Kinh Ma-ha Bát-nhã Sao (bản trích lược bộ kinh Đại Bát-nhã; "Ma-ha" nghĩa là lớn, "Bát-nhã" là trí tuệ thấu suốt thực tướng của mọi sự, "sao" là chép trích)
Kinh Ma-ha Bát-nhã Sao
Đời Tiền Tần (triều Tần do họ Phù lập ở Trung Hoa, thế kỷ IV), Đàm-ma-tì cùng Trúc Phật Niệm dịch.
Kinh Ma-ha Bát-nhã Sao, quyển thứ nhất (cũng gọi là phẩm Trường An)
Sa-môn (người xuất gia tu hành) người Thiên Trúc (Ấn Độ) Đàm-ma-tì đời Tần cùng Trúc Phật Niệm dịch.
Phẩm Đạo Hành (phẩm về việc thực hành đạo), thứ nhất
Tôi nghe như vầy:
Một thuở nọ, đức Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn, tức đức Thích-ca Mâu-ni) ở trong núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu, tức núi Kên Kên) gần thành La-duyệt-kỳ (thành Vương Xá, kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ xưa), cùng với một nghìn hai trăm năm mươi vị tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ). Các vị đều là La-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh). Các vị đã dứt sinh tử, nhơ bẩn đục ngầu đã hết sạch, lời nói đúng như sự thật, tâm đã giải thoát, đã vượt qua bằng trí tuệ, đạo quả bậc thánh đã trọn vẹn, đều là bậc thượng sĩ. Việc cần làm đã làm xong, đã lìa gánh nặng, những gì ràng buộc vào sự hiện hữu đã dứt hết, trí đã giải thoát, tâm được tự tại (?). Chỉ trừ hiền giả A-nan (thị giả của Phật, khi ấy chưa chứng quả La-hán).
Phật bảo Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính không): "Hôm nay con có vui lòng không? Hãy vì các Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) mà giảng Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa sang bờ bên kia, tức trí tuệ hoàn hảo giúp vượt khỏi sinh tử). Các Bồ-tát sẽ theo đó mà học và thành tựu."
Xá-lợi-phất (đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nghĩ thầm: "Nay Tu-bồ-đề giảng Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát là tự dùng sức mình để nói, hay nhờ uy lực thần diệu của Phật mà nói?"
Tu-bồ-đề biết điều Xá-lợi-phất đang nghĩ, liền nói với Xá-lợi-phất: "Phàm những pháp mà đệ tử Phật nói ra và thành tựu được, đều là nhờ uy lực thần diệu của Phật. Vì sao vậy? Vì trong giáo pháp Phật đã nói, những gì học được đều có chứng nghiệm; nhờ hiểu biết mà thành tựu, rồi lần lượt dạy cho nhau thành tựu, đối với mọi pháp đều theo lời dạy ấy. Vì sao như thế? Vì điều Đát-tát-a-kiệt (Như Lai, danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) nói ra không hề sai khác. Nếu có người hiền thiện muốn học pháp này thì trong đó trọn không có gì tranh cãi."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Phật bảo con giảng Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát, để Bồ-tát theo đó mà thành Bồ-tát. Bồ-tát là một cái tên; vậy dựa vào pháp nào mà gọi là Bồ-tát? Con không thấy có pháp nào được gọi là Bồ-tát; không thấy Bồ-tát, cũng không nắm bắt được; không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không nắm bắt được. Không thấy Bồ-tát, cũng không nắm bắt được; không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không nắm bắt được. Vậy Bồ-tát nào mà con phải giảng Bát-nhã ba-la-mật cho? Khi nói điều này, nếu Bồ-tát nghe mà tâm không biếng nhác, không nhút nhát, không sợ sệt, không ngại khó, không kinh hãi, thì vì vậy Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) ấy đã tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế, nên nghĩ như thế mà an trụ, ấy là học."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nên học như thế, tâm không nên tự nghĩ: 'Ta là Bồ-tát.' Vì sao vậy? Vì tâm ấy là vô tâm (không có tâm thật), bản chất của tâm là trong sạch."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Sao lại có tâm mà tâm ấy là vô tâm?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tâm ấy chẳng phải có, cũng chẳng phải không, không thể nắm bắt, cũng không thể biết nó ở chỗ nào."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Tâm như thế nào mà chẳng phải có tâm, chẳng phải không có tâm, không thể nắm bắt, cũng không thể biết chỗ ở?"
