy mà cân nhắc: hình thế xét trước khi định huyệt, đó là bản thể tiên thiên (cái vốn có sẵn từ tự nhiên); phương vị xét sau khi đảo trượng (cắm gậy để định chính xác điểm đặt quan tài và hướng mộ), đó là diệu dụng hậu thiên (cái do con người vận dụng). Bản thể tiên thiên phát ra từ tự nhiên, đó là trời; diệu dụng hậu thiên làm hết điều nên làm, đó là người. Thể và dụng không thể bỏ một bên; trời và người đứng song song cùng đi, sao có thể giữ cái này bỏ cái kia?
Bèn lấy những điều bình sinh đã tìm tòi, từng trải mà thu được, định thành sách. Trước bày cốt yếu về loan đầu, sau kèm phép thiên tinh; hình thế và phương vị mỗi bên đều đúng chỗ, trời và người, thể và dụng không trái nhau. Để con hiền cháu thảo muốn làm yên hương hồn tổ tiên không bị cái thấy lệch lạc làm hại, đặt tên là "Nhân tử tu tri". Đem mối ngờ nghìn xưa chưa giải mà mạnh bạo gom trọn cả, tội lấn phận ấy biết lấy lời nào chối được? Nhưng lòng riêng cốt là giúp cho đạo hiếu mà thôi; ở đời ắt sẽ có người thông cảm cho tôi.
Tháng giêng năm Giáp Tý niên hiệu Gia Tĩnh (năm 1564), sơn nhân Từ Thiện Thuật ở Đức Hưng viết tại hiên Di Di.
Lời tựa của tác giả cho lần khắc in lại ở Dĩnh Trung
Trước kia, nhân lo việc táng cha, kẻ hèn này cùng anh dốc lòng vào học thuyết kham dư, đôi khi có chút sở đắc, chép thành sách, đặt tên là "Nhân tử tu tri". Ông Vương Kiến Khê ở Diên Sơn và hiệu sách họ Dư tuy đã hai lần khắc in, nhưng tôi vẫn băn khoăn vì sách chưa đầy đủ, nhiều lần muốn sửa lại mà không có thì giờ. Mùa hè năm Tân Tỵ (năm 1581), Trung thừa Vương công và Thái sử Lý công mời tôi vào Dĩnh. Mùa xuân năm sau, tôi lại được Tư không Tằng công biết đến và trọng dụng. Ở đất Dĩnh hai năm (?), khá nhiều ngày rảnh, tôi bèn lấy sách cũ ra chỉnh lý.
Gặp lúc anh tôi cũng từ Kinh Nam đến, hai anh em cùng bàn bạc trau chuốt, bỏ chỗ rườm, bù chỗ sót; so với bản soạn trước, chỗ còn giữ như cũ khoảng bốn, năm phần mười (?). Chép xong, quan Tư không không chê, cho hiệu đính khắc in để truyền rộng. Chỉ là cái thấy như lấy gáo đo biển, nhìn trời qua ống tre, tôi biết rõ không thể làm khuôn mẫu. Nghĩ anh em tôi từ nhỏ đã đi khắp bốn phương, nay tóc đã lơ thơ; ba mươi năm trời, tâm lực đều dồn cả vào sách này. Chổi cùn nhà mình mà quý như nghìn vàng, không nỡ vội bỏ đi.
Có người chê tôi đã từng cùng các quan bàn học thuyết tính mệnh, sao lại chăm chăm vào việc này, mê mà không quay lại? Tôi nói: Tây Sơn tiên sinh cha con (Thái Phát và Thái Nguyên Định) và Thảo Lư Ngô công (Ngô Trừng), đều là bậc tôn sư của nhà nho, từng viết "Phát vi luận", giảng giải "Ngọc tủy", san định "Táng thư", người quân tử không vì thế mà xem nhẹ họ. Ngay như bài "Sơn lăng nghị trạng" (tờ tâu bàn về chỗ đặt lăng vua) mà Chu tử dâng lên, lời ông nói thật có ý vị thay!
Vả lại tiễn đưa cha mẹ lần cuối là đại sự của người làm con, mà đem giao vào tay thầy tầm thường thì còn gì là tình thân trời phú? Tôi làm việc này cũng chỉ để chung lo phận làm con mà thôi. Thiên hạ há có ai không có cha mẹ? Kính xin cùng chia sẻ với những người làm con. Các bậc cao minh sửa chữa chỗ sai lầm, đưa ra kiến giải riêng để cùng tiến bộ, đó càng là điều tôi mong mỏi.
Ngày tốt mùa xuân năm Quý Mùi niên hiệu Vạn Lịch (năm 1583), sơn nhân Từ Thiện Thuật viết tại thư phòng Dương Xuân ở Dĩnh Trung.
Danh mục các sách kham dư của các danh gia được dẫn dùng
"Thanh nang kinh" (Kinh túi xanh): do một ẩn sĩ đời Tần dựa theo Kinh Dịch mà làm; Trần Hy Di chú thích, gọi là "Thiên cơ thư" (Sách cơ trời). Xét: người đời gọi nghề kham dư là "thuật thanh nang", chính là lấy sách này làm tổ.
"Thanh ô kinh" (Kinh quạ xanh): do Thanh Ô tử đời Tần soạn.
"Sưu sơn ký" (Ghi chép tìm núi): do Chu Đào Tiên đời Hán soạn.
"Xích đình kinh" (Kinh sấm đỏ): do Lưu hầu Trương Tử Phòng (Trương Lương) đời Hán soạn.
"Lục giáp phối quái đồ" (Bản đồ phối sáu giáp với các quẻ Dịch): do Kinh Phòng đời Hán soạn.
"Hồ thủ kinh" (Kinh đầu cáo): Xét: Tằng Cát Khê nói có được sách này trong lầu Vạn Quyển của họ Thẩm, không có tên người soạn. Chữ "Kinh" được dẫn trong "Táng thư" của Quách Phác chính là sách này.
"Cẩm nang kinh" (Kinh túi gấm): tức "Táng thư" (Sách về việc táng), do Quách Phác người Hà Đông, giữ chức tham quân đời Tấn soạn; Tây Sơn Thái Văn Tiết công đời Tống đính chính; Thảo Lư Ngô Văn Chính công san định.
"Tróc mạch phú" (Bài phú bắt mạch đất): do Đào Khản người Bà Dương, giữ chức Thái úy, tước Trường Sa công đời Tấn soạn. Khi Khản sắp táng mẹ thì mất con trâu, gặp người lạ chỉ cho chỗ trâu nằm ngủ làm huyệt, về sau làm đến tam công. Thuyết "thôi quan" (đất làm cho con cháu thăng quan nhanh) bắt đầu từ đây.
"Tiểu quyển âm dương chính yếu" (Quyển nhỏ về cốt yếu của âm dương): do Lý Thuần Phong, quan Tư thiên (coi việc thiên văn) đời Đường soạn.
"Đại diễn lịch phân độ" (Phép chia độ của lịch Đại Diễn): do thiền sư Nhất Hạnh, chức Nội cung phụng (người hầu việc trong cung) đời Đường soạn.
