In lại: Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông (Điều người làm con cần biết: học phép xem đất để giúp tròn đạo hiếu, tổng hợp cốt lõi của môn địa lý; "địa lý" ở đây là phong thủy, thuật xem đất để chọn chỗ đặt mộ, dựng nhà), quyển một, phần trên.
Từ Thiện Kế, một người ở ẩn trong núi đất Giang Hữu (vùng Giang Tây ngày nay), thuật lại; cùng soạn với (tên người cùng soạn bị thiếu) (?).
Tập này chỉ bàn về các cán long lớn trong thiên hạ (long: theo phong thủy, các dãy núi uốn lượn như rồng, chở theo sinh khí dưới đất, gọi là long hay long mạch; cán long: những long mạch trục chính, lớn nhất, như thân cây, từ đó tỏa ra các nhánh). Long đứng đầu trong bốn môn của địa lý (bốn môn là long, huyệt, sa, thủy: mạch núi, điểm tụ khí, núi bao quanh, dòng nước). Nhà kham dư (người làm phong thủy) không gì quan trọng hơn việc bàn về long. Bàn về long mà không biết các cán long lớn của thiên hạ thì cái thấy được chỉ gần mà không xa, cái tìm hiểu được chỉ nông mà không sâu, cái nhìn thấy được chỉ hẹp mà không rộng, như thế sao được? Vì vậy trước hết bàn về các cán long lớn của thiên hạ, mong người đọc nắm được cái lớn.
Bàn về núi Côn Lôn là tổ của mọi núi
Sách Tính lý đại toàn dẫn lời ông Ngô người Lâm Xuyên (tức Ngô Trừng, nhà Nho đời Nguyên): "Mạch núi của thiên hạ khởi từ Côn Lôn." Thái Mục Đường trong sách Phát vi luận nói: "Mọi núi đều lấy Côn Lôn làm tổ." Ông Đào trong bài Tróc mạch phú (Bài phú về cách nắm bắt mạch núi) viết: "Người hiểu biết lớn xét mạch núi thì bắt đầu từ Côn Lôn." Sách Minh sơn bảo giám nói: "Mạch núi khởi lên, gốc ở Côn Lôn." Sách Cẩm nang kinh của ông Quách (tức Quách Phác đời Tấn, ông tổ của phong thủy) nói: "Việc chôn cất phải truy về chỗ mạch bắt đầu, và đặt lên chỗ mạch dừng lại."
Quả thật, theo phép địa lý, với long thì phải truy về nơi khởi đầu, với huyệt (điểm sinh khí tụ lại, chỗ đặt mộ hay dựng nhà) thì phải đặt lên chỗ long dừng lại; cho nên không thể không xét kỹ nơi núi khởi lên làm tổ. Nhưng muốn xem núi bắt đầu từ đâu thì phải tìm xem nước bắt nguồn từ đâu; muốn xem long kết thúc ở đâu thì phải xét xem nước ngăn nó lại ở đâu. Nay xem bản đồ thì thấy nước trong thiên hạ đều bắt nguồn từ phía tây bắc, đủ biết núi cũng khởi từ tây bắc. Ông Thái Văn Chính nói: "Núi và nước đều bắt nguồn từ tây bắc, nên vua Vũ (vị vua trị thủy thời cổ) khi kể về núi, kể về sông đều đi từ tây bắc sang đông nam", chính là như vậy.
Có thuyết nói Côn Lôn nằm ở phương Tuất của biển Tây (phương Tuất: hướng tây chếch bắc) và phương Hợi của biển Bắc (phương Hợi: hướng bắc chếch tây), phía đông nam giáp vườn Tích Thạch, phía tây bắc giáp nhà Bắc Hộ, phía đông bắc trông xuống giếng Thái Hoạt, phía tây nam đến hang Thành Nam; nhưng những điều đó hoang đường xa xôi, không khảo được. Ông Dương (tức Dương Quân Tùng, thầy phong thủy đời Đường) lại nói núi Tu Di sinh ra bốn long, núi Côn Lôn chỉ là nhánh phía nam của nó. Ông Cát Khê thuật lại thuyết ấy rằng: "Núi Tu Di là xương cốt của trời đất, trấn giữa lòng trời, là vật khổng lồ. Bốn nhánh chia thành bốn thế giới, chỉ có long phía nam đi vào Trung Quốc. Long phía nam vào từ núi Côn Lôn, con rồng cháu rồng đều phân biệt được." Thuyết này tuy dựa vào kinh Phật, nhưng người đời ít ai thấy tận mắt, gác lại cũng được.
Nay chỉ lấy núi sông Trung Quốc khảo được mà bàn, thì Côn Lôn quả là tổ của mọi núi, nằm ở phía tây bắc Trung Quốc. Ông Thái Cửu Phong (tức Thái Trầm, học trò Chu Hy) nói: "Thế núi, sống núi ở Trung Quốc đại khái đều từ tây bắc mà đến." Như vậy đủ thấy.
Sách Côn Lôn thuyết nói: Núi Côn Lôn có ba tầng: tầng dưới gọi là Phàn Đồng, còn gọi là Bản Tùng; tầng hai gọi là Huyền Phố, còn gọi là Lãng Phong; tầng trên gọi là Tầng Thành, còn gọi là Thiên Đình. Đó là nơi ở của Thượng Đế, cách núi Tung Cao năm vạn dặm, là chính giữa mặt đất. Sách Vũ bản kỷ cũng nói giống vậy. Cao Dụ cho rằng sông Hoàng Hà ra từ Côn Lôn, chảy ngầm dưới đất một vạn ba nghìn dặm; vua Vũ khơi cho thông, nước mới chảy ra ở núi Tích Thạch.
Xét sách Sơn hải kinh, từ Côn Lôn đến Tích Thạch là một nghìn bảy trăm bốn mươi dặm; từ Tích Thạch ra quận Lũng Tây đến sông Lạc, theo sách địa chí thì hơn năm nghìn dặm. Lại xét sách Mục thiên tử truyện, thiên tử (vua Mục nhà Chu) từ Côn Lôn về Tông Chu (kinh đô nhà Chu) là một vạn dặm. Tính đường đất phía tây: từ sông Triền ở Tông Chu đi về tây, lên bắc đến nước Hà Tông, rồi đến núi Dương Vu, là ba nghìn bốn trăm dặm; từ Dương Vu đi về tây đến đầu nguồn Hoàng Hà là bốn nghìn dặm, cộng lại bảy nghìn bốn trăm dặm. Sách Ngoại quốc đồ lại nói: từ nước Đại Tấn đi thẳng về tây bảy vạn dặm thì đến gò Côn Lôn, nơi các vị tiên ở. Các thuyết không giống nhau.
Núi cao một vạn một nghìn dặm. Sơn hải kinh nói núi rộng tám trăm dặm vuông, cao một vạn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời cổ, khoảng bảy tám thước). Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác) cho rằng từ chân lên đỉnh hơn hai nghìn năm trăm dặm. Sách Hoài Nam Tử nói núi cao một vạn một nghìn một trăm dặm, mười bốn bộ, hai thước, sáu tấc.
Bàn chung về núi của Trung Quốc
Chu Tử (tức Chu Hy, đại Nho đời Tống) nói: "Sách Hà đồ (một loại sách sấm vĩ đời Hán) nói Côn Lôn là chính giữa mặt đất. Từ Trung Quốc đến nước Vu Điền (nước cổ ở vùng Tân Cương; chữ Điền đọc như chữ 'điền' là ruộng) là hai vạn dặm. Sứ giả Vu Điền sang cống tự nói từ nước họ đi về tây hơn bốn nghìn ba trăm dặm là đến Côn Lôn. Nay Trung Quốc ở phía đông nam Côn Lôn, mà núi trong thiên hạ đều lấy Côn Lôn làm tổ, chỉ chia ba cán đi vào Trung Quốc. Núi đi vào các nước ngoài thì không khảo được, cũng không đáng bàn.
Nay nói riêng Trung Quốc: núi phía bắc Hoàng Hà thì từ các châu Hoàn, Vũ, Lam, Hiến ở phương bắc theo chỗ cao mà đến; nước ở phía tây sống núi chảy vào Long Môn, Tây Hà; nước ở phía đông sống núi chảy về đất U, Ký rồi ra biển Đông. Nhánh phía tây là Hồ Khẩu và Thái Nhạc. Nhánh tiếp theo ôm lấy vùng đồng bằng đất Phần, Tấn mà ra phía nam, thành núi Tích Thành, Vương Ốc, rồi lại ngoặt về tây thành núi Lôi Thủ. Một nhánh nữa là núi Hằng Sơn, một nhánh nữa là núi Thái Hành. Núi Thái Hành dài một nghìn dặm, rất cao; đất Thượng Đảng nằm trên sống núi, các châu Hà Đông, Hà Bắc nằm trên các nhánh núi. Nhánh dài nhất là núi Yên Sơn, hết ở đất Bình Lương.
Núi phía nam Hoàng Hà thì núi vùng Quan Trung đều từ đất Thục, Hán mà đến. Một nhánh đến Trường An thì hết. Một nhánh ở Quan Trung sinh xuống Hàm Cốc, đến núi Tung, núi Thiếu (Tung Sơn và Thiếu Thất), phía đông hết ở Thái Sơn. Một nhánh từ phía bắc núi Ba Trủng và sông Hán sinh xuống, hết ở Dương Châu. Các núi Giang Nam đều lấy vùng sông Mân làm tổ, ra từ núi Mân Sơn. Núi Mân Sơn kẹp hai bờ sông Trường Giang mà đi: nhánh bên kia đi thành nhiều nơi ở phía bắc Trường Giang; nhánh bên này tản ra thành đất Hồ Nam, Mân (Phúc Kiến), Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây), hết ở Lưỡng Chiết (hai vùng Chiết Đông, Chiết Tây) và Kiến Khang (Nam Kinh).
Một nhánh là núi Hành Sơn, hết ở phía tây hồ Động Đình và Cửu Giang. Một nhánh vượt Quế Lĩnh, ôm lấy nguồn sông Tương, lên bắc qua đất Viên, Quân, hết ở núi Lư. Một nhánh từ nam vòng sang đông, ôm lấy nguồn hồ Bành Lãi, vượt Hoàng Sơn đất Hấp, hết ở Kiến Khang. Lại từ núi Thiên Mục tách một nhánh, hết ở các núi phía tây sông Chiết Giang. Các núi ấy đều từ Ngũ Lĩnh (năm dãy núi lớn ngăn Lưỡng Quảng với miền trong) và vùng sông Cám đi lên, từ nam ra bắc. Núi đất Mân, Quảng thì đi từ bắc xuống nam. Một nhánh nữa ôm lấy nguồn sông Chiết Giang, đầu ở phía bắc hết ở Cối Kê, đuôi ở phía nam hết ở đất Mân, Việt. Đó là đại cương về tổ tông và các nhánh của núi Trung Quốc."
