Khắc in lại sách "Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông" (Những điều người làm con cần biết: học địa lý phong thủy để giúp tròn đạo hiếu, gom đủ cốt lõi các phái), quyển một, phần dưới.
Từ Thiện Kế và (em là Từ Thiện) Thuật (?), người ở ẩn trong núi đất Giang Hữu (tức vùng Giang Tây), cùng soạn.
Tập này chuyên bàn về hình thế các kinh đô trong thiên hạ xưa nay, và sự ứng hợp của chúng với các tinh viên (những "vòng thành sao" trên trời, tức các khu vực sao có các ngôi sao xếp thành vòng như tường thành bao quanh). Kẻ áo vải nơi thôn dã như tôi sao dám vượt phận bàn đến chuyện này? Vả lại đây cũng không phải việc của người con đi tìm đất phong thủy để táng cha mẹ. Nhưng muốn bàn về đất thì trước hết phải biết đại can long (dãy núi chính lớn nhất; trong phong thủy, "long" tức "rồng" là chỉ mạch núi chạy dài uốn lượn như con rồng, mang theo sinh khí của đất). Nơi đại can long dồn tụ lại ắt là đô hội lớn, viên cục lớn (thế đất có núi sông bao quanh thành một vòng khép kín như tường thành) của thiên hạ, cũng là điều người quân tử nên biết. Vì vậy tôi gom chép những điểm đại khái ở dưới đây.
BÀN VỀ KINH ĐÔ CỦA BẬC ĐẾ VƯƠNG
Trong việc địa lý, không có việc gì lớn hơn việc dựng kinh đô, lập nước. Xét các bậc thánh vương đời xưa, khi sắp xây đô ấp, không ai là không đo xét chỗ đất có thể ở để thẩm định tốt xấu. Như ông Công Lưu (tổ tiên nhà Chu) sắp đến ở đất Bân, Kinh Thi có câu: "Đi xem xét khắp cánh đồng ấy." Thái Vương sắp đến ở đất Kỳ, Kinh Thi có câu: "Bèn đến xem xét chỗ ở." Vũ Vương sắp đến ở Cảo Kinh, Kinh Thi có câu: "Chọn đất ở là Cảo Kinh." Thành Vương sắp xây Lạc Ấp, Kinh Thư chép: "Thiệu Công đã xem đất xong." Vệ Văn Công sắp xây Sở Khâu, Kinh Thi có câu: "Lên gò thành cũ trông về Sở Khâu."
Những điều thấy trong kinh sách như vậy, cho nên việc chọn đất đóng đô thật không thể không coi trọng. Tuy thế, Trương Tử Vi có nói: "Đế vương dấy lên là nhờ đức chứ không nhờ sức; giữ được nước là nhờ đạo chứ không nhờ đất." Nghiêu, Thuấn là bậc thánh nhân, những gì các ngài dựng lập chưa hẳn đã nghĩ tới thuyết phong thủy. Nhưng thánh nhân dấy lên thì tự nhiên hợp với lẽ tạo hóa; việc thánh nhân làm, hễ động đến là thành phép tắc. Phong thủy vốn không bó buộc các ngài, mà vẫn ngầm khớp với điều bói mai rùa cho thấy, ấy chính là cái tự nhiên do trời làm ra, đất bày sẵn. Cho nên Kinh Dịch nói: "Bậc vương công đặt nơi hiểm trở để giữ nước mình." Lẽ ấy vốn đã có từ trước khi có trời đất, đó chính là chỗ khởi đầu của phong thủy.
Tôi từng xét những nơi các đời đóng đô: nơi nào được chính long (mạch núi chính, mạch gốc chứ không phải mạch nhánh) dồn tụ và hợp với viên cục của sao trên trời thì truyền được nhiều đời, kéo dài nhiều năm; nơi nào không phải chính long, không hợp tinh viên thì đều dựng lên rồi mất ngay. Há chẳng phải là bằng chứng rõ ràng của địa lý sao? Xin kính cẩn chép tường tận những nơi các đời đóng đô để tiện tham khảo.
KHẢO VỀ KINH ĐÔ CÁC ĐỜI
Phục Hy đóng đô ở đất Trần (nay là Trần Châu, phủ Khai Phong, tỉnh Hà Nam), ở ngôi 115 năm.
Thần Nông đóng đô ở đất Trần (Hà Nam), rồi dời đến Khúc Phụ (nay là huyện Khúc Phụ, phủ Duyện Châu, tỉnh Sơn Đông), ở ngôi 140 năm.
Hoàng Đế đóng đô ở Trác Lộc (nay là Trác Châu, vùng Bắc Trực Lệ, tức vùng đất trực thuộc kinh đô phía bắc thời Minh), truyền 4 đời, cộng 390 năm.
Vua Nghiêu đóng đô ở Bình Dương (nay là phủ Bình Dương, tỉnh Sơn Tây), ở ngôi 72 năm.
Vua Thuấn đóng đô ở Bồ Bản (nay là Bồ Châu, tỉnh Sơn Tây), ở ngôi 61 năm.
Vua Vũ đóng đô ở An Ấp (nay là huyện An Ấp, tỉnh Sơn Tây), truyền 17 đời, cộng 458 năm.
Vua Thang đóng đô ở đất Bạc (nay là phủ Quy Đức, tỉnh Hà Nam), truyền 28 đời, cộng 644 năm.
Nhà Chu đóng đô ở Cảo thuộc vùng Quan Trung, sau dời sang phía đông ở Lạc Dương, truyền 37 đời, cộng 873 năm.
Nhà Tần đóng đô ở Hàm Dương (nay là phủ Tây An, tỉnh Thiểm Tây), truyền 3 đời, xưng đế cả thảy 15 năm.
Tây Hán đóng đô ở Quan Trung (nay là phủ Tây An, tỉnh Thiểm Tây), truyền 12 đời, cộng 214 năm.
Đông Hán đóng đô ở Lạc Dương (nay là phủ Hà Nam), truyền 12 đời, cộng 196 năm.
Thời Tam Quốc: nước Hán (Thục Hán) đóng đô ở Thành Đô (Tứ Xuyên), 2 vua, 43 năm; nước Ngụy đóng đô ở Nghiệp, 5 vua, 46 năm; nước Ngô đóng đô ở Kiến Khang, 4 vua, 52 năm.
Tây Tấn đóng đô ở Lạc Dương (nay là phủ Hà Nam), truyền 4 đời, cộng 37 năm.
Đông Tấn đóng đô ở Kiến Khang (nay là phủ Ứng Thiên), truyền 11 đời, cộng 104 năm.
Các nhà Tống, Tề, Lương, Trần thời Nam triều đều đóng đô ở Kiến Khang: nhà Tống 8 vua, 59 năm; nhà Tề 5 vua, 23 năm; nhà Lương 4 vua, 56 năm; nhà Trần 5 vua, 33 năm.
Nhà Tùy đóng đô ở Trường An (nay thuộc Thiểm Tây), truyền 3 đời, cộng 38 năm.
Nhà Đường đóng đô ở Trường An, truyền 18 đời, cộng 269 năm; Chiêu Tông dời đến Lạc Dương, truyền 2 đời, cộng 18 năm.
Nhà Tống đóng đô ở Biện (nay thuộc Hà Nam), truyền 9 đời, cộng 167 năm; Cao Tông dời đến Hàng Châu, truyền 9 đời, cộng 153 năm.
Nhà Nguyên đóng đô ở đất Yên (nay là kinh sư, phủ Thuận Thiên), truyền 9 đời, cộng 88 năm.
Thái Tổ Cao Hoàng Đế nhà Minh đóng đô ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh, phủ Ứng Thiên); Thành Tổ Văn Hoàng Đế dời đô đến đất Yên (nay là kinh sư, tức kinh đô cũ của nhà Nguyên).
BÀN RẰNG KINH ĐÔ ĐẾ VƯƠNG ẮT PHẢI HỢP VỚI TINH VIÊN
Kinh đô đế vương là kinh kỳ (vùng đất kinh đô và quanh kinh đô) của thiên tử, là chốn then chốt hội tụ của muôn phương. Từ đó ban chính sự, thi hành mệnh lệnh, cai trị Trung Quốc, vỗ yên bốn phương rợ, đứng đầu trăm quan, thống lĩnh muôn dân; đó là nơi tôn quý bậc nhất thiên hạ. Trong việc địa lý, không gì lớn hơn việc này. Ắt phải trên hợp với viên cục sao trời, dưới được chính long và vương khí (khí đất có thể sinh ra, nuôi dưỡng nghiệp đế vương) dồn tụ, rồi mới có thể dựng đô được. Bởi lẽ ở trên trời là cung sao của Đế Tọa (ngôi sao tượng trưng chỗ ngồi của thiên đế), thì ở dưới đất là đô hội nơi đế vương ở; ấy cũng là lẽ tự nhiên của hình tượng trời và hình thế đất mà thôi.