"Lý khí tâm ấn" (Dấu ấn trong lòng về lý khí): do Khâu Diên Hàn người Văn Hỉ, được tôn là Á phụ, đời Đường soạn.
"Tuyết tâm phú" (Bài phú lòng trong như tuyết): do Bốc Tắc Ngụy người Chương Cống, học sĩ quán Chiêu Văn đời Đường soạn.
Các sách "Nghi long kinh" (Kinh về những long còn ngờ), "Hám long kinh" (Kinh lay động long), "Họa giáp đồ", "Giáp tứ đại huyệt pháp" (Phép bốn huyệt lớn), "Lập trùy phú" (Bài phú cắm dùi), "Bát sa đồ" (Bản đồ gạt sa), "Thai phúc kinh" (Kinh thai bụng), "Vọng long kinh" (Kinh trông long), "Đảo trượng pháp" (Phép đảo trượng) đều do Dương Quân Tùng người Cám Châu soạn. Quân Tùng tên là Ích, hiệu Cứu Bần Tiên (Ông tiên cứu người nghèo), người thời Nam Đường, là thầy của Tằng Văn Siễm.
"Tâm kính" (Gương lòng), "Tầm long ký" (Ghi chép tìm long), "Âm dương vấn đáp" (Hỏi đáp về âm dương): do Tằng Văn Siễm người Vu Đô soạn.
"Nhất lạp túc" (Một hạt thóc): do Dương Quân Tùng soạn, Thành Ý bá (Lưu Cơ) phê chú.
"Du thị gia truyền khải mông" (Sách vỡ lòng gia truyền của họ Du): do Du Tiềm người Tân An, giữ chức thiêm phán thời Nam Đường soạn. Tiềm là con rể của quốc sư Hà Lệnh Thông.
"Kim tỏa bí quyết" (Bí quyết khóa vàng): do Trần Đoàn thời Ngũ Đại soạn. Đoàn tự Đồ Nam, người Hào Châu, theo học Tằng Văn Siễm, ở ẩn núi Tây Hoa. Nhà Tống vời ra không chịu, được ban hiệu Hy Di tiên sinh.
"Hắc nang kinh" (Kinh túi đen): do Phạm Việt Phụng thời Ngũ Đại soạn. Có thuyết nói do Dương Quân Tùng soạn.
"Động lâm bí quyết" (Bí quyết rừng hang), "Tầm long nhập thức ca" (Bài ca tìm long vào phép): do Phạm Việt Phụng soạn.
"Táng kinh" (Kinh về việc táng) sáu quyển: do Tiêu Cát đời Tùy soạn.
"Long kinh" (Kinh về long) ba quyển: do Tả tiên soạn.
"Thái Hoa kinh" (Kinh núi Thái Hoa): do Thái Hoa chân nhân Hứa Lượng soạn.
"Bát sa kinh" (Kinh gạt sa): do Trần Á Hòa soạn.
"Ngô thị gia truyền khẩu quyết" (Khẩu quyết gia truyền họ Ngô): do Ngô Khắc Thành người Đức Hưng thời Ngũ Đại soạn. Khắc Thành là con của quốc sư Nam Đường Ngô Pháp Vượng, theo học Trần Hy Di tiên sinh.
"Ngọc tủy chân kinh" (Kinh chân thật về tủy ngọc): do quốc sư đời Tống Trương Tử Vi soạn. Tử Vi tên là Động Huyền thiên sư, cháu đời thứ ba mươi ba của Trương Đạo Lăng. Thái Tây Sơn tiên sinh viết thêm phần "phát huy" (giảng rộng).
"Ngô công giải nghĩa" (Ông Ngô giải nghĩa): phê chú sách "Tâm ấn".
"Long cách thông huyền ca" (Bài ca thông huyền về các mẫu long), "Ngô thị bí quyết" (Bí quyết họ Ngô): đều do quốc sư đời Tống Ngô Cảnh Loan, con của Khắc Thành, soạn.
"Tiết thiên cơ" (Tiết lộ cơ trời): do Liêu Vũ đời trước soạn. Xét: sách "Phủ sát yếu lãm" của Tằng Cát Khê đời Nguyên nói: "Có hai người tên Liêu Vũ. Liêu trước là người Lạc Bình, Liêu sau là người Vu Đô, đều hiệu là Kim Tinh, thuật đều thần diệu. Sách 'Tiết thiên cơ' vốn do Liêu trước soạn; vì Dư Chi Tôn thêm vào 'Địa khóa' và 'Nhập thức ca' của Liêu sau, lại thêm lời thừa ở đầu và cuối, nên người đời không ai biết có Liêu Vũ đời trước nữa." Nay xét trước tác của Liêu trước thì trọng loan đầu; trước tác của Liêu sau thì trọng thiên tinh. Liêu sau là người được ông Trương Đạo Minh cất nhắc khi làm thông phán (phó quan coi phủ) ở Kiền Châu, rốt cuộc truyền cái học của họ Ngô.
"Âm khế dương phù" (Khế âm phù dương), "Sư môn tâm pháp" (Tâm pháp của thầy), "Kim tinh khẩu quyết" (Khẩu quyết Kim Tinh), "Hoài ngọc kinh" (Kinh ôm ngọc), "Xích nhân đồ" (Bản đồ người đỏ): do Liêu Vũ đời sau soạn.
"Tư Mã Đầu Đà thủy pháp" (Phép xem nước của Tư Mã Đầu Đà): do Mã tiên soạn. Ở quán Mã Tiên thuộc châu Kinh Môn vẫn còn nền đài, chính là nơi ông đắc đạo.
"Phát vi luận" (Bàn về việc làm sáng chỗ tinh vi): do Thái Mục Đường tiên sinh người đất Mân đời Tống soạn. Có hơn chục nhà chú giải, chỉ bản chú của Phương bá Dư Hựu người Bà Dương đời Minh là hay nhất.
"Nang kim" (Vàng trong túi), còn gọi là "Tâm kinh" (Kinh lòng): do Lưu Khiêm người Thượng Lao soạn, Tạ Tử Kỳ người Tân An phê chú.
"Quang minh đại chiếu đồ" (Bản đồ soi sáng lớn): do Tư Mã đại sĩ soạn.
"Thôi quan thiên" (Thiên về thôi quan), "Lữ ngụ tập" (Tập viết lúc trọ đất khách): do Lại Văn Tuấn đời Tống soạn. Tuấn làm quan ở Kiến Dương, bỏ chức đi ngao du, hiệu là Bố Y Tử (Người áo vải). Về sau tu đạo dưới núi Thái Ất, đời truyền ông thành tiên.
"Huyền thụ kinh" (Kinh cây huyền diệu): do Phương Đẩu Nam ở Chiết Hữu đời Tống soạn.
"Hải để nhãn" (Mắt đáy biển): do Lưu Bạch Đầu soạn.
"Phân kim đoán quyết" (Quyết đoán về phân kim — phép chia độ trên la bàn để định hướng chính xác): do Lệ Bá Thiều soạn.