Phần trên chỉ nói về núi trong thiên hạ, chưa nói đến nước, nên sau đây xin chép thêm phần bàn chung về núi và nước. Xét lời ông Kim Nhân Sơn: Hình thể thường hằng của trời đất vốn móc nối thông suốt với nhau, nhưng cũng mỗi nơi có mạch lạc riêng.
Nói về phía đông bắc từ Côn Lôn: từ Tích Thạch đi lên bắc là sông Niết, Tinh Hải, Thanh Hải, đến Hạo Môn, đều là nguồn của Hoàng Hà. Vào đất Hung Nô trở về đông là núi Âm Sơn. Lại xuống đông nam, từ Đại Bắc, Vân Sóc tách ra chạy về nam, thành Bắc Nhạc (núi Hằng Sơn), đến Thái Hành, đó là sống núi của vùng Hà Bắc; Hồ Khẩu, Lôi Thủ, Thái Nhạc, Tích Thành, Vương Ốc đều là các đỉnh trong đó; các sông Phần, Tấn, Trác, Dịch, Khấu, Chương, Hoàn, Vệ đều là sông của vùng ấy. Nhánh tách ra chạy về đông thì đi qua phía bắc đất U, Yên, thành năm cửa ải hiểm trở, đến đất Doanh, Bình thì thành núi Kiệt Thạch. Đó là mạch phía bắc.
Nói về phía đông từ Côn Lôn: từ núi Tây Khuynh, sông Thao chảy ra phía bắc, đổ vào Hoàng Hà; sông Hằng chảy ra phía nam, đổ vào Trường Giang. Lại sang đông là các núi Chu Ngữ, Điểu Thử ở đất Lũng, là nguồn sông Vị; phía bắc thì kẹp lấy nguồn Hoàng Hà mà lên bắc. Phía đông như núi Khiên, núi Kỳ, các đỉnh Kinh Sơn, là nguồn các sông Kinh, Tất, Thư. Từ sông Vị trở về nam, các đỉnh từ Tây Khuynh đi xuống nối liền thành mạch: phía nam vút lên là Thái Hoa, phía đông bắc là Hào, Thiểm, phía đông nam là Hùng Nhĩ, Ngoại Phương, Tung Cao, là nguồn sông Y, sông Lạc. Lại xuống nam là Đồng Bách, nguồn sông Hoài, đến các núi vùng Hoài Tây. Đó là mạch giữa.
Lại từ Tây Khuynh, Chu Ngữ tách về nam, là núi Ba Trủng, nguồn sông Hán. Các núi kẹp sông Hán mà đi: phía bắc là các dãy Chung Nam, Hoa, Hùng; phía nam là các đỉnh phía đông đất Thục. Có người nói các núi phía đông đất Thục đều là Ba Trủng, ý là sườn núi, đỉnh núi nối liền nhau mà thôi. Lại nói về phía đông nam: là núi Mân Sơn, nguồn Trường Giang, các núi kẹp Trường Giang mà đi về đông. Nhánh bắc là mạch phía nam Tây Khuynh, phía tây Ba Trủng, là nguồn các sông Hoàn, Tây Hán Thủy, như các nguồn ở Giang Lăng. Nhánh nam chạy về nam thành các núi Mông, Thái, là nguồn các sông Thanh Y, Đại Lưu, Mã Hồ. Lại sang đông ôm đất Phù, Kiềm, vòng một lần lên bắc thành Tam Hiệp; phần chạy ra ngoài bao lấy nguồn Cửu Giang.
Ở giữa vòng ấy là núi Hành Sơn. Vòng lần thứ hai lên bắc thành núi Lư. Các dãy chạy ra phía đông lại là nguồn các sông Viên, Cát, Chương, Cống, Vượng Tín (?). Đến núi Phân Thủy, núi Ngư Lương, vòng lần thứ ba chạy lên bắc, qua Tân An, dựng thành núi Thiên Mục, hết ở đất Thăng, Nhuận. Trong khoảng vòng thứ hai, nước tụ ở hồ Động Đình; trong khoảng vòng thứ ba, nước tụ ở hồ Bành Lãi. Phía đông vòng thứ ba thì phía nam là đất Mân, Chiết, phía bắc là hồ Chấn Trạch (Thái Hồ). Đó là mạch phía nam.
Riêng Thái Sơn thì vọt lên một mình ở phương đông, chắn ngang hai bên để che chở Trung Nguyên, đó là chỗ khác lạ của nó. Ông lại nói: Thái Sơn vọt lên một mình ở phương đông, là núi trấn giữ thủy khẩu của Trung Quốc (thủy khẩu: theo phong thủy, chỗ dòng nước chảy ra khỏi một vùng, cần có núi đứng chặn giữ để khí không thoát đi).
Thiên Vũ cống (một thiên trong Kinh Thư chép việc vua Vũ trị thủy) chép sơ lược việc khơi nước: "Khơi Hoàng Hà đến chỗ hợp lại thành Nghịch Hà, đổ ra biển. Khơi sông Dạng đến phía đông thành Bắc Giang, đổ ra biển. Khơi Trường Giang đến phía đông thành Trung Giang, đổ ra biển. Khơi sông Duyện đến phía đông bắc, hợp với sông Vấn, lại sang đông đổ ra biển. Khơi sông Hoài đến phía đông, hợp với sông Tứ, sông Nghi, sang đông đổ ra biển. Khơi sông Vị đến phía đông, qua sông Tất, sông Thư rồi đổ vào Hoàng Hà. Khơi sông Lạc đến phía đông, hợp với sông Y, lại sang đông bắc đổ vào Hoàng Hà." Đó là đại thế núi sông Trung Quốc.
Chu Tử nói: Sách Hà đồ nói: "Côn Lôn là chính giữa mặt đất." Sách Tố vấn (sách y học cổ) nói: "Trời thiếu ở tây bắc, đất không đầy ở đông nam." Sách Thủy kinh nói: "Côn Lôn cách núi Tung năm vạn dặm." Xem ra không đến xa như vậy. Bởi Trung Quốc đến Vu Điền là hai vạn dặm, Vu Điền đến Côn Lôn không lẽ còn ba vạn dặm nữa. Sách Văn Xương tạp lục chép việc Vu Điền sai sứ sang cống, sứ giả tự nói từ đất họ hơn bốn nghìn ba trăm dặm là đến núi Côn Lôn. Nay Trung Quốc ở phía đông nam Côn Lôn, còn các nước Thiên Trúc (Ấn Độ) ở chính nam. Đại khái hình đất như cái bánh màn thầu, chỗ chóp nhọn là Côn Lôn.
Ông Thái Cửu Phong nói: Gốc rễ và sống núi của các núi Hà Bắc đều từ các châu Hoàn, Vũ, Lam, Hiến ở Đại Bắc theo chỗ cao mà đến. Nước phía tây sống núi chảy về tây vào Long Môn, là thượng nguồn của Tây Hà; nước phía đông sống núi chảy về đông thành sông Tang Can, qua đất U, Ký mà ra biển. Nhánh phía tây là Hồ Khẩu, Thái Nhạc. Nhánh tiếp theo ôm đồng bằng đất Phần, Tấn mà ra nam, thành Tích Thành, Vương Ốc, rồi ngoặt về tây thành Lôi Thủ. Nhánh tiếp nữa là Thái Hành, nhánh tiếp nữa là Hằng Sơn. Đó là núi ở bờ bắc Hoàng Hà. Còn núi ở bờ nam sông Trường Giang và sông Hán thì là mạch núi Mân Sơn: nhánh phía bắc là Hành Sơn, hết ở phía tây Động Đình; nhánh phía nam vượt Quế Lĩnh, lên bắc qua đất Viên, Quân, đến Phu Thiển Nguyên ở Đức An. Giữa hai nhánh có sông Tương ngăn cách: Hành Sơn ở tây nam sông Tương, Phu Thiển Nguyên ở đông bắc sông Tương.
Chu Tử nói: Núi trong thiên hạ cao nhất ở tây bắc. Từ Quan Trung một nhánh sinh xuống Hàm Cốc, đến Tung Sơn, Thiếu Thất, phía đông hết ở Thái Sơn, đó là một nhánh. Lại từ phía bắc núi Ba Trủng và sông Hán sinh xuống một nhánh, đến Dương Châu thì hết. Các núi Giang Nam thì lại từ Mân Sơn tách một nhánh, hết ở Lưỡng Chiết, Mân, Quảng. Ông lại nói: Phàm hai dòng nước kẹp nhau mà chảy thì ở giữa ắt có núi; hai dãy núi kẹp nhau mà đi thì ở giữa ắt có nước. Trường Giang ra từ Mân Sơn; Mân Sơn kẹp hai bờ sông mà đi: nhánh bên kia thành nhiều nơi ở Giang Bắc, nhánh bên này thành vùng nam Hồ Tương; một nhánh nữa thành Kiến Khang, một nhánh nữa thành Phúc Kiến và Lưỡng Quảng.
Ông lại nói: Trong mạch Mân Sơn, nhánh thành Hành Sơn thì đã hết ở phía tây Cửu Giang. Nhánh lại xuống nam rồi sang đông vượt Quế Lĩnh thì ôm nguồn sông Tương, lên bắc qua đất Viên, Quân, hết ở núi Lư. Nhánh lại xuống nam rồi sang đông vượt Dữu Lĩnh thì ôm nguồn hồ Bành Lãi, phía bắc hết ở Kiến Khang. Nhánh nữa thì sang đông ôm nguồn sông Chiết Giang, đầu ở bắc hết ở Cối Kê, đuôi ở nam hết ở đất Mân, Việt.
Sách Chu Tử ngữ lục nói: Kinh Phật nói trên đỉnh núi Côn Lôn có hồ lớn A Nậu, nước chảy ra bốn phía; dòng chảy về đông nam vào Trung Quốc là Hoàng Hà, các dòng chảy về ba phía kia là những sông như Nhược Thủy, Hắc Thủy.