Dương công (tức Dương Quân Tùng, thầy phong thủy nổi tiếng đời Đường) nói: "Đại để hình núi tuy ở nơi núi, nhưng đất có tinh quang (ánh sáng tinh túy) thuộc về vị trí các sao. Thể xác ở dưới đất, ánh sáng ở trên trời; nhận ra được ánh sáng của sao mới là thật tinh thông nghề." Cho nên làm môn học về đất, đâu chỉ cúi xuống xem xét địa lý là xong! Lại phải ngẩng lên xem thiên văn mới hiểu hết chỗ sâu xa.
Xét phần "Hồn tượng" (quả cầu mô phỏng bầu trời) trong Thiên văn chí: các sao quan trong và ngoài cộng có 246 tên, gồm 1.281 sao; các sao nhỏ có 11.520 sao. Những nhóm phân bố trong ngoài làm thành "viên" thì gọi là Tử Vi, Thái Vi và Thiên Thị (ba khu vực lớn của bầu trời theo thiên văn cổ Trung Hoa: Tử Vi viên quanh sao Bắc Cực, Thái Vi viên và Thiên Thị viên; mỗi viên có các sao xếp thành hai dãy như tường thành). Giữa mỗi viên đều có Đế Tọa. Phàm nơi dựng đô, hình thế núi sông phải hợp với các viên ấy. Dương công nói: "Muốn biết trong viên có sao Đế, thì kinh đô của vua đặt ở đó rất rõ ràng." Liêu thị (tức Liêu Vũ, hiệu Kim Tinh, thầy phong thủy đời Tống) nói: "Kinh đô đế vương ắt phải hợp tinh viên, Tử Vi ở giữa trời; kế đến là Thái Vi và Thiên Thị, đều có ngôi Đế Tọa", chính là như vậy. Nay xin thuật lại sao trời và hình đất của ba viên ở sau.
Ngoài ra, viên Thiếu Vi là phủ văn chương của các sĩ đại phu, thay thiên đế coi việc văn; Thiên Uyển, Thiên Viên là nơi thiên tử nuôi thú, trồng cây trái. Những nơi ấy tuy cũng có viên, nhưng không có ngôi chính của Đế Tọa, nên dẫu hình đất có hợp thì cũng không phải là kinh đô thống nhất cả cõi đời, hưởng nước lâu dài được.
Xét Thiên văn chí: Tử Vi tinh viên ở chính giữa trời quanh Bắc Cực là chốn ngôi sao trung tâm của Thiên Hoàng, là nơi Thái Ất (vị thần tối cao) thường ở. Năm sao Bắc Cực ở ngay phương Hợi (bầu trời và mặt đất trong phong thủy được chia làm 24 phương vị theo la bàn, đặt tên bằng can, chi và quẻ; Hợi là hướng bắc lệch về tây bắc), là ngôi tôn quý nhất của thiên đế, vì thế quay mặt về phương nam mà cai trị. Mặt trời, mặt trăng và các sao thay nhau vận chuyển, nhưng sao Bắc Cực không dời đổi. Đó chính là điều Khổng Tử nói: "Sao Bắc Thần ở yên chỗ của nó mà các sao khác chầu quanh."
Phía sau có bốn sao Tứ Phụ ở phương Nhâm (hướng bắc lệch tây); sáu sao Câu Trần ở phương Càn (tây bắc); tám sao Thiên Cương ở phương Tuất (tây bắc lệch tây); chín sao Hoa Cái ở phương bắc; năm sao Các Đạo ở phương Quý (bắc lệch đông); năm sao Hàm Trì ở phương Sửu (đông bắc lệch bắc); tám sao Bát Cốc ở phương Cấn (đông bắc); bốn sao Thiên Tướng Quân ở phương Dần (đông bắc lệch đông); sáu sao Nội Bệ ở phương Giáp (đông lệch bắc); sao Tư Mệnh và sáu sao Quý Nhân ở phương Chấn (chính đông) (?); ba sao Tam Sư ở phương Ất (đông lệch nam). Lại có bốn sao Thiên Lý ở phương Thìn (đông nam lệch đông); năm sao Ngũ Chư Hầu ở phương Tốn (đông nam); hai sao Nội Trù ở phương Tỵ (đông nam lệch nam); bốn sao Tứ Quý Nhân ở phương Bính (nam lệch đông); hai sao Đế Tọa ở phương Ngọ (chính nam); hai sao Đại Lý ở phương Đinh (nam lệch tây); ba sao Thiên Thương ở phương Mùi (tây nam lệch nam); ba sao Thiên Sàng ở phương Khôn (tây nam); năm sao Thiên Ngô ở phương Thân (tây nam lệch tây); hai sao Dương Đức, Âm Đức ở phương Canh (tây lệch nam); hai sao Nội Bình ở phương Đoài (chính tây); ba sao Thiên Ất, Trụ Sử, Nữ Sử ở phương Tân (tây lệch bắc).
Lại có Tả Vệ bảy sao Tướng văn, Hữu Vệ bảy sao Tướng võ làm rào che chở cho nhà vua. Thái Giai, Lục Phù giúp việc trị nước, Bắc Đẩu bảy sao Thất Chính làm cánh hộ vệ cho viên. Đó là hình tượng của cục sao Tử Vi viên treo trên trời.
Bài "Bộ Thiên Ca" (Bài ca dạo trời, bài thơ dạy cách nhận biết các chòm sao) viết:
Trung nguyên (phần giữa) là cung Tử Vi quanh Bắc Cực, năm sao Bắc Cực nằm ở trong.
Ngôi của Đại Đế là hạt ngọc (sao) thứ hai, sao thứ ba là chỗ ở của Thứ Tử (con thứ của vua).
Sao thứ nhất gọi là Thái Tử, thứ tư là Hậu Cung, thứ năm là Thiên Xu.
Bốn sao hai bên trái phải là Tứ Phụ, trời đặt sao Thái Ất đứng ngay lối cửa (?).
Tả Xu, Hữu Xu kẹp hai bên Nam Môn, doanh vệ (dãy tường canh giữ) hai bên cộng mười lăm sao.
Thượng Tể, Thiếu Úy hai bên đối nhau, rồi Thiếu Tể, Thượng Phụ, kế đến Thiếu Phụ.
Thượng Vệ, Thiếu Vệ, kế đến Thượng Thừa; phía đông cửa sau là Đại Tán Phủ.
Phía tây cửa gọi là Thiếu Thừa, theo thứ tự đếm ngược về phía cửa trước.
Trong cửa có Âm Đức, hai sao vàng tụ lại; Thượng Thư theo thứ tự có năm ngôi.
Nữ Sử, Trụ Sử mỗi sao một chỗ; Ngự Nữ bốn sao, Thiên Trụ năm sao.
Đại Lý hai sao ở bên Âm Đức; đuôi Câu Trần chỉ vào đỉnh Bắc Cực, Câu Trần sáu sao ở trước Lục Giáp.
Thiên Hoàng một mình ở trong Câu Trần; Ngũ Đế Nội Tọa ở chỗ cửa sau.
Hoa Cái cùng cán Giang mười sáu sao, Giang làm cán, Hoa Cái giống hình chiếc lọng.
Trên Hoa Cái liền nhau chín sao, gọi là Truyền Xá, như những chiếc đinh nối nhau.
Ngoài viên trái phải mỗi bên sáu ngôi sao, bên phải là Nội Giai, bên trái là Thiên Trù.
Trước Nội Giai có tám sao tên là Bát Cốc; dưới Thiên Trù năm sao là chòm Thiên Bổng.
Thiên Sàng sáu sao ở bên phải Tả Xu; Nội Trù hai sao đối với Hữu Xu.
Văn Xương ở trên Bắc Đẩu hình nửa vầng trăng, sáu sao thưa thớt mà rõ ràng.
Dưới Văn Xương gọi là Tam Công; Thái Tôn chỉ hướng về phía Tam Công mà sáng.
Thiên Lao sáu sao ở bên Thái Tôn; Thái Dương Thủ ở trước Tứ Thế.
Một sao Tể Tướng ở bên Thái Dương Thủ; lại có sao Tướng của Tam Công lệch về phía tây.
Đó là Thiên Qua, một sao tròn; Thiên Lý bốn sao mờ tối trong lòng Bắc Đẩu.
Sao Phụ gần sát Khai Dương, ánh nhạt; chòm Bắc Đẩu bảy sao sáng rõ.
Sao thứ nhất làm chủ, tên là Xu tinh; thứ hai, thứ ba là sao Toàn, sao Cơ;
Thứ tư là sao Quyền, thứ năm là sao Hành; Khai Dương, Dao Quang là sao thứ sáu, thứ bảy; bên trái Dao Quang có ba sao Thiên Thương sáng rõ.