"Tam bảo kinh" (Kinh ba báu): do Giác Trai Tạ Tử Dật soạn.
"Âm dương chính nguyên" (Nguồn chính của âm dương): do Tử Quỳnh Trương chân nhân người Đức Hưng đời Tống soạn.
"Kham dư yếu ước" (Tóm lược cốt yếu kham dư): do quốc sư đời Nam Tống Phó Bá Thông người Đức Hưng soạn.
"Đại lý ca" (Bài ca lẽ lớn): do quốc sư đời Nam Tống Trâu Trọng Dung soạn. Dung tên là Khoan, người Đức Hưng, cùng Bá Thông học chung thầy là Liêu Kim Tinh.
"Chúc thị bí kiềm" (Kìm bí mật của họ Chúc): do Quan Vật tiên sinh Chúc Bí đời Tống soạn.
"Kham dư vi nghĩa" (Nghĩa tinh vi của kham dư): do Trai Dịch Nham đời Nguyên (?) soạn.
"Phủ sát nguyên cơ" (Then máy gốc của việc cúi xét đất): do học sĩ đời Nguyên Phó Văn Ý công, tên Lập, soạn. Lập là cháu bốn đời của Bá Thông, cháu gọi Chúc Quan Vật bằng cậu, tinh thông số Hoàng cực (môn số học dự đoán của Thiệu Ung), học thông thiên văn, địa lý.
"Cách tượng tân thư" (Sách mới về thiên tượng): do Triệu Duyên Đốc chân nhân, tên Hữu Khâm, người Đức Hưng đời Nguyên soạn.
"Phủ sát yếu lãm đại toàn" (Bộ đầy đủ những điều cốt yếu khi cúi xét đất): do Tằng Cát Khê đời Nguyên soạn.
"Bình sa ngọc xích kinh" (Kinh thước ngọc đo đất bằng): do Thái sư đời Nguyên Lưu Bỉnh Trung soạn, Thành Ý bá Lưu Bá Ôn đời Minh giải thích, Lại Kính Địch bổ chú, được người đương thời tôn sùng.
"Địa lý kiện mục" (Các mục của địa lý): do Ngô Chiết soạn, còn gọi là "Tập giải", lại gọi là "Chân chỉ", "Tiệp kính", "Chỉ nam". Chiết là dòng dõi Cảnh Loan.
"Kim đẩu quyết táng pháp" (Phép táng theo quyết đấu vàng), "Nhất chưởng kim" (Vàng trong một bàn tay): do Vân Ngoại lão nhân Phó Địa soạn. Địa là con cháu Phó Bá Thông.
"Kim hàm kinh" (Kinh hộp vàng), "Thiên ngọc kinh" (Kinh ngọc trời): đều chưa rõ ai soạn.
"Phân kim doanh hải kinh" (Kinh biển lớn về phân kim): do Đổng Đức Chương người Đức Hưng đời Minh chú.
"Tứ thần bí quyết" (Bí quyết bốn thần), "Thiên quái" (Quẻ trời), "Thanh nang", "Nam châm luận" (Bàn về kim chỉ nam), "Phân kim giải" (Giải về phân kim): do Đổng Đức Chương chú.
"Tam dịch tam nguyên biên" (Sách về ba Dịch, ba nguyên): do Lý Huyền Tự soạn.
"Tùng châu tố thư" (Sách trắng ngọc chuỗi): do Trần Ngạn Dịch soạn, Du Tiềm (hiệu Mi Trai) chú sớ.
"Hà gia sa pháp" (Phép xem sa nhà họ Hà): do Hà Đức Hoành, hiệu Nam Đường, người Phong Thành đời Minh soạn.
"Địa lý trích kỳ" (Nhặt điều lạ về địa lý): do Hồng Lý người Lạc Bình soạn.
"Đại địa đồ" (Bản đồ đất lớn): do Từ Trường Cốc người Tùng Giang soạn.
"Âm dương định luận" (Lời bàn định về âm dương): do Chu Thị người Thái Hòa soạn.
"Âm dương quyết nghi" (Quyết mối ngờ về âm dương): do Thái thú đất Thục La Thanh Tiêu, hiệu Nam Tuyền, soạn.
"Kham dư chính yếu" (Cốt yếu đúng đắn của kham dư): do Long Nham Tiều người Thái Hòa soạn.
"Kham dư quản kiến" (Cái thấy qua ống tre về kham dư): do Phó hiến (phó quan án sát) đất Mân Tạ Diên Quế, hiệu Song Hồ, soạn.
Các sách sau đây đều không rõ tên người soạn: "Hôn cù cự chúc" (Đuốc soi đường tối), "Vạn vạn sơn tâm pháp" (Tâm pháp muôn muôn núi), "Triệu Duyên Đốc tỏa lục" (Ghi chép vụn của Triệu Duyên Đốc), "Chúc thị thần long kinh" (Kinh thần long của họ Chúc), "Thủy kinh" (Kinh về nước), "Trương Lạc Phách khẩu quyết" (Khẩu quyết của Trương Lạc Phách), "Không Sơn lão nhân huyệt pháp" (Phép huyệt của ông già Không Sơn), "Thiên nhai hải giác kinh chú" (Chú kinh chân trời góc biển), "Thốn kim huyệt pháp" (Phép huyệt tấc vàng), "Tứ thập tự huyệt pháp" (Phép huyệt bốn mươi chữ), "Sa trúc đồ huyệt pháp" (Phép huyệt theo bản đồ cát và tre), "Đồng nhân huyệt pháp" (Phép huyệt người đồng), "Tướng sơn cốt tủy" (Xương tủy của phép xem núi), "Tam thức toàn thư" (Bộ sách đầy đủ về ba thuật bói), "Địa mạch kinh" (Kinh mạch đất), "Địa lý chỉ nam", "Kham dư chỉ nam", "Sơn hải kinh" (Kinh núi biển).
Lời vụn vặt, gồm mười điều
Một: Không thể không biết địa lý
Khổng Tử nói: "Bói chọn trạch triệu rồi đặt yên (quan tài) vào đó." Trình tử nói: "Bói chọn trạch triệu là xem đất tốt hay xấu. Đất tốt thì thần linh (hồn phách người khuất) yên, con cháu thịnh, như vun gốc thì cành lá tươi tốt." Lại nói: "Ông cha và con cháu cùng một khí; bên kia yên thì bên này yên, bên kia nguy thì bên này nguy." Chu tử nói: "Táng nghĩa là cất giấu, để cất giấu di thể của ông cha. Con cháu cất giấu di thể ông cha thì phải hết lòng cẩn trọng, thành kính, lo kế bền vững lâu dài, khiến hình thể được toàn vẹn, thần linh được yên, thì con cháu thịnh mà việc cúng tế không dứt." Lại nói: "Nếu chọn không kỹ, đất không tốt, ắt có nước ngầm, kiến, dế, gió trong đất làm hại bên trong, khiến hình thể và thần linh không yên, mà con cháu cũng có mối lo chết chóc, tuyệt diệt, thật đáng sợ lắm."