Sách Đông Pha chỉ chưởng đồ (Bản đồ trong lòng bàn tay của Tô Đông Pha) nói: Tây Vực ở phía tây Hung Nô, phía nam Ô Tôn. Nam bắc có núi lớn, ở giữa có sông, phía đông giáp đất nhà Hán. Cho nên phía tây Ngọc Môn quan, Dương Quan bị Thông Lĩnh ngăn lại. Dãy Nam Sơn của nó ra phía đông đến Kim Thành, nối với dãy Nam Sơn của nhà Hán. Sông ấy có hai nguồn, một ra từ Thông Lĩnh, một ra từ Vu Điền. Vu Điền ở dưới chân Nam Sơn, sông chảy lên bắc, hợp với sông Thông Lĩnh, đổ về đông vào hồ Bồ Xương. Nước hồ đứng yên, mùa đông mùa hè không tăng không giảm. Người đời đều cho rằng nước ấy chảy ngầm dưới đất, ra phía nam ở núi Tích Thạch, thành Hoàng Hà của Trung Quốc.
Ông Ngô người Lâm Xuyên nói: Nước phát ra từ Côn Lôn thì nguồn xa nhất, chỉ có Hoàng Hà của Trung Quốc là như vậy. Sông Hán phát nguồn từ Ba Trủng, Trường Giang phát nguồn từ phía tây Mân Sơn, so với các sông khác cũng có thể gọi là xa, nhưng không phải tận nơi mạch núi mới khởi lên, nên không sánh được với nguồn Hoàng Hà. Vì vậy trong các sông có nguồn của thiên hạ, Hoàng Hà đứng đầu. Người xưa tế sông thì tế Hoàng Hà trước, tế biển sau, là coi trọng nguồn.
Chu Tử nói: Nơi người Nữ Chân khởi lên có sông Áp Lục. Lời truyền rằng: "Thiên hạ có ba dòng nước lớn: Hoàng Hà, Trường Giang và sông Áp Lục."
Thái Mục Đường nói: Mọi núi đều lấy Côn Lôn làm tổ, chia nhánh chia mạch, càng nhiều càng nhỏ, đó là một gốc mà muôn khác. Mọi nước đều lấy biển lớn làm chỗ quy về, khác dòng mà cùng chảy về, càng chứa càng rộng, đó là muôn khác mà một gốc. Ông Ngô người Lâm Xuyên nói: Mạch núi của thiên hạ khởi từ Côn Lôn; chỗ mạch núi khởi lên cũng là chỗ nguồn nước phát ra.
(Về Trường Giang) Sách Thủy kinh nói: Trường Giang ra từ núi Mân Sơn ở huyện Đê Đạo đất Thục; sông lớn chảy ra từ đó, chảy về đông nam qua phía bắc huyện. Mân Sơn tức là núi Độc Sơn, nước gọi là Độc Thủy; lại gọi là núi Văn Phụ, ở ngoài biên giới, là nơi Trường Giang bắt đầu. Sách Ích Châu ký nói: Mạch nguồn sông lớn, theo điều nay nghe được, phát ra đầu tiên dưới núi Dương Bác; nước tràn lan trên vách đá xanh, lớn nhỏ hàng trăm dòng, nhỏ đến mức chưa nổi được cái chén rượu (nghĩa là nguồn còn rất nhỏ). Chảy xuống đông nam hơn trăm dặm, đến núi Bạch Mã thì qua Thiên Bành Khuyết, còn gọi là Thiên Cốc. Tần Chiêu Vương cử Lý Băng làm quan thái thú đất Thục; Lý Băng thấy huyện Đê Đạo có núi Thiên Bành, hai núi đối nhau, hình như hai cột cổng, nên gọi là Thiên Bành Khuyết, cũng gọi là Thiên Bành Môn. Nước sông từ đây trở lên rất yếu nhỏ, đó là cái gọi là phát nguồn nhỏ chỉ nổi được chén rượu.
Sông Hoài: Sông Hoài ra từ núi Thai Trâm ở huyện Bình Đê đất Nam Dương, chảy về đông bắc qua núi Đồng Bách. Sơn hải kinh nói: Sông Hoài ra từ núi Dư Sơn, ở phía đông Triều Dương, phía tây làng Đông Cửu. Kinh Thư nói: "Khơi sông Hoài từ Đồng Bách." Sách Địa lý chí nói: "Huyện Bình Đê đất Nam Dương, thời Vương Mãng gọi là Bình Thiện." Sách Phong tục thông nói: "Huyện Bình Đê đất Nam Dương, núi Đại Phục thuộc dãy Đồng Bách ở phía đông nam, là nơi sông Hoài chảy ra." Hoài nghĩa là đều. Sách Xuân thu thuyết đề từ nói: "Hoài là làm đều thế nước." Sách Thích danh nói: "Hoài là vây quanh, vây giữ ranh giới phía bắc Dương Châu, phía đông đến biển."
Hoàng Hà: Sách Xuân thu thuyết đề từ nói: "Hà nghĩa là gánh vác." Sách Thích danh nói: "Hà là thấp, theo chỗ thấp của đất mà chảy thông." Sách Khảo dị bưu nói: "Hà là khí của nước, là tinh hoa của tứ độc (bốn con sông lớn tự chảy thẳng ra biển: Trường Giang, Hoàng Hà, sông Hoài, sông Tế)." Sách Hiếu kinh viện thần khế nói: "Hà là đứng đầu các dòng nước, trên ứng với sông Ngân." Sách Tân luận nói: "Trong nguồn của tứ độc, Hoàng Hà cao nhất và dài nhất; từ cao đổ xuống, nước chảy xiết sâu, nên dòng chảy vùn vụt." Bài Tề đô phú của Từ Cán nói: "Về sông thì có Hoàng Hà mênh mông, phát nguồn từ Côn Lôn; chín dòng chia ra mà chảy, phía bắc chầu về vực biển; sóng dữ cuồn cuộn, trông về biển mà lao đi." Sách Vật lý luận nói: "Nước Hoàng Hà màu vàng là vì nhiều sông đổ vào làm đục. Cứ trăm dặm một khúc quanh nhỏ, nghìn dặm một khúc quanh một đoạn thẳng."
Quan đại tư mã đời Hán là Trương Trọng tâu bàn rằng: "Nước Hoàng Hà đục, để lắng một thạch nước thì được sáu đấu bùn (thạch, đấu: đơn vị đo dung tích, một thạch bằng mười đấu). Thế mà dân tranh nhau dẫn nước sông tưới ruộng. Nay sông không thông, đến tháng ba nước hoa đào (nước lũ mùa xuân khi hoa đào nở) về thì vỡ đê, vì sông bị nghẽn không thoát được. Xin cấm dân không được dẫn nước sông nữa." Vì vậy Hoàng Hà còn có tên là Trọc Hà (sông đục).
Sách Thuật chinh ký nói: "Ở bến Mạnh Tân, bến Hà Tân nước luôn đục; so với Hoàng Hà thì chỗ ấy hẹp, so với sông Hoài, sông Tế thì rộng. Trời lạnh thì băng dày mấy trượng. Khi băng mới đóng, xe ngựa không dám qua, phải đợi cáo đi trước. Người ta nói cáo thính tai, nghe dưới băng không có tiếng nước mới đi qua; người thấy cáo đã đi rồi mới dám qua."
Lại sách Hà thủy thuyết và Sơn hải kinh nói: "Hoàng Hà ra từ Bột Hải." Lại có nước biển từ tây bắc chảy vào. Núi Tích Thạch nơi vua Vũ khơi sông ở phía tây nam huyện Hà Gian (?) quận Lũng Tây, trong đất người Khương. Tôi khảo các sách, đều nói Hoàng Hà có nguồn ở Côn Lôn, chảy ngầm, chìm vào hồ Bồ Xương, rồi ra từ nước biển. Cho nên sách Lạc thư nói: "Hoàng Hà từ Côn Lôn ra đến vùng Trùng Dã", là nói điều ấy. Qua Tích Thạch thì thành Hoàng Hà của Trung Quốc. Cho nên bài Đại Hà phú của Thành Công Tử An nói: "Xem trăm sông lớn lao, không gì đẹp hơn Hoàng Hà; chảy ngầm dưới đỉnh cao chót vót của Côn Lôn, hiện ra nơi núi Tích Thạch lởm chởm." Sách Tây Vực truyện của nhà Phật nói: "Hoàng Hà từ Bồ Xương chảy ngầm dưới đất, ra phía nam ở Tích Thạch." Nhưng lời kinh ở chỗ này dường như không giống; Tích Thạch đáng lẽ phải ở hạ lưu hồ Bồ Xương.
Sông Hán: Sông Dạng chính là nguồn của sông Hán. Sông Dạng ra từ phía đông núi Ba Trủng ở huyện Đê Đạo, quận Lũng Tây, đến huyện Thư đất Vũ Đô thì thành sông Hán; lại xuống đông nam đến phía tây huyện Bạch Thủy đất Quảng Ngụy; lại xuống đông nam đến phía đông bắc huyện Hà Manh, hợp với sông Dạng. Sông Miện chính là sông Hán. Sông Miện ra từ hang Lang Cốc phía đông huyện Thư đất Vũ Đô; sông Miện còn tên là sông Thư. Hám Nhân nói: "Vì lúc mới ra nước lầy lội ẩm ướt nên gọi là sông Thư; huyện này cũng nhận tên từ đó." Nước chảy về nam, có sông Tuyền Nhai đổ vào; sông này ra từ huyện Hà Trì, chảy về đông nam vào huyện Thư, hợp với sông Miện. Sông Miện lại chảy về đông nam, qua đồn Thư Thủy rồi chảy về đông nam, đổ vào sông Hán; đó là cái gọi là sông Miện–Hán ở cửa sông Thư.
Kinh Thư nói: "Từ Ba Trủng khơi sông Dạng, chảy về đông thành sông Hán." Sơn hải kinh nói sông Hán ra từ núi Phụ Lộ. Chảy về đông bắc, gặp cửa sông Hiến. Dữu Trọng Ung nói: Sông này chảy về nam đến Quan Thành, hợp với sông Tây Hán. Sông Hán lại chảy về đông, phía bắc hợp với cửa sông Thư, cùng là nguồn của sông Hán. Cho nên Như Thuần nói: "Ở vùng này gọi là sông Hán, cũng gọi là sông Miện." Vì vậy Khổng An Quốc nói "sông Dạng chảy về đông thành sông Miện", ấy là vì hợp với sông Miện; đến Hán Trung thì gọi là sông Hán, tức là các tên gọi chung cho nhau.
Sông Tế: Sông Tế ra từ núi Vương Ốc, nay thuộc Mạnh Châu. Ban đầu vua Vũ khơi nước chảy thành sông Tế, cắt ngang Hoàng Hà sang phía nam, chảy về đông hợp với sông Vấn, lại lên bắc rồi sang đông ra biển. Duyện Châu ở giữa sông Tế và Hoàng Hà; sông Tế lấy chỗ phát nguồn mà đặt tên, nay Tế Châu chính là nơi phát nguồn. Từ thời Vương Mãng sông Tế đổ vào Hoàng Hà, cùng chảy ra biển, nên vùng đất giữa sông Tế và Hoàng Hà không còn sông Tế nữa.