Hình vẽ trên đây là đại lược cục thế của Tử Vi viên khi bày ra thành hình dưới mặt đất. Dương công nói: "Ngoài viên Tử Vi có cửa trước cửa sau, núi Hoa Cái, Tam Thai làm vệ binh trước sau. Ở giữa có dòng nước chảy qua gọi là Ngự Câu (kênh của vua), ôm lấy thành, uốn khúc chảy ở giữa." Lại nói: "Nước thẳng chầu bắn vào là khí của Tử Viên." Liêu thị nói: "Phiên dậu phía tây của Tử Viên có bảy sao, phiên dậu phía đông hiện tám sao. Hoa Cái và cán Giang ở cửa sau, Thiên Sàng bày ở phía trước. Ở giữa một dòng nước thẳng chầu vào, ôm thành uốn chín vòng. Muôn núi chen chúc, ngày đêm chầu đón; danh xưng 'chầu quanh Bắc Cực' không phải là hư", chính là như vậy.
Thái Vi tinh viên ở cung phía nam (trên hình vẽ) là sân của mặt trời, mặt trăng và các sao, là nhà nơi thiên đế nhận phúc lành và nghe báo công. Ở giữa có Ngũ Đế Tọa, nằm ngay ở đất phương bắc. Thái Ất và năm sao Thượng Thư nằm ngay phương Tốn. Bên trong có Lang Quan, Lang Vị, Tam Công, Yết Giả, Cửu Khanh, Ngũ Hầu để phò giúp ngôi đế. Phía trước có ba sao Minh Đường ở phương Tỵ, ba sao Linh Đài ở phương Ngọ; Thường Trần làm quan tai mắt; phía tây bốn sao Tướng võ, phía đông bốn sao Tướng văn làm phiên viên (tường bao). Đông Hoa, Tây Hoa làm cửa hông; hai sao hai bên cửa hông là Chấp Pháp. Phía sau có Thái Dương Thủ và Thái Âm Thủ, mỗi thứ hai sao, làm vệ binh. Phía trước có ba tú Trương, Dực, Chẩn đứng hầu ("tú" là một trong 28 chòm sao lớn nằm dọc theo đường đi của mặt trời, mặt trăng). Đó là hình tượng cục sao Thái Vi viên treo trên trời.
Bài "Bộ Thiên Ca" viết:
Thượng nguyên là cung Thái Vi nơi sân trời, hình tượng bày rực rỡ trên vòm trời xanh.
Đoan Môn chính là ở giữa cửa, Tả Chấp Pháp, Hữu Chấp Pháp ở hai bên đông tây cửa.
Bên trái cửa có một sao Yết Giả áo đen, kế đến là Tam Công đen (các sao vẽ màu đen trên bản đồ sao).
Ba sao đen Cửu Khanh ở sau lưng Tam Công, năm sao đen Chư Hầu đi sau Cửu Khanh.
Bốn sao cửa làm bình phong phía sau, Ngũ Đế Nội Tọa ở ngay chính giữa.
Hạnh Thần, Thái Tử cùng Tòng Quan, xếp hàng đen sau Đế, tính từ phía đông.
Lang Tướng, Hổ Bôn ở hai bên trái phải, Thường Trần, Lang Vị cong ở phía sau.
Thường Trần bảy sao chớ có lầm, Lang Vị ở phía đông Thường Trần mười lăm sao.
Hai bên tường cung bày mười sao, Tả, Hữu Chấp Pháp cũng tính trong số ấy.
Ngoài cung có Minh Đường là cung ban bố chính lệnh, ba sao Linh Đài để xem mây mưa.
Hình vẽ trên đây là đại lược cục thế của Thái Vi viên khi bày thành hình dưới mặt đất. Dương công nói: "Viên vuông vức gọi là Thái Vi." Lại nói: "Nước vòng ngang qua thành là thế Thái Vi." Lại nói: "Nước ở cửa Đông Hoa, Tây Hoa chảy ngang, ngoài nước bốn phía bày các đỉnh núi. Đó là sao Chấp Pháp trước viên, lại chia trái phải làm binh vệ." Liêu Kim Tinh trong sách "Tiết thiên cơ" (Tiết lộ cơ trời) nói: "Viên cục Thái Vi vuông vức nhất, Tả Hữu Chấp Pháp đứng bên nhau. Phiên tây có Thượng Tướng, Thứ Tướng (tướng võ) đi trước, Thứ Tướng, Thượng Tướng (quan tướng văn) nối liền. Phiên đông có Thượng Tướng, Thứ Tướng (văn), rồi Thứ Tướng và Thượng Tướng (võ). Hai phiên chín cửa chia ra mười sao, một dòng nước vòng ngang thành", chính là như vậy.
Thiên Thị tinh viên ở phủ phía đông (trên hình vẽ) là kho tiền của, hàng hóa của thiên đế. Ở giữa có Đế Tọa, nằm ngay phương Cấn. Có các sao Cân, Đẩu, Xa, Chu (?), kho đụn, Thị Lâu (lầu chợ), Thị Tứ (hàng quán chợ) xuyên suốt ở giữa; có Quán Sách, Tông Nhân, thị vệ hai bên trái phải. Bao quanh che chở là hai mươi hai sao "Phân dã các nước" (phân dã: phép chia các vùng trời ứng với các vùng đất, mỗi sao ứng với một nước), gồm các phiên: Tống, Nam Hải, Yên, Đông Hải, Từ, Ngô Việt, Tề, Trung Sơn, Cửu Hà, Hà Gian, Tấn, Trịnh, Chu, Tần, Ba, Thục, Lương, Sở, Hàn, Tây Hà… xếp ra bốn phương. Một sao Quý Nhân chiếu bên phương Canh, làm cung bảo vệ kho. Một sao Tư Mệnh nằm ngay phương Đinh, làm ty coi năm phúc và tuổi thọ. Đó là hình tượng cục sao Thiên Thị viên treo trên trời.
Bài "Bộ Thiên Ca" viết:
Hạ nguyên có một cung tên là Thiên Thị, hai cánh tường viên gồm hai mươi hai sao.
Ngay cửa có sáu sao đen là Thị Lâu, bên trái cửa hai sao là Xa Tứ (hàng xe).
Hai sao Tông Chính, bốn sao Tông Nhân, một cặp sao Tông cũng theo thứ tự.
Hai sao Bạch Độ (thước đo lụa) ở trước Đồ Tứ (hàng thịt), sao Hầu lại ở bên Đế Tọa.
Một sao Đế Tọa thường sáng rõ, bốn sao mờ mịt là Hoạn Giả.
Kế đó hai sao tên là Liệt Tứ, Đẩu và Hộc (các đồ đong) ở trước Đế theo thứ tự.
Đẩu năm sao, Hộc bốn sao; phía bắc viên có chín sao Quán Sách.
Miệng Quán Sách nằm ngang là Thất Công, Thiên Kỷ trông giống hình Thất Công.
Đếm kỹ thì rõ ràng nhiều hơn hai sao; phía bắc Thiên Kỷ có ba sao tên Nữ Sàng.
Ngôi này lại nằm bên sao Chức Nữ; hình tượng ba viên không lấn vào nhau.
Hai mươi tám tú theo phía dưới của chúng; Hỏa, Thủy, Mộc, Thổ cùng với Kim, theo thứ tự lại có bài ca Ngũ Hành riêng.
Hình vẽ trên đây là đại lược cục thế của Thiên Thị viên khi bày thành hình dưới mặt đất. Dương công nói: "Viên có bốn cửa gọi là Thiên Thị." Lại nói: "Trăm nguồn nước kéo đến tụ ở Thiên Thị viên." Liêu công nói: "Sao viên Thiên Thị hai mươi hai, tên gọi xen lẫn tên nước và tên đất. Giữa các nước, các đất có bốn cửa, chia ra đông tây nam bắc. Các dòng nước chia nhánh đến tụ ở đây, sông lớn chảy ở phía đông. Đế Tọa ở phía bắc, Thị Lâu ở phía nam, viên cục nhìn chung đều là điềm lành", chính là như vậy.
Trên đây, đồ hình sao trời của ba viên dựa theo Thiên văn chí, còn đồ hình đất thì dựa theo sách "Kim bích huyền văn" của Liêu thị; nay đặc biệt gộp lại làm một để mong dễ tra cứu. Tuy vậy cũng không nên câu nệ quá vào hình tượng đồ cục, như kiểu dán chặt trục đàn rồi gảy đàn (cứng nhắc, không biết biến thông). Chỉ cần theo lời trong kinh, lấy hình núi thế nước mà xét. Như nói: "Ngoài viên Tử Vi có cửa trước cửa sau", "Hoa Cái, Tam Thai làm vệ binh trước sau", "Viên vuông vức gọi là Thái Vi", "Viên có bốn cửa gọi là Thiên Thị"; lại nói: "Nước thẳng vào thành bắn tới là khí Tử Vi", "Nước vòng ngang thành là thế Thái Vi", "Trăm nguồn đến tụ ở Thiên Thị viên"… đều là nói theo hình tượng lớn của thế núi sông, Dương Quân Tùng vốn đã nói rõ ràng. Còn hình tượng các sao khác thì không cần câu nệ hết.