Lục Tượng Sơn nói: "Thông hiểu trời, đất, người mới gọi là nhà nho. Cái học địa lý tuy là một nghề, nhưng trên thì để làm trọn chữ hiếu tiễn đưa cha mẹ, dưới thì để mưu tính cho đời sau, việc ấy cũng hệ trọng lắm. Khi cha mẹ còn sống, thân thể tóc da đều phải giữ gìn thương yêu, huống chi khi cha mẹ mất, đem di thể đặt xuống đất, lại giao cho thầy tầm thường, thầy cúng phàm tục, khiến thi hài cha mẹ không được yên, thì còn đâu là hiếu!"
Xem thánh hiền bàn như thế, thì đạo chọn đất chôn cất cha mẹ thật là điều người con có nhân, có hiếu không được xem nhẹ. Nếu lúc bình thường coi địa lý là việc ngọn ngành mà chẳng hỏi tới, một mai gặp tang, thì không tránh khỏi vội vàng cẩu thả mà làm. May được đất tốt thì đúng là điều mong muốn; chẳng may đặt di thể cha mẹ vào chỗ có kiến, có mạch nước, đầy cát sỏi, thì chẳng khác gì vứt xuống khe gò, bất hiếu nào hơn? Cho nên người làm con phải vào lúc bình thường học cho rõ thuyết ấy, mong rằng ngày sau gặp việc không sai lầm, mà hồn phách cha mẹ được yên dưới đất.
Tuy vậy, phải gãy tay ba lần mới gọi là thầy thuốc giỏi (phải trải nghiệm nhiều mới thành thạo); cái lẽ của đất lại không phải người hiểu nông cạn, hay ít được truyền dạy, có thể xét đến tận cùng. Nếu nói "ta biết rồi" mà tự dùng ý mình, tự chuyên quyết, lầm đất xấu là tốt, khăng khăng không đổi, thì cái hại có khác gì thầy tầm thường, thầy cúng phàm tục! Ôi, ngọc quý muôn dật (dật: đơn vị cân thời xưa) ắt phải giao cho thợ ngọc mới được.
Hai: Không được để quan tài lâu mà không táng
Tư Mã Ôn công (Tư Mã Quang) nói: "Người nay có tang cha mẹ, thường để lâu mà không táng. Hỏi thì bảo năm tháng chưa lợi, lại bảo chưa có đất tốt, bảo đi làm quan phương xa chưa về được, bảo nghèo chưa lo được đồ táng. Đến nỗi có người suốt đời, trải mấy đời không táng, rồi bỏ mất thi hài, quan tài, không biết ở đâu. Than ôi! Sao không khiến người ta than thở xót thương sâu sắc! Người ta quý việc sau khi chết có con cháu là vì con cháu có thể cất giấu hình hài mình. Vậy mà làm như thế, thì sao bằng không có con cháu, chết bên đường, còn có người nhân thấy mà chôn cho.
"Vả lại, các vua đời trước đặt ra lễ, thời hạn táng xa nhất không quá bảy tháng; từ vương công trở xuống đều ba tháng thì táng. Lại theo lễ, chưa táng thì không đổi tang phục, ăn cháo, ở nhà ỷ lư (lều dựng tạm bên mộ hoặc sát tường để chịu tang), vì thương cha mẹ chưa có chỗ về. Táng rồi mới dần dần đổi bớt tang phục. Người nay trái lễ phạm phép, chưa táng mà đã bỏ tang, đi làm quan bốn phương, ăn gạo ngon mặc gấm vóc, uống rượu vui chơi, lòng có yên được chăng?"
Ngô Thảo Lư nói: "Tang không làm ngay, năm tháng đã xa, hoặc con cháu so le, việc người không đều; hoặc gặp binh loạn mà nước lửa khó lường; hoặc nghèo đói bệnh tật dồn lại mà không lo nổi; hoặc tranh giành phải trái mà thành hại; hoặc vướng việc quan, lao ngục mà không làm được; hoặc ngày một lười, ngày một quên, rốt cuộc thành bỏ mặc — đều là để tang lâu mà sinh ra đủ thứ biến cố."
Kẻ ngu này xét rằng: lời hai ông hết sức đau xót, thiết tha. Bởi tục ngày nay, lúc bình thường phần nhiều không học về địa lý, đến khi có biến cố thì ngơ ngác không biết làm sao, để quan tài lại chờ chọn đất. Lòng ban đầu tuy tha thiết, lâu ngày ắt lần lữa, đến nỗi say sưa mê ngủ mà để lỡ thời hạn, không biết mình là kẻ tội lớn nhất trong trời đất. Có con mà không táng được cha, có cháu mà không táng được ông, đến khi năm tháng xa xôi thì thật có những điều như hai ông đã lo. Than ôi! Người làm con há có thể không run sợ mà biết điều phải răn?
Ba: Không được táng lấn vào mộ tổ
Phép địa lý tuy nhiều, nhưng một câu "táng là nương theo sinh khí" đủ nói hết chỗ then chốt. Cho nên long chạy đến nghìn dặm, đến đoạn nhập thủ (đoạn mạch núi cuối cùng đi vào sát huyệt) cũng chỉ kết lại một huyệt rộng tám thước. Tục ngữ nói "đất âm (đất mộ) chỉ một đường chỉ" là thế. Mộ tổ đã nương được một đường sinh khí ấy, thì trên dưới trái phải đều là tử khí (khí chết), táng vào đó chỉ thành hang kiến, hố nước mà thôi. Không chỉ quan tài mới táng sẽ gây họa, mà còn làm tiết mất sinh khí của tổ tiên, làm kinh động thi hài tổ tiên, cái hại không nhỏ.
Có người hỏi: Ở đất Trung Châu (vùng đồng bằng giữa Trung Hoa), người táng đầu tiên quay mặt về phía nam, người sau đào huyệt hai bên trái phải theo thứ tự chiêu mục (phép xếp đặt các đời: đời này bên trái, đời kế bên phải, xen kẽ nhau) mà chôn, gọi là táng theo dòng họ. Có huyệt đặt mấy chục mộ, có mộ đặt hơn chục quan tài, như vậy giống táng lấn, mà chưa nghe có họa, là sao? Tôi đáp: Đất Trung Châu là đồng bằng nghìn dặm, nước sâu đất dày; nếu được một huyệt thì có khi đặt được hơn chục quan tài, có khi đặt được hơn chục mộ. Trương Tử Vi nói "cũng có một long mười mấy huyệt, cũng có một huyệt mười mấy mộ" là thế. Còn vùng đông nam núi chen chúc, nước chảy xiết, đất mỏng, dễ có mạch nước và nhiều đá, sâu kiến sinh ra, sao có thể sánh với Trung Châu?