Bàn về núi trấn, sông, đầm của Cửu Châu (chín châu, cách chia đất nước Trung Hoa thời cổ)
Xét thiên Chức phương thị trong sách Chu lễ (sách chép quan chế nhà Chu; Chức phương thị là chức quan coi bản đồ, địa giới):
Phía đông nam gọi là Dương Châu; núi trấn của châu ấy (núi lớn nhất, làm chủ cả một châu) là Cối Kê; đầm lớn (vùng nước nông có cây cỏ, chim thú) là Cụ Khu, tức Ngũ Hồ, ở phía nam đất Ngô; sông chính là Tam Giang; hồ chứa nước tưới (nơi nước tụ dùng để tưới ruộng) là Ngũ Hồ.
Chính nam gọi là Kinh Châu; núi trấn là Hành Sơn; đầm lớn là Vân Mộng; sông chính là Trường Giang và sông Hán; hồ chứa nước tưới là sông Dĩnh và sông Trạm (sông Trạm chưa rõ ở đâu).
Phía nam Hoàng Hà gọi là Dự Châu; núi trấn là Hoa Sơn; đầm lớn là Phố Điền, ở Trung Mâu; sông chính là sông Huỳnh, sông Lạc; hồ chứa nước tưới là sông Ba (đọc như "bá") và sông Trá.
Chính đông gọi là Thanh Châu; núi trấn là Nghi Sơn, có lẽ ở chỗ sông Nghi chảy ra; đầm lớn là Vọng Chư, ở Tuy Dương; sông chính là sông Hoài, sông Tứ; hồ chứa nước tưới là sông Nghi, sông Thuật, sông Thuật ra từ Đông Hoản (?).
Phía đông Hoàng Hà gọi là Duyện Châu; núi trấn là Đại Sơn (Thái Sơn); đầm lớn là Đại Dã, ở Cự Dã; sông chính là Hoàng Hà, sông Tế; hồ chứa nước tưới là Lư, Duy; Lư, Duy xưa là Lôi, Ung, tức Lôi Hạ, Ung Thư trong thiên Vũ cống; Lôi Hạ ở Thành Dương.
Chính tây gọi là Ung Châu; núi trấn là Nhạc Sơn, tức Ngô Nhạc, ở đất Khiên; đầm lớn là Huyền, ở Khiên Bồ; sông chính là sông Kinh, ở Kinh Dương, và sông Nhuế, ở đất Bân; hồ chứa nước tưới là sông Vị, sông Lạc, sông Lạc ra từ Hoài Đức.
Phía đông bắc gọi là U Châu; núi trấn là Y Vô Lư, ở Liêu Đông; đầm lớn là Hề Dưỡng, ở Trường Quảng; sông chính là Hoàng Hà, sông Tế; hồ chứa nước tưới là sông Truy, ra từ Lai Vu, và sông Thời, ra từ Bàn Dương.
Vùng Hà Nội gọi là Ký Châu; núi trấn là Hoắc Sơn, ở đất Trệ; đầm lớn là Dương Vu, chưa rõ ở đâu; sông chính là sông Chương, ra từ Trường Tử (?); hồ chứa nước tưới là sông Phần, ra từ Phần Dương, và sông Lộ, ra từ Quy Đức.
Chính bắc gọi là Tịnh Châu; núi trấn là Thường Sơn (Hằng Sơn), ở Thượng Khúc Dương; đầm lớn là Chiêu Dư Kỳ, ở đất Ổ; sông chính là sông Hô Đà, ra từ Lỗ Thành, và sông Âu Di, ra từ Bình Thư; hồ chứa nước tưới là sông Lai, ra từ Quảng Xương, và sông Dịch, ra từ Cố An.
Lời chú nói: Đây là địa giới sông núi của chín châu. Dương, Kinh, Dự, Duyện, Ung, Ký đại khái giống thiên Vũ cống; Thanh Châu thì là đất Từ Châu (trong Vũ cống); U Châu, Tịnh Châu là đất của Ký Châu; riêng không có Lương Châu.
Bàn về hai đường ranh giới lớn của núi sông
Xét: nhà sư Nhất Hạnh đời Đường (nhà thiên văn, lịch pháp nổi tiếng) cho rằng hình thế núi sông của thiên hạ nằm ở "hai giới" (hai đường ranh giới lớn chia trời đất).
Giới phía bắc bắt đầu từ núi Tam Nguy, Tích Thạch, tựa vào phía bắc của địa lạc (mạch đất lớn) Chung Nam, sang đông đến Thái Hoa, vượt Hoàng Hà, gồm Lôi Thủ, Để Trụ, Vương Ốc, Thái Hành, phía bắc đến bên phải Thường Sơn, rồi theo dọc tường thành biên ải sang đông, đến đất Uế Mạch, Triều Tiên; đó gọi là Bắc kỷ (giềng mối phía bắc), dùng để ngăn các tộc Nhung, Địch (các dân tộc phương bắc, phương tây).
Giới phía nam bắt đầu từ núi Mân Sơn, Ba Trủng, tựa vào phía nam của địa lạc, sang đông đến Thái Hoa, nối với Thương Sơn, Hùng Nhĩ, Ngoại Phương, Đồng Bách, từ Thượng Lạc xuống nam vượt Trường Giang, sông Hán, kèm Vũ Đương, Kinh Sơn, đến Hành Dương, rồi theo dọc các dãy núi biên giới sang đông, tới đất Đông Âu, Mân Trung; đó gọi là Nam kỷ (giềng mối phía nam), dùng để ngăn các tộc Man, Di (các dân tộc phương nam). Cho nên sách Tinh kinh (sách về các vì sao) gọi giới phía bắc là "cửa Hồ", giới phía nam là "cửa Việt".
Nguồn Hoàng Hà bắt đầu từ đầu Bắc kỷ, theo biên giới phía bắc Ung Châu đến Hoa Âm, gặp địa lạc, cùng đi về đông, đến khúc quanh của Thái Hành thì tách ra chảy về đông, làm trong ngoài cho nhau với sông Kinh, sông Vị, sông Tế, gọi là "Bắc Hà". Nguồn Trường Giang bắt đầu từ đầu Nam kỷ, theo biên giới phía nam Lương Châu đến Hoa Dương, gặp địa lạc, cùng đi về đông, đến phía nam Kinh Sơn thì tách ra chảy về đông, làm trong ngoài cho nhau với sông Hán, sông Hoài, gọi là "Nam Hà".
Cho nên xét theo thiên tượng (hiện tượng trên trời ứng với đất), đất Hoằng Nông, chỗ chia Thiểm, là nơi hội của Tây Hà, các chư hầu trong ngũ phục (năm vùng đất chia theo xa gần quanh kinh đô thời cổ) ở đó. Từ Thiểm về tây là đất Tần, Lương. Khúc núi sông của Bắc kỷ là đất Tấn, Đại; khúc núi sông của Nam kỷ là đất Ba, Thục; đều là những nước dựa vào hiểm trở mà dùng võ.
Từ Thiểm về đông, vùng Tam Xuyên và Trung Nhạc (Tung Sơn) được dùng làm Thành Chu (kinh đô phía đông nhà Chu). Phía tây đến Ngoại Phương, Đại Phi, phía bắc đến sông Tế, phía nam đến sông Hoài, phía đông tới Cự Dã, là đất Tống, Trần, Trịnh, Thái. Vùng Hà Nội và phía bắc sông Tế là đất Bội (?), Vệ; phía đông sông Hán, ven bờ nam sông Hoài là đất Tùy phía đông. Đều là những nước bốn bề phải đánh nhau mà dùng văn trị.
Phía đông Bắc kỷ, đến phía bắc Bắc Hà, là đất Hình, Triệu. Phía đông Nam kỷ, đến phía nam Hà Nam, là đất Kinh, Sở. Từ hạ lưu Bắc Hà, phía nam đến núi Đại Sơn, là đất Tam Tề; kẹp bên phải Kiệt Thạch là đất Bắc Yên. Từ hạ lưu Nam Hà, phía bắc đến núi Đại Sơn, là đất Trâu, Lỗ; xuống nam vượt Trường Giang, sông Hoài là đất Ngô, Việt. Đều là những nước tựa biển, nơi buôn bán làm giàu thịnh vượng.
Từ nguồn Hoàng Hà theo tường thành biên ải lên bắc, sang đông đến biển, là đất Nhung, Địch. Từ nguồn Trường Giang theo các dãy núi biên giới xuống nam, sang đông đến biển, là đất Man, Việt. Xem hình thế hai sông và chỗ đầu cuối của sông Ngân thì biết được phân dã (cách chia các vùng đất trên mặt đất ứng với các vùng sao trên trời).
Bàn về ba cán long lớn
Chu Tử nói: Thiên hạ có ba dòng nước lớn: Hoàng Hà, Trường Giang, sông Áp Lục. Nay xem bản đồ: Trường Giang và biển Nam kẹp lấy dải phía nam, dải này hết ở biển đông nam; Hoàng Hà và Trường Giang kẹp lấy dải giữa, hết ở biển Đông; Hoàng Hà và sông Áp Lục kẹp lấy dải phía bắc, hết ở biển Liêu. Xét: về sông Áp Lục, gần đây các quan đi sứ Triều Tiên đến tận nơi thấy, trở về nói nguồn sông rất ngắn và nông, ắt phải có một dòng nước khác đến tiễn cán long phía bắc, nhưng vùng ấy hoang vu mịt mù không khảo được. Đây là nói theo các dòng nước có nguồn rất xa mà thôi. Còn các dải chia nhánh thì còn nhiều, khó kể hết. Nếu lấy tứ độc Giang, Hoài, Hà, Hán mà bàn thì cán giữa lại tự chia làm ba dải. Đại khái nguồn Hoàng Hà dài nhất, Trường Giang thứ nhì, sông Hoài, sông Hán lại thứ nữa. Vì thế có thuyết "ba dải bốn hàng", chẳng qua là bàn khái quát cái lớn mà thôi.
Bàn về mạch lạc của cán long dải phía nam
Xét sách Kim bích huyền văn của ông Liêu nói: "Long phía nam Trường Giang, mạch khởi từ núi Mân Sơn (ở huyện Mân Sơn, châu Mậu), vòng đi về tây, từ tây xuống nam, đến địa giới Vân Nam, lại sang đông đến Dạ Lang, vượt Quế Lĩnh, đến Linh Lăng thành núi Cửu Nghi, vào đất Quế, Liên." Sách Hám long kinh nói "Ngũ Lĩnh chia sao vào đất Quế, Liên" chính là vậy. Qua núi Đại Dữu Lĩnh, ra Nam Hùng, đất Đinh (?), từ Thiệu Vũ đến Tín Châu, chạy sang Huy Châu, đi về đông thành núi Thiên Mục.