Tu-bồ-đề nói: "Xét theo sự đối đãi (?) thì tuy có tâm, nhưng tâm ấy là vô tâm. Tâm như thế không có ai biết nó, cũng không có ai tạo ra nó; vì vậy không phải là có cái tâm đang có, cũng không phải là không có cái vô tâm."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Ngài được Phật khen ngợi, và làm đúng như điều được khen, không hư dối, là người sống trong tính không (?). Trí tuệ về tính không của ngài được Phật nói là bậc nhất. Từ trong đây, Bồ-tát ma-ha-tát được ghi danh, được nêu tên là A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật), trọn không còn đánh mất Bát-nhã ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ trong đó. Ai muốn học địa vị đạo Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu tự giải thoát, quả cao nhất là La-hán), nên nghe Bát-nhã ba-la-mật, nên học, nên giữ, nên gìn giữ. Ai muốn học địa vị đạo Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên mà không cần thầy, nhưng không đi giáo hóa rộng), nên nghe Bát-nhã ba-la-mật, nên học, nên giữ, nên gìn giữ. Ai muốn học địa vị đạo Bồ-tát, nên nghe Bát-nhã ba-la-mật, nên học, nên giữ, nên gìn giữ. Vì sao vậy? Vì pháp Bát-nhã ba-la-mật vô cùng rộng lớn, là điều Bồ-tát ma-ha-tát phải học."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Con suy nghĩ kỹ thì thấy tâm Bồ-tát không thể nắm bắt, cũng không biết chỗ ở, không thể thấy mà nắm bắt được, cũng không thể nói được Bồ-tát ma-ha-tát là cái gì. Bát-nhã ba-la-mật cũng không thể nói tới cái tên Bồ-tát; chỗ của cái tên ấy là không có chỗ nào. Chỗ của cái tên như thế không có nơi dừng, không có nơi trụ. Khi nói như vậy mà Bồ-tát nghe xong, tâm không biếng nhác, không mỏi mệt, không sợ sệt, không ngại khó, không kinh hãi, thì đã tương ứng với bậc A-duy-việt-trí. Không sợ hãi vì không có chỗ trụ; trụ thì trụ như thế; hiểu biết rõ ràng trọn vẹn, không còn thoái lui."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không nên trụ vào sắc (hình sắc, phần vật chất của thân và vạn vật), cũng không nên trụ vào thọ (bản dịch cổ gọi là 'thống dương': cảm giác khổ, vui, hoặc không khổ không vui), tưởng (bản cổ gọi là 'tư tưởng': tri giác, sự nhận biết hình tướng), hành (bản cổ gọi là 'sinh tử': các hoạt động tác ý, tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) — sắc cùng bốn thứ này là năm nhóm hợp thành con người. Không nên trụ vào đó mà khởi tưởng chấp về sắc; trụ vào sắc thì thành đang làm theo hành và thức mà khởi tưởng chấp; trụ vào thọ, tưởng, hành, thức thì thành đang làm theo hành và thức. Không nên làm theo hành và thức. Nếu trụ vào đó thì không theo lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật, không tương ứng với Tát-vân-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật), vì đã nắm giữ sắc. Không nên nắm giữ sắc; vì không nắm giữ sắc nên cũng không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Không nắm giữ sắc thì đó chẳng phải sắc; không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức thì đó chẳng phải thức. Lại không nắm giữ cả Bát-nhã ba-la-mật — Bồ-tát ma-ha-tát như thế là đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Lại không nắm giữ cái tên tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú một chỗ) rộng lớn mà mình đã vào; không nắm giữ quả Thanh văn, Bích-chi-phật, cho đến Tát-vân-nhã cũng đều không nắm giữ. Vì sao vậy? Vì không nên khởi tưởng chấp. Nếu khởi tưởng chấp thì cũng giống như kẻ ngoại đạo tầm thường (người tu theo đạo khác ngoài Phật giáo). Tuy có lòng tin vào Tát-vân-nhã, khác với ngoại đạo, nhưng vẫn chưa được giải thoát. Tuy không nắm giữ sắc, nhưng vẫn nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Vì cho rằng mình không nắm giữ, nên vẫn chưa hiểu, chưa thành tựu, chưa thấy trí tuệ. Không thấy trí tuệ ở trong sắc bên trong, không thấy trí tuệ ở sắc bên ngoài, không thấy trí tuệ ở chỗ khác ngoài sắc, không thấy trí tuệ ở trong thọ, tưởng, hành, thức bên trong; không thấy trí tuệ ở thức bên ngoài, không thấy trí tuệ ở thức cả trong lẫn ngoài, không thấy trí tuệ ở chỗ khác ngoài thức. Tuy nhờ lòng tin mà muốn được giải thoát, muốn biết việc của Tát-vân-nhã, nhưng lại đặt giới hạn cho pháp, cho rằng mình đã được giải thoát, cho rằng mình đã được pháp. Thật ra đối với pháp là không có gì để được, cũng chưa được giải thoát; người ấy không lấy Nê-hoàn (Niết-bàn: sự diệt hết phiền não, ra khỏi sinh tử) mà tự cao — đó là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Vì