Lại có người hỏi: Táng kèm bên mộ tổ, và cha mẹ ắt hợp táng (chôn chung), đều là lễ xưa, có điều không thể bàn cãi. Đáp: Lễ quý ở chỗ biết biến thông. Táng kèm đã có điều ngại là lấn tổ, còn hợp táng nếu bất đắc dĩ thì cũng không cần câu nệ. Anh em tôi từng đi Mân, đến Khảo Đình, bái di tượng Văn công Chu phu tử (Chu Hy), và xem khắp mộ phần các đời trước của ông. Ông nội của Văn công là Thoái Ông, tên Sâm, tự Lương Tài, mộ ở phía tây chùa Hộ Quốc, làng Cảm Hóa, huyện Chính Hòa. Cha là Vi Trai tiên sinh, tên Tùng, thụy (tên đặt sau khi mất) là Hiến Tĩnh, mộ ở núi Tịch Lịch, làng Thượng Mai, huyện Sùng An. Mẹ là phu nhân họ Chúc, mộ ở núi Hàn Tuyền, làng Sùng Thái, Kiến Dương, theo hình cuộc "hồ ngửa mặt lên trời" (tên gọi thế đất theo hình dáng nó giống). Mộ Văn công ở chân núi Cửu Phong, làng Gia Hòa, Kiến Dương, theo hình cuộc "gió thổi dải lụa".
Mộ các đời trước Thoái Ông đều ở Vụ Nguyên, đất Huy, cách Khảo Đình vốn đã rất xa. Mà mộ Thoái Ông, Vi Trai, Văn công lại mỗi người ở một huyện, đều cách Khảo Đình hơn trăm dặm, nào có câu nệ thuyết táng gần mộ tổ? Lại xét Văn công táng cha cũng từng dời ba lần, mà chỗ dời sau cùng thì cùng năm với việc táng mẹ (Xét niên phổ của Văn công: tháng giêng năm Càn Đạo thứ sáu táng mẹ, tháng tám cải táng cha), cũng chưa từng câu nệ việc cha mẹ phải hợp táng. Ôi! Điều này cho thấy Văn công tiên sinh của chúng ta soi lẽ sáng suốt, không theo thói tục, đủ để làm khuôn phép!
Xét: "Văn công niên phổ" chép: năm Thiệu Hưng thứ mười bốn (năm 1144) táng Vi Trai ở núi Tây Tháp, về sau cải táng ở cánh đồng ngọn giữa núi Tịch Lịch. Lại xét bài "Thiên Vi Trai mộ ký" (Bài ký về việc dời mộ Vi Trai) viết: "Ban đầu, phủ quân (cha) lúc sắp mất muốn được táng ở Ngũ Phu, Sùng An. Năm sau khi mất thì định táng bên cạnh viện Linh Phạm. Khi ấy Hy còn nhỏ, chưa từng trải, chọn đất không kỹ. Sợ thi hài không yên, năm Càn Đạo thứ sáu (năm 1170) dời đến chân núi Nga Phong ở Bạch Thủy."
Lại xét bài "Vi Trai hành trạng" (Bài kể hành trạng Vi Trai) do Văn công soạn năm Khánh Nguyên thứ năm (năm 1199) viết: "Năm sau khi ông mất, Hy rước linh cữu táng ở Ngũ Phu, huyện Sùng An. Nhưng chỗ chôn thế đất thấp ẩm, sợ không phải kế lâu dài, bèn rước dời đến phía bắc nhà sư ở ngọn giữa núi Tịch Lịch, làng Thượng Mai, xã Vũ Di." Xem đó thì là đã dời táng ba lần. Thấy chép trong "Kiến Ninh quận chí".
Bốn: Không được mưu táng vào huyệt cũ
Tằng Cát Khê nói: "Mưu táng vào huyệt cũ là mê lầm quá lắm. Tôi từng thấy một huyệt cũ, trước đã phát đại quý (sinh ra người rất sang trọng, làm quan lớn), con cháu hư hỏng đem bán, trải ba lần đổi chủ, táng hơn hai trăm năm, rốt cuộc không có ai hiển đạt. Người ta chỉ trỏ mà nói: 'Đây là mộ tổ họ Mỗ, dời quách (bốc mộ dời đi) rồi bán cho họ Mỗ, không lợi, lại bán sang họ Mỗ, đều không lợi.' Chỉ thế cũng đủ biết huyệt cũ không có chứng nghiệm phát đạt lại lần nữa. Lại có những chỗ sau khi táng thì gió dời nước đổi, khó kể cho hết, rốt cuộc chưa nghe ai táng vào huyệt cũ mà được phúc.
"Huống chi cậy phúc cậy thế mà đào mộ người khác, xét đến tấm lòng ấy thì đã không được trời giúp, đất làm sao ban phúc? Vả lại mạch đất lúc mới hưng thịnh như lửa vừa nhóm; đến khi đã suy thì như tro tàn đã nguội. Muốn tìm hơi nóng bỏng tay trong tro nguội thì quyết không có lẽ ấy. Đó là điều người xưa nói: mưu táng vào huyệt cũ cũng như mong bà già tóc bạc như lông hạc sinh con nối dõi."
Xét: lời Cát Khê bàn thật đều xác đáng. Bởi người làm con tìm đất táng cha mẹ thì trước hết phải tu đức. Mưu táng vào huyệt đã phát, dời cha mẹ người ta đi để táng cha mẹ mình, phá mộ người khác làm mộ mình, nhẫn tâm hại đức không gì hơn thế; dù được địa lý thì thiên lý (lẽ trời) ở đâu? Tôi từng nói: "Người người khó giữ mộ trăm năm, bốc dời đặt lại quá nhẫn tâm. Đừng bảo ông trời không báo ứng, sau này còn có kẻ đào phần." Người tìm đất nên biết điều răn ấy.
Năm: Không được câu nệ "công vị"
Người đời câu nệ thuyết công vị (thuyết cho rằng mỗi phần, mỗi phương của khu mộ ứng với một người con hay một chi nhánh con cháu, nên đất có thể lợi cho chi này mà hại chi kia), anh em đông đúc, mỗi người ôm ý riêng, tranh cãi không quyết, đến nỗi có người suốt đời không chôn cất cha mẹ. Ôi! Người làm cha mẹ thường lấy việc đông con làm may mắn. Nay như thế này thì lại không bằng người ít con, không có sự tranh giành phòng phần (phần phúc của từng chi), mà được trở về toàn vẹn trong đất, khỏi cái họa phơi bày lâu ngày!
Cho nên tìm đất chỉ nên phân biệt thật giả, không được câu nệ công vị. Đất quả thật tốt đẹp mà về công vị có chỗ không đều, thì cũng phó cho duyên phận của con cháu, không được ôm lòng riêng mà để cha mẹ phơi bày lâu ngày, cũng không được tin lời thầy tà, làm càn mà lại làm hỏng đất. Vả lại muốn các phòng được đều nhau thì không thể câu nệ ở một huyệt, nên tìm thêm một huyệt khác để bù vào, thì sẽ đều. Dương công nói "há có thể một mộ mà chia công vị, ắt phải lấy nhiều mộ đối chiếu mà bàn" là thế.