Một nhánh thành Tiền Đường. Kinh nói "một nhánh chia ra tiễn vào Hải Môn" (phàm chỗ nói "Kinh" đều là ba sách kinh về long của ông Dương; về sau cũng theo vậy), lại nói "Vượng khí Hải Môn nối với đất Mân, Việt, các long nhánh ở Nam Lũng quấn quýt lẫn nhau; đó là mạch lạc phía nam Hải Môn, của cải, văn võ đan xen" chính là vậy. Một nhánh thành Kiến Khang (nay là phủ Ứng Thiên, Nam Kinh), hết ở Giang Âm. Kinh nói "cán long hết ở bờ Giang Âm" chính là vậy. Một nhánh đi ngược Trường Giang, hết ở hồ Bà Dương. Nguồn nước của nó từ núi Mân Sơn đất Thục đến Cửu Giang, hợp hồ Bành Lãi, xuống qua Mạt Lăng, ra Kinh Khẩu rồi ra biển.
Bàn về mạch lạc của cán long dải giữa
Phía nam Hoàng Hà, phía bắc Trường Giang là cán long dải giữa. Mạch khởi từ núi Tây Khuynh (ở huyện Lâm Thảo, châu Thao), đi qua Lũng Hữu. Kinh nói "núi đến bên phải đất Lũng nhọn như gọt, toàn là Tham Lang lại càng cao vút" chính là vậy (Tham Lang: một trong chín sao, trong phong thủy chỉ dáng núi cao, đỉnh tròn nhọn như búp măng, là dáng tốt). Qua Phượng Tường. Kinh nói "đi mãi lùi về đến Đại Tán Quan (ở huyện Bảo Kê, phủ Phượng Tường), núi sông hiểm trở hai chống trăm là ở chốn này (ý nói đất hiểm, hai người giữ được trước trăm người); bao bọc che chở lớn đến Hàm Cốc (ở huyện Hoằng Nông), nước Hoàng Hà vòng quanh như vòng ngọc khuyết" chính là vậy.
Thành Trường An. Một nhánh ra núi Hùng Nhĩ (ở Cao Châu (?)). Kinh nói "thấp phẳng dần dần ra Hùng Nhĩ, muôn dặm đồng bằng dần như đá mài" chính là vậy. Thành Tung Nhạc, thành đất Biện. Kinh nói "Thế đất Đại Lương cũng không có núi, đến đây tìm long ở chốn nào? Nếu không có Hoàng Hà và sông Hoài, mênh mông mờ mịt chẳng thấy núi" chính là vậy. Chỗ này mạch bị Hoàng Hà làm rối. Kinh nói "Hoàng Hà xông vỡ, núi đứt hẳn, lại không có xương đá cũng không có mạch; anh nếu đến đó mà bàn tinh phong (dáng các đỉnh núi xét theo các sao), một câu cũng chẳng cho nói" chính là vậy.
Ra Duyện Châu thành Thái Nhạc. Kinh nói "Hoàng Hà ở bắc, Trường Giang ở nam, hai dòng nước kẹp nhau, thế không dứt; đi đến đất Lỗ, Tề bỗng nổi đỉnh, Đông Nhạc ở Duyện Châu cắm trời hùng vĩ; chia nhánh tách mạch, chung đúc khí thiêng, thánh hiền phần nhiều ở trong nước Lỗ" chính là vậy. Một nhánh hết ở Thương, Lệ; một nhánh hết ở Đăng, Lai. Nguồn nước của nó là sông Tế, ra từ huyện Viên Khúc, Giáng Châu, đến huyện Ôn, Mạnh Châu thì vào Hoàng Hà; rồi lại ra ở phía nam Hoàng Hà, tràn ra thành đầm Huỳnh; lại sang đông bắc, đến Thanh Châu thì ra biển. Từ đời Tống, Nguyên trở đi, Hoàng Hà chảy xuyên qua sông Hoài, lòng sông cũ bị bồi lấp, nên Đông Nhạc Thái Sơn nay lại ở phía bắc Hoàng Hà.
Lại một nhánh từ núi Ba Trủng đi về tây (?), qua giữa Mi Châu và sông Hán, ra Vũ Quan, theo đất Dụ qua đất Đường, đến Tín Dương, đi phía nam sông Hoài, chạy về đất Lư, đi phía đông sông Hoài, thành Dương Châu, hết ở Thông Châu.
Nguồn nước của nó: sông Hán ra từ Ba Trủng, đến huyện Hán Dương thì vào Trường Giang; sông Hoài ra từ núi Đồng Bách (ở huyện Đồng Bách, Đường Châu), đến Hoài An thì ra biển. Đây là cán giữa chia làm hai, nên gọi là ba dải bốn hàng.
Bàn về mạch lạc của cán long dải phía bắc
Long phía bắc Hoàng Hà, mạch khởi từ Côn Lôn. Kinh nói "Chân núi Côn Lôn ra Điền Nhan (Điền đọc như "điền", tên một nước của người Tây Nhung), toàn là núi Phá Quân (Phá Quân: một trong chín sao, trong phong thủy chỉ dáng núi lởm chởm, sắc nhọn, hung dữ); liên miên chạy vào phía bắc Hãn Hải (tên biển phía bắc), phong tục hung hãn, người thô bạo; sinh con năm tuổi đã học cưỡi ngựa bắn cung, cứng cỏi ngang tàng là ở chốn này" chính là vậy.
Đến Bạch Đăng (tên núi, ở huyện Bạch Đăng, phủ Đại Đồng). Một nhánh phía tây là Hồ Khẩu (ở huyện Cát Hương, Thấp Châu) và Thái Nhạc (ở Hoắc Ấp, Tấn Châu). Nhánh tiếp theo ra nam thành Tích Thành (ở huyện Dương Thành, Trạch Châu), rồi ngoặt về tây thành Lôi Thủ (ở huyện Hà Trung, phủ Hà Trung). Nhánh tiếp nữa là Thái Hành (ở Hà Nội đất Hoài, Mạnh), lên bắc đến U Châu, chín dãy núi liên miên trong địa giới mười hai châu, có tám hẻm núi lớn. Nhánh tiếp nữa là Hằng Sơn (ở huyện Khúc Dương, Định Châu). Nhánh tiếp nữa là Yên Sơn, hết ở núi Kiệt Thạch đất Bình Loan (ở huyện Lư, Bình Châu). Kinh nói "nếu lấy cán long mà bàn chỗ hết lớn, thì Thái Hành, Kiệt Thạch đến bờ biển" chính là vậy. Nguồn nước của nó là sông Phần, ra từ núi Quản Sầm, Quản Châu, đến Giáng Châu thì đổ ra biển.
Các núi Trung Quốc kể trên đều bắt đầu từ Côn Lôn, chia mạch thành bốn hàng, khắp cả chín châu. Dải phía bắc ra Hà Bắc, vào Vân Trung, qua Nhạn Môn, quận Đại, lại vòng về nam đến Thái Nguyên, Đế Khâu, theo Thái Hành, Hằng Sơn, chia ra chín sông; lên đông bắc vượt biển Liêu mà vào biển, là phần đất Ký, Yên. Dải giữa ra Hà Nam, từ đất Tần, Lũng, Tam Phụ (ba quận quanh kinh đô Trường An) vào Phong, Bái, Phần, Tấn, chia ra sông Y, sông Lạc, sang đông đến sông Hoài, sông Tứ mà vào biển, là phần đất Ung, Dự, Thanh, Từ. Dải phía nam ra Giang Nam, từ Thiểm Hữu tách ra vùng biên phía tây, vòng về Ba, Thục, vượt Kinh, Hành, vào Kiềm Trung, sang đông đến núi Khuông (núi Lư), phía nam đến tận Ngũ Lĩnh, lại sang đông bắc, vượt đất Mân, Việt, ngang qua Tam Ngô, từ Chiết Hữu mà vào biển, là phần đất Lương, Kinh, Dương. Đó là ba cán phân bố trong chín châu.
Long của ba cán thì cán giữa tôn quý nhất, thứ đến cán bắc, rồi đến cán nam. Qua các đời, như Hán Cao Tổ ở đất Tứ Thượng, Hán Quang Vũ ở làng Bạch Thủy, Tống Thái Tổ ở doanh Giáp Mã, Thái Tổ triều ta (Chu Nguyên Chương, vua đầu nhà Minh) ở làng Chung Ly, Thế Tông Túc Hoàng đế triều ta (vua Gia Tĩnh) lên ngôi từ đất Thừa Thiên, đều ở cán giữa. Còn các vua Đường, Ngu (vua Nghiêu, vua Thuấn) đều sinh ở phương bắc. Cán nam thì từ khi Tống Cao Tông chạy sang phía nam Trường Giang trở đi, vận khí mới hưng thịnh, chung đúc sinh ra Chu Tử, làm thầy tông của nhà Nho muôn đời. Gần đây nhân tài vùng đông nam khá nhiều. Chỗ dài nhất của cán nam là Kim Lăng (Nam Kinh), là đất gốc rễ quan trọng của triều ta, vùng kinh kỳ nơi Thái Tổ Cao Hoàng đế dấy nghiệp như rồng bay lên.
Chỗ dài nhất của cán giữa hết ở Đông Thái (Thái Sơn), quay mình nhìn về tổ (thế "hồi long cố tổ": long mạch đến cuối quay đầu nhìn lại núi tổ, là thế quý), biển Đông dập dềnh ở ngoài, Hoàng Hà và Trường Giang vòng về phía trước, chung đúc sinh ra Thánh Khổng Tử, cùng các bậc hiền tài, quý nhân tụ lại. Cuối đời Tống Hoàng Hà đổi dòng, cắt đứt mạch đến của nó ba lần, sông Hội Thông lại cắt thêm nữa, nên sức nó suy yếu. Vì thế vượng khí của cán giữa dồn về Tứ Châu và Phượng Dương, nơi có hai lăng của Hi Tổ (ông nội Thái Tổ) và Nhân Tổ (cha Thái Tổ) của hoàng triều ta.