BÀN VỀ VIÊN CỤC KINH ĐÔ DO BẮC LONG KẾT THÀNH (Bắc long: một trong ba dãy núi chính lớn của Trung Hoa theo phong thủy, gồm Bắc long, Trung long, Nam long, đều phát từ núi Côn Lôn)
Bắc long có Yên Sơn, tức kinh sư ngày nay. Vì mạch núi Yên Nhiên dứt ở đây nên gọi là Yên Sơn. Xưa Yên Chiêu Vương xây đài Hoàng Kim để chiêu mời người hiền, nên lại gọi là Kim Đài. Đây là đất Ký Châu xưa. Vua Thuấn chia phần đông bắc Ký Châu làm U Châu, nên lại gọi là U Đô. Xét sách "Đại học diễn nghĩa bổ" của Khâu Văn Trang công (tức Khâu Tuấn) nói: "Thời Ngu, Hạ, thiên hạ chia làm chín châu. Ký Châu ở phía bắc Trung Quốc, phía bắc của nó rộng nhất; vua Thuấn chia Ký Châu làm U, Tịnh, Doanh (?), cho nên U, Tịnh, Doanh đều là đất Ký Châu cả."
Dương công nói: "Yên Sơn cao nhất, giống viên Thiên Thị", vì đây là chỗ kết chính của dãy can phía bắc. Long mạch của nó phát từ mạch giữa của núi Côn Lôn, được cả người Hoa lẫn người rợ cùng coi là vùng trung tâm; ngoài sông Áp Lục lại có dãy can lớn che chở, kéo dài mấy nghìn dặm, đến Vu Điền, qua Hãn Hải (sa mạc lớn), uốn khúc ngoằn ngoèo như chữ "chi", chữ "huyền", ra đất rợ Di, vào đất rợ Mạch. Lại hơn một vạn dặm mới tới núi Yên Nhiên để vào Trung Quốc, làm thành Yên Vân (Bắc Kinh ở trước núi gọi là Yên, Đại Đồng ở sau núi gọi là Vân). Lại đi về phía đông mấy trăm dặm, nổi lên núi Thiên Thọ, rồi mới hạ xuống bình dương (vùng đồng bằng, nơi mạch đất chìm xuống chạy ngầm), vuông rộng hơn nghìn dặm. Hai nhánh Liêu Đông, Liêu Tây mở ra chặn lấy Hoàng Hà, phía trước vòng sông Áp Lục, phía sau quấn các núi Âm Sơn, Hằng Sơn, Thái Hành, ứng với các đảo ngoài biển. Gần thì có sông Loan, sông Triều, sông Tang, sông Dịch cùng nhiều dòng nước nhỏ không tên, mấy nguồn kẹp hai bên thân long, ranh giới phân minh.
Lấy phép địa lý mà luận, thì thế long dài, viên cục đẹp, can long lớn dứt ở đây, núi sông hội lớn ở đây; đeo Hoàng Hà như dải đai, tựa núi Thiên Thọ như bình phong; sông Áp Lục quấn phía sau, núi Kiệt Thạch khóa nơi cửa; hợp phép phong thủy hơn cả. Lại xét sách "Diễn nghĩa bổ" chép: "Chu Tử ngữ lục nói: 'Đất đô Ký Châu là một phong thủy lớn tốt đẹp trong trời đất! Mạch từ Vân Trung phát đến, phía trước có Hoàng Hà vòng quanh, Thái Sơn cao vút bên trái làm Long (tức Thanh Long, dãy núi bên trái che chở chỗ đất chính), Hoa Sơn cao vút bên phải làm Hổ (tức Bạch Hổ, dãy núi bên phải che chở), Tung Sơn làm tiền án (núi thấp nằm ngang trước mặt như cái bàn), các núi Hoài Nam làm án lớp thứ hai, các núi Ngũ Lĩnh ở Giang Nam làm án lớp thứ ba. Cho nên nơi đóng đô xưa nay đều không nơi nào hơn được đất Ký Châu.'"
Xét theo thuyết phong thủy mà Chu Tử nói, tức là không có gió làm tan khí, có nước làm ranh giới giữ khí. Trong đất Ký Châu, chỗ ba mặt giáp sông là Bình Dương, Bồ Bản, nơi Nghiêu, Thuấn đóng đô. Phần đất đông bắc được chia ra là U Châu. Núi Thái Hành từ phía tây đến, uốn trải lên phía bắc, kéo dài qua đất Ngụy, Tấn, Yên, Triệu, phía đông tới tận núi Y Vu Lư. Núi lớp lớp, gò chồng chồng, như chim loan chim phượng đứng sững, như giao long chạy dài; những gì ôm che vây bọc lấy nó không biết mấy nghìn vạn dặm. Hình thế trọn vẹn, khí gió kín đáo, điều mà nhà kham dư (thầy phong thủy) gọi là "tàng phong tụ khí" (giấu gió, gom khí: nơi kín gió để sinh khí không bị thổi tan) thì đất này có đủ. Dải phía đông là biển lớn mênh mông. Hơi lên phía bắc là chỗ núi Kiệt Thạch xưa chìm xuống biển. Hơi xuống phía nam là nơi chín dòng sông đã khai thông rồi đổ về, tắm cả mặt trời mặt trăng, ngâm cả trời đất; cái làm ranh giới cho nó lại thẳng thắn và rộng lớn như thế. Đó chính là điều nhà kham dư gọi là "được nước là hơn cả".
Xét: những điều trên đều là nói về vẻ đẹp phong thủy. Nếu lấy hình thế hiểm yếu mà luận, thì đất U, Yên từ xưa đã xưng hùng: bên trái vòng biển Thương Hải, bên phải ôm núi Thái Hành, phía nam có sông Hoàng Hà, sông Tế như vạt áo, phía bắc gối đầu lên ải Cư Dung. Đó là nơi Tô Tần gọi là "nước kho trời, hiểm đến mức hai người chống được trăm người", là nơi Đỗ Mục gọi là "đất mà bậc vương không có được thì không thể làm vương". Dương Văn Mẫn (tức Dương Vinh) nói: phía tây nối với Thái Hành, phía đông kề Kiệt Thạch, đầm Cự Dã trải dài phía nam, ải Cư Dung khống chế phía bắc, thế đất vươn lên chót vót, khí chạm trời cao ngất. Lại nói: đất Yên, Ký trong thì vắt ngang Trung Nguyên, ngoài thì khống chế sa mạc phương bắc, thật là đô hội của thiên hạ.
Quế Văn Tương công (tức Quế Ngạc) nói: hình thế đứng đầu thiên hạ, tựa núi đeo biển, vững như thành vàng hào nước sôi. Bởi từ Chân Định lên phía bắc đến Vĩnh Bình, các cửa ải không dưới hàng trăm, mà Cư Dung, Tử Kinh, Sơn Hải, Hỷ Phong, Cổ Bắc, trấn Hoàng Hoa là những nơi hiểm yếu nổi tiếng nhất. Kênh Hội Thông vận chuyển lương thực đường thủy thuận tiện, Thiên Tân lại thông đường vận chuyển trên biển; thật là kinh đô của đế vương muôn đời.
Những người xưa đóng đô ở đất Yên, bắt đầu từ Thiệu Công, đến cực thịnh là nhà Kim, nhà Nguyên. Nhưng Thiệu Công chỉ là chư hầu, còn Kim, Nguyên là khí tạp của rợ Di Địch, đều không xứng với cái lớn lao của đất này. Chỉ có triều ta được nước một cách chính đáng, giống như Nghiêu, Thuấn; mở mang đất đai rộng lớn hơn cả Hán, Đường; công đức lớn lao hưng thịnh, trên hợp lòng trời, dưới nương khí đất, thật là nền móng lớn muôn đời không lay chuyển.
Thế mà có người bàn rằng phía bắc quá gần rợ Hồ, cách biên ải không đến hai trăm dặm, không có rào giậu vững chắc, thiên tử phải tự mình giữ. Họ không biết rằng bốn phương rợ ngày nay, giặc phương bắc là đáng lo nhất, chúng đến đi chớp nhoáng, việc phòng bị biên giới phải nghiêm ngặt. Nếu kinh kỳ ở xa mà giao việc giữ biên cho tướng thần, thì không phải là cách "ở chỗ trọng yếu để chế ngự chỗ nhẹ". Cho nên Thành Tổ Văn Hoàng Đế ta sáng suốt quyết định đóng đô ở đây, mưu hay kế xa, há kẻ phàm ngu theo kịp được sao!