Đại khái thuyết công vị chỉ nên gác lại không bàn. Thái Văn Tiết công nói: "Người nay hơi tí là tranh thuyết công vị, đến nỗi lâu không táng cha mẹ, cái thấy sao sai lầm thế! Tạo hóa tự có sắp đặt, há sức người có thể khéo tính? Đất không thể không chọn, phải khiến vong hồn được ở yên. Còn tự cầu nhiều phúc thì ở ngoài địa lý, không thể đem lòng riêng mà theo. Vừa có lòng riêng thì mưu tính ắt lệch. Người đời vì thế mà làm lỡ chính mình, làm lỡ con cháu rất nhiều. Đến khi không như ý lại đem dời đi, càng đổi càng sai, không phải đất làm lỡ người, mà là lòng dạ dùng sai vậy."
Trình tử nói: "Không lấy việc phụng dưỡng cha mẹ làm kế, mà chuyên mưu lợi cho đời sau, thì không phải tấm lòng của người con hiếu khi đặt yên cha mẹ." Thật là lời bàn chí lý. Cho nên người làm con chỉ nên lấy việc làm yên cha mẹ làm điều nghĩ đến. Còn mong người sống được hưởng phúc ấm, trông giàu sang về sau, chỉ là việc ngọn ngành mà thôi. Huống chi có khi sau khi táng, sa thủy biến đổi, thì thuyết công vị cũng nhiều khi không nghiệm. Người làm con phải biết nghĩa lớn, há có thể chỉ câu nệ vào đó?
Sáu: Không được dễ dàng cải táng
Khổng Tử nói: "Người xưa không sửa mộ." Không phải là không sửa mộ, mà là khi táng ắt đã thành tâm, chắc chắn rồi. Ngay lúc táng đã lo trước kế một lần làm xong không động đến nữa, sự thận trọng còn như thế, huống chi đem cha mẹ đã táng ra mà muốn dời đi, sao có thể không thận trọng như vậy? Người nay có kẻ dễ tin lời người, hoặc vì giàu sang mà động lòng, hoặc vì tai họa mà lo sợ, thường dễ dàng cải táng. Việc ấy là có thể thôi được, hay là bất đắc dĩ?
Nếu bất đắc dĩ, vì có nước, có kiến và các họa khác, thì cải táng không có gì là không được. Nhưng cũng có người bị thầy dởm mê hoặc, lầm mà dời khỏi đất tốt, khiến di thể cha mẹ không tránh khỏi phơi bày; tôi e người con có nhân, có hiếu khi ấy không chỉ toát mồ hôi trán vì hổ thẹn mà thôi.
"Thanh ô kinh" nói: "Phàm đất có năm điều không lành thì có thể dời: một là mộ vô cớ tự sụt; hai là cây cỏ trên mộ khô chết; ba là trong nhà có tiếng tăm dâm loạn, người trẻ chết sớm, cô đơn góa bụa; bốn là con trai con gái ngỗ nghịch, điên cuồng, bị cướp hại, tù tội thương tật, dịch bệnh, cháy nhà; năm là người chết hết, gia sản hao tán, kiện tụng không dứt — thì dời đi. Nếu thấy ba điềm lành thì đừng dời: một là thấy rùa, rắn sống và những vật có hơi sống; hai là thấy dây tử đằng (dây leo hoa tím) quấn quanh quan tài; ba là có giọt nước màu (?) như sữa, ấm áp, hoặc có hơi như sương mù, trong huyệt khô ráo không có nước và kiến — đều là tốt." Lời ấy thật có ý vị thay!
Nay tôi suy rộng ý ấy, đặt riêng năm điều răn: con cháu đông đúc thì không dời; năm tháng đã xa thì không dời; không có năm điều không lành thì không dời; không phạm ngũ hoạn thì không dời (Trình tử nói: "Phải làm sao cho sau này chỗ ấy không thành đường đi, không thành thành quách, không thành ao rãnh lò gạch lò bếp, không bị kẻ quyền thế chiếm đoạt, không bị cày bừa lấn tới"); gia đạo bình yên thì không dời. Thật là muốn người ta thận trọng vậy.
Tuy vậy, theo lễ có tang phục ti ma (bậc tang phục nhẹ nhất, mặc khi cải táng), lịch triều đình ban ra có ghi ngày mở mộ, nên người xưa cũng chưa từng không dời mộ. Nếu bất đắc dĩ, phải được thầy giỏi bàn đi bàn lại nhiều lần. Đại khái đất không có chỗ nào tốt trọn vẹn, chỉ nên xét nặng nhẹ, gấp hoãn. Như có của mà ít người, thì nên tìm huyệt ấm áp; có người mà không có của, thì nên tìm đất được nước. Xét thấy quả có đất hơn mộ cũ thì mới bàn việc dời. Nếu mộ cũ không có tai họa lớn, có thể yên ổn, thì nên tìm đất tốt khác để nối phúc về sau, cũng chẳng phải là không được, cần gì phải cải táng! Cho nên một chữ "thận" (thận trọng) là điều người cải táng phải suy nghĩ kỹ.
Bảy: Không được chỉ chăm chăm mưu đất lớn
Tìm đất phải phân biệt thật giả, không cần câu nệ lớn nhỏ. Nếu long huyệt thật đúng, dù sức đất nhẹ vẫn có thể phát. Chỉ ham đất lớn mà không phân biệt được thật giả, táng vào huyệt giả, thì là đặt di thể cha mẹ vào nước ngầm hang kiến, cầu phúc mà gặp họa, có ích gì đâu! Bởi đất lớn khó nhận ra, lại có quỷ thần coi giữ, không thể cưỡng cầu. Thường kẻ mưu đất lớn đến đất nhỏ cũng không được, rốt cuộc bị đất giả làm lầm. Họ không biết đất nhỏ yên ổn chỗ nào cũng có, dễ tìm.
Huống chi đất nhỏ đã thật thì mấy huyệt hợp sức cũng có thể làm nên lớn. Dương Quân Tùng nói: "Đất lớn khó được, nhỏ dễ tìm; tích mãi không thôi thành gò núi; nhiều mộ hợp sức hóa thành lớn, người bảo đất nhỏ sinh công hầu." Lại nói: "Hễ thật thì chẳng cần hỏi lớn nhỏ, góp nhỏ thành lớn là tốt nhất." Lại nói: "Mưu lớn không được hãy nghĩ bậc sau, việc này nên bàn cùng người sáng suốt." Lời hay thay! Người làm con tìm đất, hãy biết phân biệt thật giả, chớ để việc mưu đất lớn làm mê hoặc.
Tám: Không thể không xem cổ cách
Cái học địa lý có đạo nhãn (con mắt đạo — khả năng thấy biết bẩm sinh) và pháp nhãn (con mắt phép — khả năng thấy biết nhờ học phép tắc). Đạo nhãn là biết từ khi sinh ra, không gì hơn được. Còn pháp nhãn thì phải theo thầy truyền dạy, xem khắp các mộ nổi tiếng: vì sao mà tốt, vì sao mà xấu, long huyệt vì sao mà hợp mẫu, sa thủy vì sao mà hợp cuộc (hợp thành thế đất hoàn chỉnh), kiểm điểm từng điều một để làm khuôn phép, nên gọi là pháp nhãn.