Xét sách Long hưng từ ký của Vương Văn Lộc nói: "Ở Tứ Châu có gò nhà họ Dương, trên gò có một chỗ trũng. Hi Tổ từng nằm trong đó; có hai đạo sĩ đi qua, chỉ chỗ nằm mà nói: 'Nếu chôn ở đây thì sinh ra thiên tử.' Người học trò hỏi: 'Sao vậy?' Đáp: 'Khí đất ở đây ấm. Thử cắm cành khô vào, mười ngày ắt mọc lá.' Bảo Hi Tổ dậy hỏi: 'Anh có nghe lời ta không?' Hi Tổ giả vờ ngủ. Họ bèn cắm cành khô rồi đi. Hi Tổ chờ mười ngày, quả nhiên cành mọc lá. Hi Tổ nhổ đi, cắm một cành khô khác vào. Hai đạo sĩ trở lại, người học trò hỏi: 'Sao lá không mọc?' Lúc ấy Hi Tổ đứng bên cạnh liếc nhìn. Đạo sĩ chỉ mà nói: 'Ắt là người này nhổ mất rồi.' Hi Tổ biết không giấu được. Đạo sĩ bảo: 'Anh có phúc, sau khi chết nên chôn ở đây, sẽ sinh ra thiên tử.'
Hi Tổ nói lại với Nhân Tổ. Sau quả được chôn ở đó; chôn xong đất tự đùn lên thành mộ. Nửa năm sau, Trần Thái hậu có thai Thái Tổ; ai cũng nói gò ấy có khí thiên tử. Nhân Tổ dời đến Phượng Dương, sinh Thái Tổ ở làng Chung Ly Linh (?) huyện Vu Di; chỗ ấy rộng chừng một trượng vuông, đến nay cỏ cây không mọc. Nhân Tổ mất, Thái Tổ đưa linh cữu đi, giữa đường đến gò Cửu Long thì mưa gió nổi lớn, dây khiêng đứt, đất tự đùn lên thành mộ. Người ta nói được chôn trên đầu chín con rồng."
Xét bản Đại địa đồ của Từ Trường Cốc người Tùng Giang nói: "Long mạch lăng Hi Tổ phát từ dải giữa, là nơi vương khí tụ về. Phía trước nước đọng thành hồ làm nội minh đường (minh đường: khoảng đất trống bằng phẳng phía trước huyệt, nơi khí tụ lại; nội minh đường là khoảng gần, ngoại minh đường là khoảng xa hơn). Sông Hoài, Hoàng Hà hợp nhau như hai vạt áo khép lại làm ngoại minh đường. Chín ngọn núi bên sông Hoài cắm trời làm án xa (án sơn: núi thấp ở phía trước huyệt như cái bàn đặt trước mặt). Hoàng Hà vòng ở phía tây. Cuối đời Nguyên, phía đông đào sông Hội Thông lại vòng quanh thêm, thế là Thánh Tổ ra đời." Lăng Nhân Tổ chính là đất mà Ngô Cảnh Loan từng dâng cho nhà Tống; nhà Tống không dùng được, ấy là trời để dành chờ phúc lớn vô cùng của hoàng triều ta, há phải ngẫu nhiên sao?
Cán bắc dài nhất là Yên Kinh, nay là kinh sư. Chu Tử nói: "Kinh đô đất Ký nằm đúng giữa trời đất, là một kiểu phong thủy lớn rất tốt. Mạch núi từ Vân Trung phát đến. Vân Trung đúng là chỗ sống núi cao; nước phía tây sống núi chảy về tây vào Long Môn, Tây Hà; nước phía đông sống núi chảy về đông ra biển. Phía trước Hoàng Hà vòng quanh. Bên phải là Hoa Sơn đứng sừng sững làm Hổ (bạch hổ: dãy núi bên phải huyệt, che chắn như cánh tay phải). Từ Hoa Sơn đến giữa là Tung Sơn, làm án phía trước. Rồi đi qua thành Thái Sơn, sừng sững bên trái, làm Long (thanh long: dãy núi bên trái huyệt, che chắn như cánh tay trái). Các núi Hoài Nam là lớp án thứ hai; các núi Giang Nam và Ngũ Lĩnh (tức Đại Dữu Lĩnh ở Nam An, Kỵ Điền Lĩnh ở Quế Dương, Đô Bàng Lĩnh ở Cửu Chân, Manh Chử Lĩnh (?) ở Lâm Hạ, Việt Thành Lĩnh ở Thủy An (?)) lại là lớp án thứ ba, thứ tư." Chính là nói về chỗ này.
Ông Đường Tử Trấn người Ngô Hưng cho Yên Kinh là chi kết (huyệt kết trên một nhánh phụ chứ không phải trên cán chính), và cho rằng kinh đô đất Ký mà Chu Tử bàn là chỉ kinh đô vua Nghiêu, như thế là sai. Ông ấy có lẽ chưa khảo việc vua Thuấn tách phía đông Ký Châu ra làm U Châu, nên đất U, Yên xưa vẫn gọi chung là Ký. Nếu đúng như ông ấy chỉ, thì sao Chu Tử còn nói nữa rằng "kinh đô vua Nghiêu ở Trung Nguyên, phong thủy rất đẹp, bên trái có các núi Hà Đông, Thái Hành vòng quanh, các núi trên đảo ngoài biển cũng đều quay về" v.v.? Điều này không cần biện cũng rõ. Cho nên Khâu Văn Trang công (Khâu Tuấn) trong sách Diễn nghĩa bổ đã thẳng thắn coi chỗ Chu Tử nói là kinh sư ngày nay, thật là thấy đúng. Còn kẻ cho Yên Kinh là chi kết, chẳng phải là nói càn sao?
Chính kết (chỗ huyệt kết chính) của cán nam là Nam kinh và lăng Hiếu Lăng của Thái Tổ Cao Hoàng đế triều ta. Chính kết của cán giữa là hai lăng của Hi Tổ ở Tứ Châu và Nhân Tổ ở Phượng Dương; trung kết là Hiển Lăng của Hiến Tông Hoàng đế ở Thừa Thiên. Chính kết của cán bắc là kinh sư ngày nay cùng lăng tẩm các vị thánh vương ở núi Thiên Thọ, châu Xương Bình. Chỗ tận cùng của ba cán, chỉ triều ta là gom được trọn cả. Nhìn lại từ đời Đường, Ngu đến nay, có triều được một chính cán, có triều được một nhánh cán, mà cũng mở được cơ nghiệp mấy trăm năm; vậy sức phúc trọn vẹn của cả ba cán lớn ở hoàng triều ta, quả thật có thể đoán trước là muôn vạn năm. Kẻ áo vải nơi cỏ nội như tôi được gặp thời thịnh ấy, há chẳng lấy làm mừng sâu sắc cho thánh triều sao?
Vọng Dương ghi thêm: Do giới hạn của thời đại, người đời Minh hiểu về long mạch Trung Hoa còn nhiều chỗ chưa chính xác. Nay xin phụ thêm phần mô tả long mạch toàn cầu của người nay dựa vào ảnh vệ tinh.
Long mạch toàn cầu đều phát nguồn từ phía tây Côn Lôn; tổ của long mạch là cao nguyên Pamir, thuộc đất Tây Vực cũ thời Đại Đường.
Long phía bắc có hai dải: một là Thông Lĩnh, dãy Sayan, đi về Mông Cổ; một là Thiên Sơn, Âm Sơn, Yên Sơn, dãy Hưng An Lĩnh. Hai long gặp nhau ở vùng đông bắc Trung Quốc (nay thuộc Nga). Long chính đi đến Kamchatka, vượt biển sang châu Mỹ thành dãy Rocky, dãy Andes, rồi vượt biển nối với các dãy núi Nam Cực. Long nhánh quay đầu xuống nam, thành long chầu (tức án sơn, là chuỗi đảo phía đông; xem chi tiết dưới đây).
Long phía đông là dãy Côn Lôn; long giữa qua Kỳ Liên, Tần Lĩnh rồi chia hai nhánh: nhánh bắc là núi Thái Hành, nhánh nam là núi Đồng Bách, Đại Biệt.
Long phía nam là dãy Himalaya, xuống nam đến Indonesia, New Zealand; một nhánh đi sang Úc.
Long phía tây có hai dải: một dải đi đến dãy Ural, thành đường ranh giới giữa châu Âu và châu Á; một dải đi đến dãy Kavkaz, sang Tây Âu chia hai nhánh: một nhánh lên bắc đến Na Uy, Phần Lan, một nhánh xuống nam đến châu Phi.
Côn Lôn lại là long giữa, ở giữa thiên hạ, đi vào Trung Quốc.
Trung tâm thiên hạ ở đất Tây Vực cũ thời Đại Đường. Trung Quốc là trung tâm thiên hạ, "Đại Đường là đất giữa", há phải lời nói suông?!
Có long mạch làm chứng:
Xét long mạch toàn cầu: long Côn Lôn có long tả, long hữu và triều sơn (núi ở xa phía trước, như quay mặt chầu về huyệt) rất rõ ràng: thanh long bên trái là long phía bắc (biên cương phía bắc Trung Quốc thời Mông Nguyên cũ).
Bạch hổ bên phải là long phía nam (biên cương phía tây, tây nam Trung Quốc).
Án sơn là chuỗi đảo phía đông: chuỗi đảo Aleut, Kamchatka, Kuril, Nhật Bản, Lưu Cầu, Đài Loan, Philippines, Mã Lai (vốn là các nước phiên thuộc cũ của Trung Quốc).
Long mạch Côn Lôn đặc biệt ưu ái Trung Quốc. Thần kỳ hơn nữa là: chỉ xét riêng long mạch Trung Quốc, long tả, long hữu và triều sơn của long Côn Lôn cũng rất rõ: thanh long bên trái là dãy A Nhĩ Kim (Altyn-Tagh), đến Âm Sơn gặp long phía bắc, xuống đông qua đất Tam Hàn (bán đảo Triều Tiên) rồi chìm vào chốn mịt mù (?). Bạch hổ bên phải là dãy Đường Cổ Lạp (Tanggula), đi đến dãy Nam Lĩnh ở Giang Nam. Án là các đảo Chu Sơn, Lưu Cầu, Đài Loan.
Đây chính là cái mà các nhà phong thủy Trung Quốc thời xưa gọi là "đại nam long", "đại bắc long" đấy. Thời ấy thiên hạ trong mắt họ chỉ lớn chừng ấy, không biết còn có những long mạch lớn hơn ở xa hơn về nam, xa hơn về bắc. Điều này phải cảm ơn bản đồ vệ tinh toàn cầu, đến long mạch dưới đáy biển cũng thấy rõ. Hì hì.
Chỉ xét riêng long mạch vùng Trung Nguyên của Trung Quốc: long tả, long hữu và triều sơn của long Côn Lôn cũng rất rõ: mạch chính Côn Lôn qua Kỳ Liên, Tần Lĩnh rồi chia hai nhánh, nhánh bắc là Thái Hành làm thanh long, nhánh nam là Đồng Bách, Đại Biệt làm bạch hổ.