Song lúc ấy chưa hẳn đã nghĩ đến thuyết phong thủy mà lại ngầm khớp như thế, ấy là vì thánh vương dấy lên thì hễ động là hợp phép, sự tạo hóa của trời đất có lẽ tự nhiên ăn khớp với nhau. Xưa kinh đô của ba vị thánh Nghiêu, Thuấn, Vũ đều ở Bắc long. Nay kinh kỳ triều ta cũng ở Bắc long, mà hình thế hiểm yếu cùng phép tắc phong thủy lại đều vượt hơn; vì thế triều ta vượt cả đời Đường Ngu, theo sát hai đời thịnh trị xưa, toàn thịnh đến như vậy. Đó vốn là nhờ đức tốt, công thần diệu, phúc lớn, nghiệp lẫy lừng không ai sánh kịp của các vị thánh đế triều ta; nhưng sự ứng nghiệm của địa lý có lẽ cũng là như vậy. Kẻ ngu này may mắn biết bao, được tận mắt gặp thời thịnh ấy.
Kế sau Bắc long có Bình Dương, Bồ Bản, An Ấp, cũng là đất Ký Châu, là nơi Nghiêu, Thuấn đóng đô. Xét: Chu Tử nói: "Hình thế đất Hà Trung rất tốt, là kinh đô cũ của Nghiêu, Thuấn, Vũ, nay là Tấn Châu, phủ Hà Trung. Hai bên trái phải nhiều núi, Hoàng Hà vòng quanh, sông Tung (?) bày phía trước." Lại nói: "Đất Hà Đông, Hà Bắc đều vòng quanh núi Thái Hành; nơi Nghiêu, Thuấn, Vũ đóng đô đều ở dưới núi Thái Hành." Lại nói: "Thượng Đảng là chỗ cao nhất của núi Thái Hành; Bình Dương, Bồ Bản là chỗ tận cùng của núi." Lại nói: "Nghiêu, Thuấn đóng đô ở Trung Nguyên, phong thủy cực tốt. Bên trái có các núi Hà Đông, Thái Hành vòng quanh, các núi trên đảo ngoài biển cũng đều hướng vào. Bên phải có sông Hoàng Hà vòng về phía nam, thẳng đến Thái Sơn rồi đổ ra biển. Lớp thứ hai từ đất Thục ra Hồ Nam, ra các núi Lư Sơn. Lớp thứ ba từ Ngũ Lĩnh đến đất Minh, đất Việt. Lại có những dòng như Hắc Thủy từ phía bắc quấn quanh đến tận biển Nam." Đó đều là nói về hình thế lớn.
Trương Tử Vi nói: "Đất Hà Trung, bên phải là Tây Hà, bên trái là Đông Hà, phía trước là Nam Hà. Vượt sông thì là Hồ Khẩu, gần sông thì là Đàm Hoài, đi vào sông thì là Hành Chương. Ba mặt giáp sông, một mặt tựa núi; núi tựa là Hằng Sơn, cách khá xa, uốn lượn đổ xuống, bằng phẳng như đá mài. Vuông rộng nghìn dặm; ngoài hai dòng nước kẹp, bốn phía đều có núi lớn trấn giữ đón tiễn hộ vệ. Chỉ có điều đường cục (minh đường: khoảng đất trống phía trước nơi kết huyệt, nơi khí tụ lại) rộng lớn, người phàm tục không xem xét hết được. Nếu hai bên nách không có nước kẹp chặn, tức là nước không giao hội, thì long lớn làm sao dừng lại được? Cho nên bên trái thân có sông Tiểu Đông Hà, bên phải có sông Tây Hằng Hà, phía nam có sông Tiểu Nam Hà chắn ngang bên trong, rồi sông lớn chảy qua, long còn đi đâu được nữa? Những nhánh núi như mái chèo, như tay chân khác (các mạch núi nhỏ đâm ra từ thân long) được các dòng nước không tên làm ranh giới kẹp rõ ràng thì không đếm xuể. Chỉ là mắt khó xem xét hết, nhưng nêu đường cục ra thì hình thế có thể biết khắp." Đó là nói về những phần gần kề.
Tuy vậy, Nghiêu, Thuấn, Vũ là thánh nhân, lấy đạo giáo hóa thiên hạ, chưa hẳn đã dựa vào phong thủy. Nhưng trời làm ra, đất bày sẵn, cũng là lẽ tự nhiên ngầm khớp, không thể chối cãi được. Chỉ có điều nay phong thủy đã đổi dời, vương khí đã cạn kiệt, không còn có thể đóng đô được nữa.
BÀN VỀ VIÊN CỤC KINH ĐÔ DO TRUNG LONG KẾT THÀNH
Trung long có vùng Quan Trung, gọi là Phong, là Cảo, là Hàm Dương, Trường An, đều là đất Thiểm Tây ngày nay, gọi chung là Quan Thiểm, tức Ung Châu xưa. Dương công nói: "Quan Trung vốn là viên Thái Vi." Lại nói: "Trường An nằm giữa các sao của viên." Bởi đây là chỗ tôn quý của dãy can giữa. Long mạch của nó phát từ Côn Lôn. Kinh nói: "Hắc Thủy quấn liền Tây Hà, Hoành Sơn bắt đầu nổi lên làm tổ tông, chuyển qua Huỳnh (?), Mạch, Trạch, từ tây sang đông, dứt ở Ung Châu."
Trương Tử Vi nói: "Long của Trường An khởi từ Hoành Sơn, núi ấy toàn đá vàng, kéo dài hơn tám trăm dặm, không mọc cỏ cây. Đến đất Ung Châu thì sông Kính phát ra từ An Định, ở phía tây Ung Châu, từ tây chảy về nam vào sông Vị. Phía bắc là chỗ hợp lưu Vị Nhuế. Sông Vị phát ra từ núi Điểu Thử Đồng Huyệt, phía tây là núi tây của Ung Châu; đến vùng sông Kính chảy qua thì là phía bắc. Chỉ nơi này tựa núi kẹp nước, nên gọi là 'nước kho trời'." Lại nói: "Nhà Tần đóng đô ở Hàm Dương chứ không phải Trường An. Lấy cung điện nối liền với sông Vị, vắt ngang sông Vị làm cầu bay, đường gác hai tầng, mô phỏng con đường gác trên trời, nối với cung A Phòng. Như suối nước nóng ở Ly Sơn lại là chi long (mạch nhánh) của Trường An. Dưới Trường An có các núi Kỳ, Lương, Kinh che chở, các sông Phong, Kính, Tất, Thư, Hoàng Hà làm ranh giới hộ vệ." Thái Văn Tiết công nói: "Đất Hàm Dương, long hợp cách chữ 'chi' chữ 'huyền' (mạch núi uốn khúc qua lại), trước sau trái phải có các núi bao bọc che chở." Đó đều là nói về vẻ đẹp phong thủy.
Nếu lấy hình thế hiểm yếu mà nói, thì đó là điều Lâu Kính gọi là "dựa núi, đeo sông, bốn phía có cửa ải bảo vệ vững chắc"; là điều Trương Lương gọi là "bên trái có Hào, Hàm, bên phải có Lũng, Thục, đồng ruộng màu mỡ nghìn dặm; phía nam có sự giàu có của Ba Thục, phía bắc có cái lợi của đất Hồ, đất Uyển; dựa vào hiểm trở ba mặt để giữ, chỉ dùng một mặt phía đông để chế ngự chư hầu; đó là thành vàng nghìn dặm, là nước kho trời". Cho nên sử chép Quan Trung "dựa núi đeo sông, bốn phía hiểm trở: phía đông có ải Hàm Cốc, phía tây có ải Tán Quan, phía nam có ải Vũ Quan, phía bắc có ải Tiêu Quan". Lã Thành công (tức Lã Tổ Khiêm) cũng nói Quan Trung là đất có hình thế; muốn dựa vào hình thế thì phải đóng đô ở Quan Trung. Quế Văn Tương công nói núi sông bốn phía bao kín, hình thế đứng đầu thiên hạ. Kinh Dịch nói: "Hiểm của trời không thể leo lên được; hiểm của đất là núi sông gò đống; bậc vương công đặt nơi hiểm trở để giữ nước mình." Chỉ có nơi này là như thế.
Cho nên đất Quan Thiểm hình thế trọn vẹn, long cục đẹp, vương khí tụ về, mà các bậc thánh như Văn Vương, Vũ Vương, Chu Công được sinh ra. Từ khi Văn Vương đóng đô ở Kỳ rồi dời sang Phong, Vũ Vương dời đến Cảo Kinh, Thành Vương thực sự đóng đô ở Cảo để chiếm giữ hình thế thiên hạ. Lúc Tây Chu toàn thịnh, chỉ thỉnh thoảng qua lại Lạc Ấp để nhận chư hầu vào chầu. Đến khi Bình Vương tránh rợ Khuyển Nhung mới dời đô sang Lạc Dương, gọi là Đông Chu, thì nhà Chu ngày càng suy yếu, còn vương khí đất Ung Châu thì về tay nhà Tần.