Bốc thị (Bốc Tắc Ngụy) nói: "Đi tìm tiên tích, xem mẫu còn hơn xem sách." Dương thị (Dương Quân Tùng) nói: "Khuyên anh hãy đi xem lại mộ cũ, hơn đọc mười quyển sách Hám long." Lại nói: "Thấy mẫu nhiều lần thì lòng dễ hiểu, thấy nhiều hơn nghe nghìn lần." Lại nói "nếu không xem mẫu mà tin lời người, thầy tục không hiểu mà lừa được người" là thế. Cho nên muốn lo trạch triệu, trước hết phải đi xem nhiều tiên tích, mộ nổi tiếng, lấy đó làm phép, thì mong rằng lòng và mắt có chủ kiến, không bị đất giả mê hoặc; thật là một việc hệ trọng. Người làm con phải nghĩ rằng đặt yên cha mẹ là việc lớn nhất trong đời, trên là mưu cho di thể cha mẹ yên ổn, dưới là giữ kế lâu dài cho con cháu, không được ngại khó nhọc trèo đèo lội suối.
Chín: Không thể không chọn thầy giỏi
Tằng Cát Khê nói: "Tìm đất ắt trước phải chọn thầy giỏi; thầy không đúng người thì tai hại không nhỏ." Lời ấy thật đúng! Bởi được đất không khó, được thầy mới khó. Được thầy thì không lo không được đất. Nếu thầy không đúng người, chỉ như kẻ đập ngói, vẽ bậy lên tường (làm hỏng việc), thì dù có đất tốt cũng có khi điểm sai huyệt; dù được huyệt tốt cũng có khi táng trái phép, huống chi mong họ tìm được đất?
Cho nên chọn thầy lại là việc phải làm trước cả việc tìm đất. Nhưng thầy dạy về đất cũng khó lắm thay: không phải nhà nho thông suốt thì không thể xét cùng lẽ vật mà đạt tới hiểu biết; không được truyền dạy thật thì không biết khuôn phép vi diệu để thấu chỗ sâu xa. Đã thông nho thuật, lại được truyền dạy, mà xem thường đạo đức, thì tôi e họ chỉ hươu bảo ngựa, lừa chim thường là chim loan (chim thần quý), cái hại còn lớn hơn. Cho nên đủ cả ba điều ấy mới là thầy giỏi. Tuy vậy, thầy vốn không thể không chọn; chọn được đúng người rồi lại phải hết lòng thành để cảm động họ, cho nên nói "muốn được người thì phải lấy bản thân mình (đức hạnh của mình) mà cảm".
Mười: Không thể không tu âm đức
Thái Văn Tiết công nói: "Tích đức là gốc của việc tìm đất. Phàm người muốn lo kế lâu dài cho con cháu thì phải lấy lòng công bằng mà đối xử ở đời, làm việc gì cũng giúp người được thuận tiện. Một ý nghĩ hợp lẽ thì trăm thần quy hướng; chọn đất, bàn huyệt lại là việc thứ yếu. Nếu không thế, đức mình không tu mà chỉ đòi hiệu nghiệm ở di cốt của tổ tiên, cha mẹ, sáng dời chiều đổi, càng đổi càng sai, tội trái nghịch bất hiếu ấy chỉ đủ chuốc lấy sự trừng phạt của tạo hóa, có ích gì đâu!"
Ngô Văn Chính công nói: "Từng thấy có nhà tìm được đất tốt mà về sau không được hưởng phúc, lại gặp tai họa, là vì sao? Nếu không phải đặt huyệt sai thì là đặt hướng lệch. Lại có khi đào đục quá mức, làm tổn thương long, tổn thương huyệt, biến tốt thành xấu. Lại có khi đã được đất tốt, lại được thầy giỏi, mà mình cố chấp ý riêng, dời huyệt đổi hướng; người xem đất chỉ lo chiều theo, không giữ đúng thuật nữa, đến nỗi sai lầm. Hoặc người làm thuật lòng gian hành vi dối trá, không chịu làm hết thuật. Lại có khi đã được đất tốt, táng không sai, mà con cháu dễ tin lời người, vội dời đi, họ khác được đất ấy mà nhờ đó hưởng phúc. Những điều ấy chưa hẳn đều là lỗi của người làm thuật, thường là trong cõi u minh có điều khiến như thế, ấy là vì không tích đức. Không tích đức mà tìm đất, ví như không cày mà mong gặt, há có lẽ ấy sao!"
Xét: lời hai ông bàn thật xác đáng. Bởi muốn đất âm tốt thì trước phải đất lòng tốt. Ông nội tôi là Tồn Canh công từng khuyên người không được lấy thế lực mà mưu phong thủy, nhân làm thơ rằng: "Đi mòn giày sắt tìm chẳng thấy, có được chẳng tốn chút công nào; đất trâu nằm, chỗ hạc bay được gặp kỳ ngộ, chỉ tìm trong tấc đất của lòng." (Thơ chép trong "Tồn Canh cảo".) Bậc hiển đạt cùng quê là Tùng Hiên Diệp tiên sinh coi đó là lời hay.
Lại có thơ của Tống Khiêm Phủ rằng: "Người đời ai cũng biết huyệt ở núi, nào biết huyệt ở trong tấc lòng. Núi đẹp nước đẹp đời chẳng thiếu, nếu chẳng phải người ấy thì tìm không thấy. Tôi xem mộ nhà giàu sang, thường lúc táng đều nghèo hèn. Đến khi giàu sang sức đủ cầu, việc người cùng cực thì lẽ trời đổi." Cho nên được đất tốt thì ắt phải có đức để đón nhận phúc, rồi thần mới ban đất tốt cho. Thần ban cho đất tốt, tức là trời báo đáp người lành. Muốn tìm đất tốt làm trạch triệu cho ông cha, để thi hài người trước được yên mà vinh thịnh đời sau không suy, thì trước phải tích đức để chính lại cái gốc.
Có người hỏi: Tìm đất ắt lấy đức làm gốc, thì cũng chỉ tu đức là đủ, còn dùng thuật chọn đất làm gì? Tôi đáp: Chọn đất là để lo việc cất giấu cha mẹ. Người làm con đối với cha mẹ vốn phải hết lòng hết sức trong mọi việc. Nếu lo đến sự yên nguy của hồn phách cha mẹ, thì há có thể không thận trọng mà chọn lựa rộng rãi! Tu đức để chờ mệnh trời, chọn đất để làm hết việc của người, cùng làm mà không trái nhau, đó là tấm lòng của người con có nhân, có hiếu.
Phụ: một khoản trong sách "Chính chỉ tập" của Thiếu bảo, Đô đốc Thích công hiệu Nam Đường (Thích Kế Quang, danh tướng đời Minh)
Tôi từng thấy chuyện hổ phách hút cỏ, đá nam châm hút kim mà lấy làm lạ. Hổ phách, đá nam châm là vật không biết gì. Cỏ đã khô chết, kim đã qua lửa nung luyện, sức sống ở đâu? Vậy mà hễ bị hút thì nhảy động lay chuyển như vật sống; kim thì mũi nối mũi liền nhau đến mấy chiếc, rơi xuống lại nhảy lên. Xem đó thì thuyết phong thủy hẳn là có thật. Nhưng xương khô không biết gì, nên tôi chưa dám cho là hoàn toàn như thế. Thế nhưng hổ phách, đá nam châm chẳng phải là núi sông sao? Kim và cỏ chẳng phải là di hài sao?