sao vậy? Vì không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức, cũng không bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn, tức diệt độ) giữa chừng, mà được trọn đủ mười trí lực (mười năng lực hiểu biết đặc biệt của Phật), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin vững chắc của Phật khi giảng pháp), mười tám pháp riêng có của Phật (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có, không chung với các bậc khác). Vì thế gọi là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên (Trời trong các trời, danh hiệu tôn xưng Phật)! Bồ-tát ma-ha-tát đi vào thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì nên quán xét như vầy: 'Cái gì là Bát-nhã ba-la-mật? Nó ở trong pháp nào?' Hoàn toàn không thể biết, không thể tìm được chỗ ở, vì thế mới là Bát-nhã ba-la-mật. Nên nghĩ như vầy: 'Bồ-tát ma-ha-tát nghe điều này mà không biếng nhác, không nhút nhát, không sợ sệt, không ngại khó, không kinh hãi.' Thì biết rằng Bồ-tát ấy an trụ, không rời Bát-nhã ba-la-mật."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì sao Bồ-tát ma-ha-tát an trụ mà không rời Bát-nhã ba-la-mật? Rời sắc là bản tính tự nhiên của sắc; thọ, tưởng, hành, thức rời là bản tính tự nhiên của thức; Bát-nhã ba-la-mật rời là bản tính tự nhiên của Bát-nhã ba-la-mật (sao lại như vậy?)."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Rời sắc, ấy là bản tính tự nhiên của sắc. Thọ, tưởng, hành, thức rời, ấy là bản tính tự nhiên của thức. Rời Bát-nhã ba-la-mật, ấy là bản tính tự nhiên của Bát-nhã ba-la-mật. Bản tính tự nhiên của Bát-nhã ba-la-mật là lìa tướng. Bản tính tự nhiên của tướng là lìa. Tướng có bản tính tự nhiên là tướng, mà bản tính tự nhiên của tướng là lìa tướng."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Người học điều này là học Tát-vân-nhã chăng?"
Tu-bồ-đề nói: "Học điều này là đi vào Tát-vân-nhã. Vì sao vậy? Vì đối với mọi pháp đều không có chỗ để vào. Bồ-tát ma-ha-tát thực hành như thế thì tự mình đến được tòa Tát-vân-nhã (?); đó là hạt giống Tát-vân-nhã trong Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tinh tấn, nói rằng: 'Ta muốn học.' Nếu thực hành sắc thì là thực hành theo tưởng chấp; nếu thực hành tưởng về sắc thì là thực hành theo tưởng chấp; nếu thực hành sự sinh của sắc thì là thực hành theo tưởng chấp; nếu thực hành sự hoại của sắc thì là thực hành theo tưởng chấp; nếu thực hành sự diệt của sắc thì là thực hành theo tưởng chấp; nếu thực hành sắc là không thì là thực hành theo tưởng chấp; nếu thực hành với ý 'ta đang thực hành, ta muốn được' thì là thực hành theo tưởng chấp. Thực hành sự diệt của thọ, tưởng, hành, thức là thực hành theo tưởng chấp; thực hành sự sinh của thức là thực hành theo tưởng chấp; thực hành sự hoại của thức là thực hành theo tưởng chấp; thực hành sự diệt của thức là thực hành theo tưởng chấp; thực hành thức là không thì là thực hành theo tưởng chấp; thực hành với ý 'ta đang thực hành, ta muốn được' thì là thực hành theo tưởng chấp. Bồ-tát ma-ha-tát ấy là đang thực hành ngược lại, thực hành theo tưởng chấp. Tưởng là giữ gìn thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhưng thật ra không thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà lại làm theo tưởng chấp; Bồ-tát ma-ha-tát ấy không có sự thực hành được che chở."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?" (Tu-bồ-đề đáp:) "Không thực hành sắc, không thực hành tưởng về sắc, không thực hành sự sinh của sắc, không thực hành sự hoại của sắc, không thực hành sự diệt của sắc, không thực hành sắc là không; không thực hành thọ, tưởng, hành, thức, không thực hành sự sinh của thức, không thực hành sự hoại của thức, không thực hành sự diệt của thức, không thực hành thức là không — ấy là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Cũng không thấy, cũng không thực hành, cũng không thấy thực hành hay không thực hành; không thấy, không phải không thực hành, cũng không phải không có thực hành — như thế gọi là không thấy. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp không từ đâu đến, cũng không có gì để nắm giữ. Bồ-tát ma-ha-tát ấy đối với tất cả các pháp có danh tự đều không nắm giữ. Tam-muội này không có bờ, không có tận cùng, không chỗ nào không thấu vào, các vị La-hán, Bích-chi-phật không thể biết được. Bồ-tát ma-ha-tát nào theo tam-muội này thì mau đạt A-nậu-đa-la tam-da tam-bồ (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn khắp) mà thành Phật."