Bởi tổ tiên nhà Tần có người tên Phi Tử, giỏi nuôi ngựa, coi ngựa cho Chu Hiếu Vương. Ngựa sinh sôi rất nhiều, được chia đất làm phụ dung (nước nhỏ phụ thuộc), đóng ấp ở đất Tần. Qua ba đời đến Tần Trọng mới lớn mạnh. Đến đời Trang công, Tương công, rợ Khuyển Nhung giết vua Chu, Tương công cứu nhà Chu có công, được phong làm chư hầu, ban cho đất tám trăm dặm trong kinh kỳ Tây Chu. Tần nhân đất ấy, ngày càng mạnh lên, thôn tính thiên hạ, thống nhất cõi đời. Nhưng không có công đức, buông lòng tàn bạo, nên không xứng với vương khí lớn của đất ấy.
Nhà Hán dấy lên, theo lời bàn của Lâu Kính, Trương Lương, bèn nhân kinh đô cũ ấy mà đóng đô, truyền 12 vua, trải 214 năm. Về sau nhà Đường lại đóng đô ở đó, truyền 18 vua, trải 269 năm. Người nhà Tống cũng từng bàn muốn đóng đô ở đây, nhưng vì Hoành Sơn chưa thu vào bản đồ nên đóng đô ở Đại Lương để lo liệu việc Hoành Sơn. Bởi vào thời Tống, Hoành Sơn là chỗ dựa của các rợ Nhung, là đất mà rợ Nhung và người Hoa tất phải tranh nhau; không lấy được nó thì không thể đóng đô ở đây được, vì vậy mà thôi.
Khâu Văn Trang công nói: "Đất Tần dựa núi đeo sông, bốn phía có cửa ải bảo vệ vững chắc, đó là nơi gọi là thành vàng nghìn dặm, nước kho trời, được thế hai chọi trăm của thiên hạ. Người Chu ban đầu dấy lên ở đất Bân, sau đóng đô ở Phong, Cảo; trong các đất có hình thế của thiên hạ, có lẽ không nơi nào hơn. Đến khi Bình Vương dời sang đông, bỏ đất ấy cho Tần, đất Tần mới lớn. Thời Chiến Quốc, các nước phía đông núi Hào có sáu mà Tần chỉ là một. Sáu nước hợp tung (liên minh theo chiều nam bắc để chống Tần), riêng Tần làm liên hoành (lôi kéo từng nước theo chiều đông tây), rốt cuộc lấy ít chế được nhiều, thôn tính cả, không riêng gì sức người mà cũng do thế đất như vậy. Từ khi Hán Cao Đế dùng lời Lâu Kính đóng đô ở Quan Trung phía tây, đời sau hễ bàn về hình thế tất quy về nơi đây. Nhà Đường khởi từ Tấn Dương cũng đóng đô ở đây. Từ khi người Tống đóng đô ở Biện, vương khí nơi này tắt lặng đến nay đã năm sáu trăm năm."
Xét kỹ lời bàn này của Văn Trang, quả thực có kiến giải. Thế mà có người bàn rằng việc chở lương bằng đường thủy không tiện. Họ không biết rằng nhà Chu cùng Hán, Đường mỗi nhà mấy trăm năm, việc tích trữ há lại không có cách? Vả lại thiên Vũ Cống nói: "Như Ung Châu, ruộng hạng thượng thượng", sử chép đất màu mỡ nghìn dặm, có thể tích trữ được; mà nhà Tần nổi tiếng giàu mạnh, chỉ xem cách xử trí ra sao mà thôi! Đại để Ung Châu không chỉ đẹp ở chỗ hình thế hiểm vững, phong thủy hòa tụ. Hơn nữa nước sâu đất dày, tính dân chất phác, dễ theo giáo hóa, lại càng đáng khen.
Chu Tử nói: "Đất Kỳ, Phong, Văn Vương dùng nó mà dấy nghiệp, sự giáo hóa thể hiện trong hai thiên Chu Nam, Thiệu Nam (Kinh Thi) trung hậu đến như thế. Người Tần dùng nó chưa bao lâu mà phong tục đổi hẳn: chuộng khí khái, trọng dũng lực, quên sống coi nhẹ cái chết, hung hăng có khí thế chiêu gọi tám châu, bắt các nước ngang hàng phải vào chầu. Cớ sao vậy? Thật là vì Ung Châu đất dày nước sâu, dân ở đó đôn hậu, thật thà ngay thẳng, không có thói kiêu căng, lười nhác, phù phiếm xa hoa như dân Trịnh, Vệ. Dùng điều thiện mà dẫn dắt thì dễ phấn khởi mà một lòng với nhân nghĩa; dùng sự mạnh mẽ mà thúc đẩy thì cái tư chất cứng cỏi, quả cảm ấy cũng đủ để làm binh mạnh, siêng nghề nông mà thành sự nghiệp giàu mạnh, không phải các nước phía đông núi Hào sánh kịp. Đời sau muốn tính kế định đô lập nước, thật không thể không soi vào đó. Còn về đường lối dẫn dắt dân, lại càng không thể không thận trọng nơi hướng đi của nó." Lời ấy ý nghĩa sâu xa thay!
Kế sau Trung long có Lạc Dương, tức đất nhà Chu xây Lạc Ấp. Phía trước gặp Y Khuyết, phía sau dựa núi Mang, bên trái sông Triền, bên phải sông Giản, sông Lạc chảy xuyên giữa, tượng trưng cho Ngân Hà. Đây là viên cục Tử Vi.
Trương Tử Vi nói: "Lạc Ấp là cách thế rồng bay, tay chân (các nhánh núi của thân long) vốn rõ ràng, nhưng phần nghênh tống (núi đón ở trước và núi tiễn ở sau để hộ vệ long mạch) lại mượn từ bên ngoài ghép hợp vào. Phàm đất lớn, nghênh tống đều lấy từ bên ngoài chứ không lấy từ thân mình. Cái gọi là tay chân của thân mình, mỗi lần uốn khúc vòng quanh là năm sáu mươi dặm, hoặc bảy tám mươi dặm, nên người ta không thấy đó là tay chân. Huống chi nghênh tống ở xa ngoài, sao mà thấy được? Đây là đất bằng phẳng, nhìn không thấy bờ, chỉ có xét nguồn nước rồi mới nhận ra. Lạc Ấp ở giữa thiên hạ, là phần bụng của long lớn, bốn phía nhìn ra đều bằng phẳng. Gần thì núi Hùng Nhĩ ở bên phải, Tây Kinh ở bên trái; lấy xa thì Thượng Lạc ở phía tây, Thái Hoa ở phía đông, Chung Nam, Đôn Vật ở phía bắc, Nội Phương ở phía Hà Nam. Chu Công vì thế chọn làm chỗ giữa thiên hạ để chế ngự, giống như phần bụng là chỗ hội tụ của thân người. Lấy nước mà nói, thì sông Lạc từ phía tây chảy qua trước mặt, sông Triền, sông Giản làm ranh giới phía đông, sông Phần và một dòng nữa (?) vòng phía sau, sông Y bày trước mặt, rất hợp phép phong thủy."
Nhưng lấy hình thế hiểm yếu mà luận, thì bằng phẳng không hiểm, bốn mặt đều có thể bị đánh. Cho nên nhà Chu xây Lạc Ấp chỉ vì ở giữa để lo việc trị nước, đường sá bốn phía đến đều xa gần như nhau, nên dùng nơi này để nhận chư hầu vào chầu, chứ không phải đóng đô. Xét sách "Đại học diễn nghĩa", Trần Đại Du nói: "Thành Vương thực sự đóng đô ở Cảo Kinh, chỉ qua lại nhận chư hầu chầu và tế ở Thanh Miếu (miếu thờ tổ tiên) tại Lạc. Cho nên Cảo Kinh gọi là Tông Chu, vì là nơi thiên hạ tôn làm gốc; Lạc Ấp gọi là Thành Chu, vì đạo nhà Chu thành tựu ở đây. Lạc Ấp là chính giữa thiên hạ, Phong, Cảo là nơi hiểm nhất thiên hạ. Thành Vương đặt vạc ở Lạc Ấp (vạc là biểu tượng quyền lực quốc gia; 'đặt vạc' nghĩa là định chỗ đặt trung tâm của nước) để nhận chư hầu vào chầu, nhằm tạo thành khí trung hòa của trời đất; ở giữa để cai trị bốn biển, ấy là tỏ cho thiên hạ thấy sự công bằng. Định đô ở Cảo Kinh để làm vững nền gốc, ấy là chiếm giữ hình thế thiên hạ, ở thượng nguồn để chế ngự trời đất bốn phương, ấy là lo cho thiên hạ sâu xa." Lời ấy thật đúng thay!