Người bảo phong thủy không đáng tin, ấy là vì người đời không tu đức, chỉ chăm chăm vào việc ấy, đến nỗi có kẻ làm tan nhà nát cửa người khác, nhẫn tâm hại lẽ phải, chuyên mưu phong thủy để làm thịnh con cháu. Họ không biết địa lý và thiên lý thông suốt với nhau; hạng người ấy là bị trời trách phạt ở chỗ thiên lý, chứ không phải địa lý không ứng nghiệm.
Từng nghe có một người mưu chiếm đất táng của người khác, trăm phương nghìn kế thuê người kiện tụng hãm hại. Nhà kia tai họa dồn dập, đang nghĩ xem vì sao như thế. Hắn lại mua chuộc thầy bói, đến nói dối với nhà kia rằng: "Đất táng ấy không tốt, dời đi thì yên." Rồi nhà kia làm theo lời mà dời mộ, hắn liền chiếm đất cũ để táng cha mình. Táng chưa quá một năm, tai họa hắn gặp còn nặng hơn. Sau sinh nghi mà dời đi, đào đất đến quan tài, thấy mối trắng đục gỗ thành chữ rằng: "Đất này nếu linh thì không có thiên lý; đất này không linh thì không có địa lý." Trời sinh ra đất tốt, ắt chờ người có đức mới được; người đời bỏ thiên lý mà cầu địa lý, thật là mê lầm thay!
Xét: thuyết hổ phách hút cỏ, đá nam châm hút kim mà Thích Thiếu bảo dẫn, hợp với ý trong "Táng thư": "Cây nở hoa vào mùa xuân thì hạt dẻ trong nhà cũng nảy mầm; núi đồng phía tây lở thì chuông thiêng phía đông ứng tiếng" — đều là điều gọi là khí cảm ứng với nhau. Ông cha và con cháu cùng một khí, còn ngờ gì nữa! Đoạn cuối dẫn chứng địa lý gốc ở thiên lý lại càng thấu suốt.
Anh em tôi lại từng nghe người Mân kể: Chu tử đến Đồng An, nghỉ dọc đường, thấy một khu mộ núi sông rất đẹp, nhân hỏi người kiếm củi: "Con cháu mộ này thế nào?" Đáp: "Trước thì giàu sang, nay táng xong lại sa sút." Ông than: "Núi có lý, nước có lý, đất này không phát thì là không có địa lý." Người kiếm củi thưa: "Núi này vốn là sản nghiệp nhà Mỗ, nhà giàu Mỗ tham đất ấy nên chiếm mà táng. Nhà Mỗ nghèo yếu không tranh cãi được." Ông lại than: "Núi có lý, nước có lý, đất này nếu phát thì là không có thiên lý." Một đêm, ngôi mộ bị sét đánh. Nay ở làng quê đất Mân vẫn còn người kể lại tường tận.
Những điều nói trên đều là điều người lo việc thận chung phải biết trước, nên đặc biệt nêu lên đầu sách, kính mong các bậc quân tử có nhân, có hiếu xét kỹ.
Phụ: hai khoản bàn thêm
Bàn về tên gọi và ý nghĩa của "phong thủy"
Các nhà địa lý lấy hai chữ "phong thủy" (gió và nước) để gọi tên môn mình, chính là điều họ Quách nói "táng là nương theo sinh khí". Mà sinh khí lấy gì để xét? Đáp: khí đến thì có nước dẫn đường, khí dừng thì có nước làm ranh giới, khí tụ thì không có gió làm tan; cho nên nói phải được nước, phải giữ được gió (tàng phong — chỗ kín gió). Lại nói: khí là mẹ của nước, có khí thì có nước. Lại nói: hơi thở của đất (gió) chỉ làm tan sinh khí. Lại nói: khí bên ngoài (dòng nước) chạy ngang làm thành hình thế, khí bên trong nhờ đó dừng lại mà sinh sôi. Lại nói: được nước là trên hết, kín gió đứng thứ hai.
Những câu ấy đều nói gió và nước là để xét sinh khí đến và dừng tụ mà thôi. Tóm lại, không có gió thì khí tụ, được nước thì khí hòa, đó là lý do có tên "phong thủy". Theo tên mà nghĩ nghĩa, thì phép phong thủy không còn gì sót. Có người nói: khi trời đất mới chia, lúc hỗn độn ban đầu chỉ có gió và nước xô đẩy nhau, nên gọi là phong thủy. Lại có người nói: gió để làm lay động muôn vật, nước để nuôi dưỡng muôn vật, nên gọi là phong thủy. Những thuyết ấy đều không sát với lẽ táng. Lại có thuyết "nước đi thì gió đến, nước đến thì gió đi", càng sai lầm hơn nữa.
Bàn về tên gọi và ý nghĩa của long, mạch, huyệt, sa
Các nhà địa lý gọi núi là long (rồng), vì sao? Núi biến hóa nghìn hình muôn dạng, hoặc lớn hoặc nhỏ, hoặc nổi hoặc chìm, hoặc ngược hoặc xuôi, hoặc ẩn hoặc hiện. Hình dáng của các nhánh núi, dải đất không thường định, chỉ dời chút ít đã khác hẳn. Đem so với các loài vật thì chỉ có rồng là như thế, nên lấy mà đặt tên, ý lấy cái ẩn, hiện, bay, nhảy, biến hóa khôn lường của rồng (như quẻ Càn trong Kinh Dịch tả).
Gọi là mạch, vì sao? Mạch lạc trong thân người là đường khí huyết vận hành, cả bẩm phú của một thân đều gắn vào đó. Phàm mạch người, trong thì sang, đục thì hèn, tốt thì yên, xấu thì nguy. Mạch đất cũng thế. Thầy thuốc giỏi xem mạch người mà biết yên nguy, thọ yểu; người giỏi địa lý xét mạch núi mà biết tốt xấu, hay dở — đó là lời bàn không thể đổi. Nhưng long và mạch nương vào nhau: có long thì có mạch, không có mạch thì không có long. Chỉ là long gồm chỉ cả hình dáng hiển hiện, còn mạch thì chuyên chỉ khí ẩn kín, nên nói rằng xem núi khó nhất là nhận ra mạch.
Huyệt cũng như huyệt trên thân người, lấy nghĩa rất tinh. Dương công nói: "Ví như huyệt châm cứu trên tượng người đồng (tượng đồng dùng dạy châm cứu, có đánh dấu các huyệt), huyệt nào cũng phải đúng y thì mới trúng." Chu tử nói: "Phép định huyệt ví như châm cứu, tự có huyệt nhất định, không được sai một li." Đó đều là những lời tả khéo tên gọi và ý nghĩa của huyệt. Còn sa, là vì người xưa truyền dạy cho nhau thường lấy cát (sa) đắp thành đống, gạt thành hình núi, nên gọi là sa.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video