Rồng dấy lên ở Trung Quốc
— Lần theo dấu chân rồng
Tác giả: Mạnh Quảng Thuận
Trích từ tạp chí Báo cáo văn học (văn học phóng sự), năm 2004, số 58
Khí của Trung Quốc chảy theo địa thế từ tây sang đông. Do khí linh diệu, nơi khí tụ phần nhiều xuất hiện nhiều nhân vật lớn, người ta thường gọi những nơi ấy là "người giỏi đất thiêng". Mà đầu nguồn của khí chính là núi Côn Lôn. Về địa lý quốc gia, dãy Côn Lôn phía tây bắt đầu từ phía đông cao nguyên Pamir, chạy ngang Tân Cương, Tây Tạng, phía đông kéo vào địa phận Thanh Hải, dài hơn 2.500 km. Đoạn phía tây là dãy núi ngăn cách (?) giữa bồn địa Tarim và cao nguyên Bắc Tây Tạng, chạy theo hướng tây bắc – đông nam. Đoạn phía đông chạy theo hướng đông – tây, chia ba nhánh: nhánh bắc là dãy Qimantag; nhánh giữa là dãy Arka Tag, kéo về đông đến dãy Burhan Budai và Amne Machin; nhánh nam là dãy Hoh Xil (Khả Khả Tây Lý), kéo về đông thành dãy Bayan Har, ở biên giới Tứ Xuyên gặp các núi Mân Sơn (?), Cung Sơn (?), Lai Sơn (?).
Về ngọn núi lớn Côn Lôn này, người ta chỉ biết nó cao lớn hùng vĩ, thật ra nó là nơi phát nguồn và ông tổ của long mạch Trung Quốc, thậm chí của cả thế giới. Thời xưa nó đã được coi là nơi sinh ra nguyên khí. Hoàng Hà phát nguồn từ đó; nó là nguồn của sinh khí, nguồn gốc của muôn vật. Khí mạch từ núi Côn Lôn lan ra khắp thế giới, tỏa ra năm long mạch, trong đó ba mạch ở Trung Quốc, hai mạch kéo dài về phía châu Âu, vì thế nó trở thành chủ sơn (núi chủ, núi đứng đầu) của thiên hạ.
Ba long mạch của Trung Quốc, bắt đầu từ phương bắc, chảy trên đất Trung Quốc theo hình thức cán bắc, cán giữa, cán nam, có quan hệ mật thiết với các hệ thống sông lớn như Hoàng Hà, Trường Giang. Từ xưa, môn địa lý chia ba cán long trục chính như sau:
Long phía bắc: men theo Hoàng Hà qua Thanh Hải, Cam Túc, Sơn Tây, Hà Bắc, ba tỉnh Đông Bắc và các vùng phía bắc, kéo dài đến bán đảo Triều Tiên thì dừng. Thật ra long phía bắc không nên kết thúc ở Triều Tiên; nó nối với núi Bạch Đầu của Triều Tiên, tức là long mạch Triều Tiên phát từ núi Bạch Đầu, nhưng chưa dừng lại, chỉ ẩn vào biển, cuối cùng nối với quần đảo Nhật Bản. Các thành phố như Bắc Kinh, Thiên Tân nằm trên long phía bắc.
Long giữa: đi qua vùng giữa Hoàng Hà và Trường Giang, gồm Tứ Xuyên, Thiểm Tây, Hà Bắc, Hồ Bắc, An Huy, Sơn Đông, đến biển Bột Hải thì dừng; Tây An, Lạc Dương, Tế Nam… đều là nơi khí của long giữa tụ lại.
Long phía nam: men theo Trường Giang qua Vân Nam, Quý Châu, Quảng Tây, Hồ Nam, Giang Tây, Quảng Đông, Phúc Kiến, Chiết Giang, Giang Tô và các vùng phía nam rồi ra biển mà dừng; thường xếp các thành phố Hồng Kông, Quảng Châu, Phúc Châu, Nam Kinh, Thượng Hải vào long phía nam.
Mạch chính của ba long này sinh ra mạch nhánh, mạch nhánh lại sinh mạch nhánh, giống như mạch máu và kinh lạc trong cơ thể người, phủ khắp đất Trung Hoa.
Trong ba cán long lớn, cách chia long phía bắc và long giữa xưa nay đại thể giống nhau, chỉ riêng long phía nam là chưa thống nhất. Nhà địa lý lớn đời Đường là Dương Quân Tùng cho rằng: vùng Giang Chiết bằng phẳng nhất phải kể năm phủ Tô Châu, Tùng Giang, Gia Hưng, Hồ Châu, Thường Châu. Long mạch Gia Hưng, Tùng Giang phát từ nhánh núi Thiên Mục, đến núi Phượng Hoàng ở Hàng Châu thì tách ra, men sông quanh co về đông bắc rồi mất hút, đến Cao Đình bỗng vọt lên, vào Hải Ninh, Hải Diêm. Đi hơi về phía giữa có Sùng Đức, Đồng Hương, Gia Hưng, Tú Thủy, Gia Dương (?), Bình Hồ, Tùng Giang, hết ở chín ngọn núi như Tây Dư (?), bị hồ Thái Liễu (?) ngăn lại. Đi hơi ra phía ngoài thì từ Thượng Hải đến Ngô Tùng, Giang Khẩu thì dừng. Men biển đi về tây, phía trong, có Tào Thủy (?); các thành quận đều là nhánh của Tây Mục (?).
Long mạch Hồ Châu phát từ nhánh Đông Mục (?), thành Lâm An, Dư Hàng; từ An Cát xuất phát, qua Vũ Khang, Quy An, hết hẳn ở Ô Trình; Ly Mặc (?) ở Quảng Đức, Nghi Hưng là chỗ tận cùng của chính long (long mạch chính). Núi Khí Sơn (?) ở Trường Hưng là chỗ tận cùng của đại long, đều là nhánh của long phía nam. Thường Châu là nhánh phát từ Kinh Khẩu,
nối liền Đan Dương; vùng gò đồi cao nhấp nhô mờ mờ là Tỳ Lăng, liền với Tấn Lăng, nhánh là Phu Tiêu, Tích Sơn. Từ Tấn Lăng men Thái Hồ đi về đông nam chừng sáu mươi dặm có núi Dương Sơn, rộng bốn mươi lăm dặm, đến núi Thiên Bình thì đứt chìm ở phía đông hơi chếch nam, qua Kim Sơn; Kim Sơn ra Sư Sơn, Sư Sơn lại ra Sách Sơn, từ đây về đông đều là đồng bằng. Ba mươi dặm sau tụ lại thành kinh đô nước Ngô (Tô Châu). Đan Dương và Vũ Tiến gặp nhau ở ven sông, lại chia nhánh Giang Âm; men sông về đông chếch nam, núi Ngu Sơn hiện ra, thì có Thường Thục. Phía bắc là sông lớn, phía nam là hồ Côn (?), ở giữa là đồng bằng (?); phía đông nam là Côn Sơn, phía đông là Gia Định, Thái Thương, cũng đến Ngô Tùng, Giang Khẩu thì dừng.
Còn Lưu Bá Ôn đời Minh khảo xét rằng: một mạch long phía nam từ núi Nga Mi men sông đi về đông, lúc đầu không biết kết ở đâu; sau khi từ Thông Châu đi thuyền ra biển khảo sát mới phát hiện núi vùng Hải Diêm là nơi tận cùng của long phía nam. Bởi núi Thiên Mục tuy là núi trấn của vùng Chiết Hữu, nhưng thế núi chưa dừng, mà uốn lượn đi tới, bên phải kẹp đất Kiềm (?), Chiết, bên trái mang sông Đài (?), đến giữa núi Trường Tường và Tần Trú ở Hải Diêm mới dừng. Thế là lấy các núi Bình, Tùng làm Long, bên trái ôm Trường Giang, sông Hoài, sông Tứ; lấy các núi Khánh (?), Thiệu làm Hổ, bên phải vòng nước sông Chiết Giang, sông Tào Nga; tất cả đều chầu về châu Hải Diêm. Mạch khí phía sau nương theo hồ ra phía đông, trước sau lấy Triều Tiên, Nhật Bản làm bờ, khiến long phía nam thành cán long lớn nhất.
Phải nói rằng nhận định của Dương Quân Tùng và Lưu Bá Ôn đều rất có lý. Nhưng long phía nam không dừng ở Thượng Hải hay Hải Diêm; long mạch thực sự của long phía nam tiếp tục kéo dài ra biển ở Phúc Kiến, đến đảo Đài Loan vẫn chưa hết.
Núi đi trên mặt đất, khí đi dưới lòng đất. Ba cán long trên đất Trung Quốc lại đi từ tây sang đông như thế nào?
— Mạch khí long phía bắc phát từ dãy Qimantag, đến Nam Sơn Khẩu sinh ra núi Nhã Lạp Đạt Trạch (Yagradagzê) và núi Tích Thiết; đến Cam Túc sinh ra dãy Kỳ Liên, rồi sang đông sinh ra núi Lạp Bắc (?), núi Hợp Lê; vào Thanh Hải thành núi Đạt Phản. Núi Đạt Phản sinh Hạ Lan Sơn, Hạ Lan Sơn sinh Thạch Chủy Sơn, Thạch Chủy Sơn sinh Lang Sơn, Lang Sơn sinh Đại Thanh Sơn; đến Sơn Tây trước hết sinh ra mạch chính Thái Hành; Thái Hành sinh Trường Lương Sơn (?), Lã Lương Sơn; hai núi Trường, Lã lại sinh Ngũ Đài Sơn, Hằng Sơn; Ngũ Đài, Hằng Sơn lại sinh ra Lang Nha Sơn và các nhánh khác; đến hẻm Quan Câu ở Nam Khẩu, Bắc Kinh thì nối với Yên Sơn.
Thái Hành và Yên Sơn tuy không cùng một long mạch nhưng vẫn là một khí. Ở Nam Khẩu, Yên Sơn tiếp mạch khí Thái Hành tiếp tục đi về đông vào Hà Bắc, sinh ra núi Vụ Linh; xuống nam lại sinh mạch Đại Hiệp phía đông Bắc Kinh ở Bình Cốc; mạch Đại Hiệp sang đông sinh núi Xương Thụy nơi có Đông Lăng (lăng các vua nhà Thanh); núi Xương Thụy sang đông sinh núi Thanh Long, đến tận Tần Hoàng Đảo. Núi Vụ Linh lên bắc sinh núi Phượng (?) ở Thừa Đức, núi Phượng sinh núi Kỳ Bàn, núi Kỳ Bàn sinh núi Hổ Sơn ở Liêu Ninh; Hổ Sơn lên bắc lại sinh hai nhánh: một nhánh là núi Thiên Sơn (?) ở Nội Mông và núi Hưng Long ở Cát Lâm, hai núi đến Nội Mông hợp lại sinh ra dãy Đại Hưng An Lĩnh. Nhánh kia là Trường Bạch Sơn; Trường Bạch Sơn dừng hình mà khí chưa dừng, mạch khí Triều Tiên nối vào đây, sinh ra núi Bạch Đầu và núi Huệ Sơn; mạch khí hai núi ẩn vào biển, thẳng tới Nhật Bản, sinh ra các quần đảo rồi mới dừng.