Về sau Bình Vương tránh rợ Khuyển Nhung, dời đô sang Lạc, thì nhà Chu ngày càng suy, dần đến chỗ không thể cứu vãn. Đầu đời Hán, Cao Tổ cũng muốn đóng đô ở Lạc, nhưng theo lời Lâu Kính, Trương Lương mà đóng đô ở Quan Trung. Quang Vũ trung hưng mới dựng đô ở Lạc, gọi là Đông Đô Lạc Dương. Nơi này lại nằm ở đất Hà Nam là đô nhà Chu, lại cách sông Y, phía sau có các dòng nước, sự phòng bị của vùng đất khá đầy đủ hơn, khá có thể chọn. Nhưng đều bằng phẳng, mênh mông không có gì che chắn: có đức thì dễ làm vương, không đức thì dễ mất nước, không thể dùng được. Cho nên Đông Chu đóng đô ở Lạc mà kéo dài được mấy trăm năm, thật là vì đức của Văn Vương, Vũ Vương khiến dân không nỡ quên mà thôi.
Ôn công (tức Tư Mã Quang) trong "Lịch niên đồ" nói: "Nhà Chu từ khi Bình Vương dời sang đông, ngày càng suy yếu. Đến thời Chiến Quốc lại chia làm hai. Đất đai, dân chúng không bằng một quan đại phu của nước mạnh. Thế mà thiên hạ vẫn tôn kính thờ phụng, coi làm vua chung, kéo dài lâu mà không dứt, cớ sao vậy? Vì đức của Văn Vương, Vũ Vương vun trồng, gốc vững mà nguồn sâu. Nếu không thế thì với mấy ấp nhỏ nhoi, ở giữa bảy nước hung bạo, một ngày cũng không còn được, huống chi mấy trăm năm?" Đây là lời bàn xác đáng.
Kế sau nữa của Trung long có Biện Lương. Long của nó từ núi Hùng Nhĩ đến đây, bằng phẳng muôn dặm, Hoàng Hà ở phía bắc, sông Hoài ở phía nam, cũng là viên Thiên Uyển. Thời Ngũ Đại, các nhà Lương, Hán, Tấn, Chu đều đóng đô ở đây, nhưng không được lâu. Nhà Tống đóng đô ở đây, truyền 9 vua, trải 167 năm thì dời về nam ở Lâm An. Lúc ấy Biện Lương ở phía nam sông, còn tạm chọn được. Nay nước sông vỡ dời, Biện Lương lại nằm ở phía bắc sông, không còn phong thủy hình thế như xưa nữa.
Hoàng Hà cũ ở phía bắc thành Khai Phong bốn mươi dặm. Từ thời Tống, Nguyên trở đi, sông dời dòng xuyên vào sông Hoài. Dần đến năm Hồng Vũ thứ 24 triều ta (năm 1391), sông vỡ ở Nguyên Vũ, chảy về phía đông qua phía bắc thành Khai Phong năm dặm, lại chảy về nam đến Hạng Thành, qua Dĩnh Xuyên rồi vào sông Hoài, còn lòng sông cũ thì bị bồi lấp. Năm Chính Thống thứ 13 (năm 1448) lại vỡ ở Huỳnh Dương, chảy qua phía tây nam thành Khai Phong, còn dòng sông mới phía bắc thành lại bị bồi lấp. Từ đó thành Biện nằm ở phía bắc sông, long mạch bị sông xuyên phá, hình thế hiểm yếu cũng không còn; sông vòng quanh tuy có thể dựa nhưng không dùng được (?).
Bởi nguồn Hoàng Hà ở Tinh Túc Hải thuộc Côn Lôn, lại chảy ngầm dưới đất mấy trăm dặm, không thấy dòng. Vua Vũ khơi sông bắt đầu từ núi Tích Thạch, vốn chưa từng tìm tới tận nguồn sông. Sông đến đây thì thế nước tràn ngang, xô vỡ. Bên ngoài có các sông Kính, Vị, Tất, Thư hội ở Vị Nhuế, lại có các sông Y, Lạc, Triền, Giản, Phần và một dòng nữa (?) hội ở Để Trụ, mà chỗ thoát chỉ có hai dòng Nhữ, Tứ. Bên trong có sông Đạm (?), sông Tế ở trong nội địa, các sông Hô Đà, Hằng, Giáng đổ thêm vào, đến Cửu Hà, Nghịch Hà, thế nước tuy xa mà càng mạnh. Cho nên có nạn lụt sông, không phải sức người chế ngự được. Từ thời Tam Đại (Hạ, Thương, Chu) đã như vậy. Từ Hán, Đường, Tống, Nguyên đến nay, năm nào cũng vỡ đê, dân ven sông đều thành mồi cho cá, ba ba cả, huống chi lại đóng đô ở đó được sao?
BÀN VỀ VIÊN CỤC KINH ĐÔ DO NAM LONG KẾT THÀNH
Nam long có Kim Lăng, tức Nam Kỳ (vùng kinh kỳ phía nam) ngày nay, là nơi Thái Tổ Cao Hoàng Đế ta dựng đô. Thời Chiến Quốc, Sở Uy Vương vì thấy đất ấy có vương khí, bèn chôn vàng để trấn áp, nên gọi là Kim Lăng (gò vàng). Đời Hán đổi gọi là Mạt Lăng, đời Ngô gọi là Kiến Nghiệp, đời Tấn gọi là Kiến Khang. Về hình thế, các bậc tiền bối cho là giống Lạc Dương. Liêu thị nói: "Hình thế Kiến Khang giống Lạc Dương, xưa nói vương khí dồn tụ." Bởi đây là viên cục Tử Vi, là chỗ dứt của dãy can phía nam.
Tô Bá Hành nói với Lưu Địch Giản rằng: "Địa mạch Kim Lăng từ đông nam ngược sông Trường Giang lên phía tây, mấy trăm dặm thì dừng. Chỗ dừng ấy uốn lượn hùng vĩ, đã thu lại rồi lại mở ra. Từ sống giữa đi xuống, hạ thành đồng bằng; cái gọi là 'đất ở chính giữa' là ở đây. Phía tây là các núi Kê Lung, Phúc Chu, lại phía tây là thành Thạch Đầu. Núi Chung Sơn đứng sừng sững ở phía đông, sông lớn vòng ôm, sông Tần Hoài, hồ Huyền Vũ phản chiếu quấn quanh hai bên, các núi vùng hai Hoài chồng chất hướng vào trong, như đem ngọc lụa đến chầu." Gia Cát Khổng Minh nói: "Chung Sơn như rồng cuộn, Thạch Thành như hổ ngồi, thật là đô của đế vương."
Xưa Tần Thủy Hoàng thấy Kim Lăng có vương khí, bèn đi tuần phía đông để trấn áp. Về sau nước Ngô thời Tam Quốc đóng đô ở đây, truyền 4 đời. Đông Tấn lại đóng đô ở đây, truyền 11 đời, trải hơn trăm năm. Các nhà Tống, Tề, Lương, Trần thời Nam triều và nhà Nam Đường đều đóng đô ở đây mà không được lâu, bởi tuy hợp viên cục nhưng khí của viên tiết ra nhiều, cho nên như thế. Dương Quân Tùng nói: "Trường Giang vòng bên ngoài có ba chỗ kết, nước giữa bày trước viên. Trong viên đã là đô của đế vương, chỉ có điều khí của thành viên tiết ra nhiều", chính là như vậy.
Nếu lấy hình thế hiểm yếu mà luận, thì sông lớn ngăn cách nam bắc, xưa nay đều cậy làm hiểm trở trời cho. Chu Tử nói: "Bàn về đóng đô ở đông nam thì tất phải đóng ở Kiến Khang, vì Kiến Khang đúng là nơi đường thủy các phương đổ về, nhìn một lượt thì các nơi trọng yếu đều ở trước mặt, có chỗ tương ứng." Lưu Thành Ý (tức Lưu Cơ) nói: "Lấy Trường Giang làm vạt áo dải đai, thế rất hiểm vững." Quế Văn Tương nói: "Kim Lăng, phía bắc sông có hai châu Từ, Dĩnh, đất vắt ngang Trung Nguyên, liền nhau như dây dưa nối mấy tỉnh, đều gọi là trấn hùng, làm rào giậu, có thế khống chế. Phía nam sông có An Khánh, ở chỗ dòng chảy của Trường Giang, phía tây khống chế cả đất Sở, làm cửa ngõ của vùng nam sông."
Xét những điều các vị quân tử bàn về hình thế, quả là đất dụng võ của anh hùng, có thể chế ngự bốn phương, ra lệnh cho thiên hạ mà dựng nên nghiệp vương. Thái Tổ Cao Hoàng Đế ta dùng nơi này để định đô, thật có lý do. Nhưng theo lời nhà địa lý, tuy hợp viên cục Tử Vi, ngặt vì khí của viên tiết ra nhiều, cho nên Thành Tổ Văn Hoàng Đế lại dựng Yên Kinh làm nền muôn đời không lay chuyển, há phải ngẫu nhiên sao! Bởi trời đoái thương triều ta, nên hai vị tổ hễ làm gì là hợp phép, chứ không phải cố ý theo thuyết địa lý. Ôi, thịnh thay!