Khí của long giữa bắt đầu từ núi Amne Machin, đồng thời sinh ra hai nhánh. Phía bắc là núi Tây Khuynh ở Cam Túc; Tây Khuynh sinh núi Điểu Thử, Điểu Thử sinh Vũ Sơn; khí xông vào Thiểm Tây sinh Kỳ Sơn, Kỳ Sơn lại sinh Tần Lĩnh, nối với Đại Ba Sơn. Phía nam là khí vào Tây Tạng, trước sinh dãy Tha Niệm Tha Ông (Tanen Taunggyi), dãy ấy sinh núi Sa Lỗ Lý (Shaluli), núi này sinh Lương Sơn, Lương Sơn sinh Đại Ba Sơn; hai khí nam bắc ở Đại Ba Sơn lại hợp làm một.
Mạch chính Đại Ba Sơn tiếp khí Tần Lĩnh chia sinh ba nhánh. Phía nam sinh núi Nhị Lang, Nhị Lang sinh Danh Sơn, Danh Sơn sinh Cung Sơn và Lai Sơn; hai mạch Cung, Lai lại sinh Mân Sơn và Nga Mi; hai núi Mân, Nga sinh Lạc Sơn. Ở giữa sinh Vũ Đương Sơn ở Hồ Bắc, Vũ Đương sinh Đồng Bách Sơn ở Hà Nam, khí Đồng Bách tụ thành Đại Biệt Sơn; vào An Huy, Đại Biệt sinh Tiềm Sơn, Hoắc Sơn, hai núi sinh Gia Sơn, Gia Sơn sinh Hàm Sơn, Hàm Sơn sinh Dã Sơn. Phía bắc sinh Phục Ngưu Sơn ở Hà Nam, Phục Ngưu sinh Hào Sơn, Hùng Nhĩ Sơn, hai núi lại sinh Tung Sơn; khí vào Sơn Đông sinh Vi Sơn và Thương Sơn, khí hai núi sinh ra Thái Sơn, Thái Sơn lại sinh Lai Sơn, Nghi Sơn và Lỗ Sơn, ba núi lan rộng sinh Bắc Quyển Sơn (?), Lan Lăng và Trường Đảo, đến đây giáp biển thì dừng.
— Khí long phía nam phát từ dãy Hoh Xil, sau sinh dãy Tha Niệm Tha Ông; vào Vân Nam sinh dãy Hoành Đoạn và núi Bá Thư Lạp (Baxoi La); hai khí xuống nam sinh núi Cao Lê Cống, lên bắc lại sinh hai nhánh: một nhánh sinh núi tuyết Cáp Ba và núi tuyết Ngọc Long, qua Lương Sơn rồi sinh dãy Ô Mông trải trên hai tỉnh Vân Nam, Quý Châu; Ô Mông lại sinh ra Vu Hiệp, Long Sơn, Vũ Lăng Sơn, Tuyết Phong Sơn ở Hồ Nam. Bốn mạch khí giao nhau sinh ra Nam Nhạc Hành Sơn. Khí Hành Sơn vào Giang Tây lại sinh Vũ Công Sơn và La Tiêu Sơn; mạch khí hai núi hóa thành Tỉnh Cương Sơn (?). Lấy Tỉnh Cương Sơn làm thiếu tổ (núi tổ gần, nơi mạch dừng lại nhóm khí trước khi tỏa ra) lại sinh hai nhánh nam bắc: phía bắc là Cửu Lĩnh Sơn, Cửu Lĩnh sinh Lư Sơn, khí Lư Sơn xuyên vào An Huy lại sinh Hoàng Sơn; qua An Huy đến Chiết Giang sinh ra Thiên Mục Sơn, Mạc Can Sơn và Ngưu Đầu Sơn. Sau đó Ngưu Đầu sinh Môi Sơn, Mạc Can sinh Kim Sơn, cuối cùng hội về cửa Ngô Tùng ở Thượng Hải và vịnh Hàng Châu.
Một nhánh khác do Hoành Đoạn và Bá Thư Lạp sinh ra, trước là Thương Sơn, Ninh Tĩnh Sơn, Nộ Sơn, Vô Lượng Sơn, Ai Lao Sơn. Khí năm núi vào Lào sinh núi Thập Tống Tảo Tái (?); núi này không kéo xuống nam mà lại quay đầu vào Quảng Tây, sinh dãy Thập Vạn Đại Sơn; Thập Vạn Đại Sơn sinh Linh Sơn, Linh Sơn sinh Vân Khai Đại Sơn, Vân Khai Đại Sơn lại sinh Đại Dao Sơn. Mạch khí Đại Dao Sơn vào Quảng Đông sinh Vân Vụ Sơn, khí Vân Vụ Sơn sinh ra Phật Sơn, Trung Sơn và La Phù Sơn, ba khí hội thành Cửu Liên Sơn, lại sinh Đại Dữu Lĩnh, Đại Dữu Lĩnh sinh Liên Hoa Sơn; khí vào Phúc Kiến sinh Vũ Di Sơn, lại sinh Vân Sơn (?); khí vào Chiết Giang thì sinh Tiên Hà Lĩnh, Quát Thương Sơn, còn sinh ra Nam Nhạn Đãng Sơn.
Trong lịch sử, người ta cho rằng long phía nam dừng ở Giang Chiết. Thật ra mạch khí vượt biển đến Đài Loan vẫn chưa đứt, mà vượt qua quần đảo Batanes, lan ra cả vùng Nam Á, cuối cùng hợp làm một với mạch khí phát từ phía tây nam Côn Lôn; đó chính là dãy Himalaya, nóc nhà thế giới, do khí Côn Lôn vào Tây Tạng sinh ra. Từ dãy này khí đi vào Ấn Độ sinh ra dãy Đông Ghats đến Sri Lanka. Mạch khí từ phía đông đến qua Philippines giao với khí phía tây nam, lan qua các nước xung quanh đến Úc, khi đó mạch khí long phía nam mới thật sự dừng lại.
Về hai cán long vươn sang châu Âu, người xưa chỉ cho là do núi Côn Lôn sinh ra mà chưa hề nói đến hướng đi của mạch khí. Hướng mạch của hai cán long này là một nhánh tây bắc, một nhánh đông bắc:
— Khí Côn Lôn trước hết ở phía bắc sinh hóa ra dãy Thiên Sơn trong địa phận Tân Cương. Thiên Sơn đi về tây bắc sinh ra núi Muztagh Ata và dãy Kongur. Hai khí vào Tajikistan sinh ra đỉnh Cộng Sản và đỉnh Lenin do Liên Xô cũ đặt tên; qua dãy Alay lại sinh dãy Kyrgyz, rồi sinh dãy Chu-Ili. Lan sang Kazakhstan, Turkmenistan rồi thành dãy Đại Kavkaz. Mạch khí dãy này vào Romania sinh dãy Carpathia; từ dãy Carpathia sinh ra dãy Alps vắt ngang Pháp, Thụy Sĩ, Úc (?), rồi khí lan ra các nước châu Âu; cán long này cuối cùng qua Anh đến Tây Ban Nha mới dừng.
— Thiên Sơn đi về bắc chếch đông, trước sinh núi Baytik và dãy Altai của Mông Cổ; từ dãy ấy mạch khí sinh ra núi Khan Khökhii, dãy Khangai; vào Liên Xô (hay Nga) sinh ra dãy Tannu-Ola và dãy Sayan. Mạch khí này qua Ulan Bator sinh dãy Yablonovy, lại sinh dãy Stanovoy, rồi sinh dãy Verkhoyansk và dãy Chersky. Khí ấy qua eo biển Bering sang Mỹ sinh dãy Alaska, vào Canada sinh dãy Coast và dãy Rocky; tiếp tục kéo xuống Mexico sinh dãy Sierra Madre, cuối cùng đến Panama thì dừng.
Khí vận hành không phân biên giới quốc gia. Sự vận động của vỏ Trái Đất và sự kết hợp các mảng lục địa đều là kết quả của sự vận hành của "khí". Lõi Trái Đất chứa nhiều khoáng sản, đồng thời chứa năng lượng khổng lồ; năng lượng ấy chính là "khí". Loài người chia ra các quốc gia, nhưng khí đất không vì sự chia cắt giữa các nước mà ngừng chảy, chỉ như kinh lạc trên thân người, mỗi đường đi một mạch mà thôi. Nguồn khí của năm cán long lớn đều ở núi Côn Lôn của Trung Quốc; dân tộc Hoa Hạ được gọi là "Trung Quốc" (nước ở giữa), thật bao hàm ý là trung tâm thế giới. Trong ngôi mộ số 1 ở Mã Vương Đôi, Trường Sa, có một bức vẽ núi Côn Lôn, được thần rồng canh giữ.
Khí theo núi mà đi. Năm cán long lớn, hay ba cán long lớn của Trung Quốc, trong muôn nghìn dãy núi nối nhau sinh ra từ tây sang đông, cán lớn sinh cán nhỏ, cán nhỏ sinh cán nhánh; cán nhánh sinh nhánh lớn, nhánh lớn sinh nhánh vừa và nhánh nhỏ, nhánh lại sinh nhánh, nơi nào cũng có mạch nhánh của long. Nhưng mọi long mạch đều đi kèm với nước, có núi là có nước. Đó là vì "nước theo núi mà chảy, núi gặp nước ngăn thì dừng. Nước không có núi thì khí tan mà không bám; núi không có nước thì khí tắc mà không thông." Khí đến có nước dẫn đi, khí dừng do nước định ranh giới. Khí là mẹ của nước, có khí mới có nước. Vì vậy long mạch núi sông Trung Quốc lấy hai hệ thống sông lớn Trường Giang, Hoàng Hà làm ranh giới. Từ khi núi Côn Lôn phát ra mạch khí, năm núi lớn gọi là Ngũ Nhạc (Thái Sơn, Hoa Sơn, Hành Sơn, Hằng Sơn, Tung Sơn) cùng tứ độc (Trường Giang, Hoàng Hà, sông Hoài, sông Tế) được coi là dùng để điều tiết và khơi dẫn khí của trời đất.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video