Kế sau Nam long có Lâm An (nay là phủ Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang). Long mạch của nó từ núi Thiên Mục vào Tiền Đường, ở cửa biển có hai núi Long Sơn, Giả Sơn nằm giữa. Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác, nhà phong thủy đời Tấn) ghi rằng: "Trước núi Thiên Mục hai nhánh như hai bầu vú dài, rồng bay phượng múa đến Tiền Đường. Cửa biển lại điểm thêm, gió phương Tốn nổi dậy, trong năm trăm năm sẽ sinh ra đế vương." Kinh nói: "Cửa biển vòng hợp giống Thiên Thị, Thiên Mục, Thiên Trì sinh ra thị vệ. Muôn dặm bay đến vái chào ngoài viên, các đỉnh núi ngoài biển bù thêm khí cho viên." Liêu thị nói: "Phía nam sông lớn có Thiên Mục đứng sững, cửa biển giống Thiên Thị." Cho nên Lâm An cũng là viên Thiên Thị.
Nếu lấy hình thế hiểm yếu mà luận, thì nó nằm lệch ở một góc, Chu Tử nói: "Như vào phòng ở góc nhà, ngồi nhìn ra ngoài, chẳng hề tương ứng." Tống Cao Tông dời về nam đóng đô ở đây; vị quốc sư xem đất kinh kỳ là Phó công tên Thiếu Hoa, tự Bá Thông, người huyện tôi. Ông có dâng tờ biểu về hành tại (nơi vua tạm ở khi đi xa) Lâm An, nói rằng đất ấy chỉ có thể trú tất (vua dừng xe ở tạm), không nên đóng đô, chỉ là đất để yên ổn một góc mà thôi; lại chủ về gian thần lộng quyền, võ tướng nhiều tai họa. Về sau nhà Tống rốt cuộc không khôi phục được đất cũ, mà gian thần như Tần Cối, Giả Tự Đạo liên tiếp xuất hiện, đều thao túng quyền nước, võ tướng phần nhiều không được chết yên lành, quả đúng như lời Phó công.
Tờ biểu ấy đại lược nói: Xét đất này là chỗ hội của ba Ngô, thực là nơi xung yếu của trăm Việt. Họ Tiền (vua nước Ngô Việt) dùng nó mở nền mấy đời, Quách Phác xem nó thấy có vận dấy nghiệp vương. Hai đỉnh Thiên Mục đứng sừng sững trên vùng sao Đẩu, Ngưu; một điểm cửa biển nằm ngang khoảng sao Chẩn, Dực. Lâm An gom tú khí (khí tốt đẹp) từ chòm Hiên Viên, đất Ngô Hội ấp ủ ánh sáng lành từ phủ Xu (?). Cối Kê, Bắc Cố sừng sững là núi ngoài trời; Kinh Khẩu, Cô Tô mênh mang là đầm nước trong cõi. Tứ thần (bốn thế núi giữ bốn phía: Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải, Chu Tước phía trước, Huyền Vũ phía sau) đầy đủ, tám cảnh rộng rãi.
Thế núi từ phía bắc lại, có tượng chầu về biển, hướng về sao Bắc Thần; nước chảy về đông, không lo thế quỷ kiếp (thế đất xấu gây cướp bóc, tranh đoạt) lấn cướp. Phượng các long lâu (núi cao đẹp đẽ như gác phượng lầu rồng, nơi long mạch khởi đầu) nằm ngay phương Tân; hãn môn, hoa biểu (núi hoặc gò đá đứng hai bên và giữa cửa nước như lính canh cửa, cột hoa biểu) đúng ngay vùng Ngân Hà. Trên hợp với viên Thiên Thị ở cung phía đông, dưới nối với cõi Dương Châu trong thiên Vũ Cống.
Thế nhưng núi Kim Quỹ cao vút tầng mây, tuy phủ Thiếu Phủ (kho của vua) có của tích trữ nhiều năm; nhưng núi Liêm Trinh (một trong chín sao phong thủy, chỉ thế núi nhọn lởm chởm như ngọn lửa, chủ về hung bạo) ghen ghét chủ, ắt có nỗi lo đại thần nắm quyền. Sao Mão Nhật bị khuyết thì võ thần nhiều tai họa; phương sao Quỷ Kim nổi lên thì hoạn quan lộng quyền. Phương Văn Khúc nhiều núi thì phong tục chuộng hư phù mà dối trá; phương Thiếu Vi tụ nước thì người nhiều kẻ chuộng bề ngoài mà tham lam. Tuy nói xưa nay xưng hùng, thực ra cả hình lẫn cục đều yếu. Chỉ nên làm trấn lớn của một phương, không nên làm kinh kỳ trăm đời. Dừng xe tạm ở thì đủ yên ổn một góc, dựng đô thì khó bao trùm chín cõi.
Xét: tờ biểu của Phó công dâng lên, bèn nâng Hàng Châu thành phủ Lâm An mà gọi là hành tại, gác bỏ việc đóng đô. Lại vài năm sau, Tần Cối chuyên quyền, chủ trương nghị hòa mà không có chí khôi phục. Bấy giờ các quan cũng có người bàn đóng đô ở Kiến Khang, nhưng rốt cuộc theo lời bàn của Cối, định đô ở Lâm An. Nhà Tống cuối cùng không lấy lại được đất cũ, khiến người ta còn tiếc mãi. Tuy vậy, việc trong thiên hạ không gì không có số mệnh. Tống sử chép Huy Tông mộng thấy Vũ Túc Vương Tiền Lưu của nước Ngô Việt vào cung, rồi sinh ra Cao Tông; thế thì việc đóng đô ở Lâm An há chẳng phải số mệnh đã định trước sao? Tiền Vương Lưu nước Ngô (Việt), cuối đời Đường được phong làm Ngô Việt Vương; nhà Lương cướp ngôi nhà Đường, Lưu bèn chiếm giữ Hàng Châu.
Những nơi dựng đô kể trên, đại khái là như vậy. Kinh đô thời Đường Ngu (Nghiêu, Thuấn) thì khổ vì nạn sông tràn. Lạc Ấp nhà Chu thì khó phòng thủ. Đại Lương bằng phẳng không hiểm. Lâm An nằm lệch một góc. Kim Lăng hình thế tuy hơn nhưng khí của viên tiết ra nhiều. Vùng hai Hoài khí long đã dứt hẳn mà thế đất lại thấp trũng. Đất Đông Lỗ tuy là chỗ tôn quý của dãy can giữa nhưng đã dồn tụ sinh ra thánh Khổng Tử rồi. Vả lại nay nước sông xuyên qua long mạch, đều không thích hợp để dựng đô. Những nơi khác như Hứa Xương, Thành Đô, Nam Việt thì không đáng bàn. Chỉ có kinh sư ta là hạng nhất, Quan Trung đứng thứ hai, đất Lạc nơi Đông Hán đóng đô lại đứng sau nữa.
Tuy vậy, bậc thánh đế minh vương ắt phải có điều coi trọng hơn. Xưa Ngụy Vũ Hầu đi thuyền xuôi theo Tây Hà, giữa dòng ngoảnh lại nói với Ngô Khởi: "Đẹp thay! Núi sông hiểm vững, đó là báu vật của nước Ngụy." Ngô Khởi đáp: "Ở đức chứ không ở chỗ hiểm. Xưa họ Tam Miêu bên trái có hồ Động Đình, bên phải có hồ Bành Lãi, vua Vũ diệt họ. Chỗ ở của vua Kiệt bên trái có sông Hoàng Hà, sông Tế, bên phải có núi Thái Hoa, Y Khuyết ở phía nam, đèo Dương Trường ở phía bắc, vua Thang đuổi Kiệt đi. Nước của vua Trụ bên trái có Mạnh Môn, bên phải có Thái Hành, núi Hằng ở phía bắc, sông lớn chảy qua phía nam, Vũ Vương giết Trụ. Nếu không tu đức thì những người trên thuyền này đều là nước địch cả." Vũ Hầu khen phải. Kẻ ngu này cho rằng người quân tử không vì người mà bỏ lời. Ngô Khởi tuy không đáng nói đến, nhưng lời như thế quả là xác đáng! Nếu không, nhà Tần, nhà Tùy từng đóng đô ở Quan Trung, nhà Kim, nhà Nguyên từng đóng đô ở Yên Kinh, phong thủy đẹp, hình thế vững như vậy, sao riêng đối với họ lại không ứng nghiệm! Cho nên thuyết phong thủy là ở đất, vốn là điều người có nước phải lựa chọn; còn then chốt của họa phúc, được mất là ở con người, lại càng là điều người có nước phải thận trọng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video