Khi Tu-bồ-đề nhờ uy lực thần diệu của Phật nói lời ấy, các Bồ-tát ma-ha-tát đều được thọ quyết (được Phật báo trước rằng về sau chắc chắn sẽ thành Phật). Các Đát-tát-a-kiệt thời quá khứ, khi tự mình đạt A-nậu-đa-la tam-da tam-bồ mà thành Phật, cũng đã theo tam-muội này mà không thấy tam-muội, cũng không nói: "Ta biết tam-muội", cũng không nghĩ: "Ta đã nhập tam-muội", cũng không tưởng: "Ta đang ngồi trong tam-muội", cũng không nói: "Ta đã nhập tam-muội xong." Ai theo pháp này thì không có chút thiếu sót nào.
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Những Bồ-tát ma-ha-tát nào đã thực hành theo tam-muội này, được các đức Phật quá khứ thọ quyết rồi tự mình thành Phật, có thể thấy được chỗ của tam-muội không?"
Tu-bồ-đề nói: "Không thể thấy được. Người thiện nam ấy đối với tam-muội cũng không biết, cũng không hiểu, cũng không thấu rõ."
(Xá-lợi-phất hỏi:) "Vì sao không biết, không thấu rõ?"
(Tu-bồ-đề) đáp: "Vì không nắm bắt được, cũng không có tam-muội, cũng không nắm bắt được cái tên."
Phật nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Đúng như Ta đã nói, con là người có trí tuệ về tính không. Bồ-tát ma-ha-tát làm như thế là học theo Bát-nhã ba-la-mật; Bồ-tát ma-ha-tát ấy là đang học Bát-nhã ba-la-mật."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát ma-ha-tát học như thế là học Bát-nhã ba-la-mật sao?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát ấy là đang học Bát-nhã ba-la-mật."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Như thế là học pháp gì?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát học cái pháp không có gì để học. Vì sao vậy? Vì pháp không có gì để đạt được; chớ học như kẻ phàm phu ngu si (người thường còn mê muội, ví như đứa trẻ khờ dại)."
Xá-lợi-phất hỏi Phật: "Ai có thể đạt được pháp?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Vì không có gì để được, nên mới được."
Phật nói: "Pháp là không có gì để được; chớ học như kẻ phàm phu ngu si. Họ cho rằng có cái tên, nhưng không thể nắm bắt được; muốn học tập để vào pháp, thì chỉ thêm hai lớp chướng ngại mà thôi (?). Họ không biết, cũng không thấy. Nếu pháp là có pháp thật, thì vì có nên có thể nắm được sắc; cho nên pháp không thể biết, như thế mới là biết; không biết, cũng không thể thấy (?). Còn kẻ phàm phu ngu si thì cho rằng có thân thật nên không hiểu, rồi không tin; vì không hiểu mà cứ trụ ở trong đó, nên gọi là kẻ phàm phu ngu si."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bồ-tát ma-ha-tát học như thế là không học Tát-vân-nhã sao?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát học như thế là không học Tát-vân-nhã. Bồ-tát ma-ha-tát không học theo kiểu ấy thì mới là học Tát-vân-nhã, và nhờ đó mà thành tựu Tát-vân-nhã."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Nếu có người hỏi: 'Người do phép huyễn hóa ra mà học Phật thì có thành Phật được không?' Nếu có lúc người ta hỏi như vậy, con nên trả lời thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ta hỏi lại con, con cứ tùy ý mà đáp. Tu-bồ-đề, ý con thế nào? Huyễn và sắc có khác nhau không? Huyễn và thọ, tưởng, hành, thức có khác nhau không?"
Tu-bồ-đề đáp Phật: "Không khác nhau. Bạch Thiên Trung Thiên! Huyễn và sắc không khác nhau. Sắc là huyễn, huyễn là sắc. Huyễn và thọ, tưởng, hành, thức đều như nhau, không khác."
Phật nói: "Tu-bồ-đề, thế nào? Điều được hỏi cũng như vậy: chẳng phải theo pháp, mà là dựa vào năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) mà đặt tên là Bồ-tát chăng (?)"
Tu-bồ-đề nói: "Đúng vậy, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát ma-ha-tát học muốn thành Phật, thì cũng như học phép huyễn mà thôi. Vì sao vậy? Vì người làm trò huyễn chỉ giữ lấy sắc của các ấm, mà như trò huyễn thì không có gì thật. Sắc, sáu suy (sáu đối tượng của giác quan — hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, ý niệm — làm hao tổn thiện tâm) và năm ấm đều như huyễn. Thọ, tưởng, hành, thức đều trống rỗng, không có gì thật, chỉ có cái tên sáu suy, năm ấm mà thôi."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát mới học nghe lời này, có sợ hãi không?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát mới học gặp gỡ và đi theo thầy xấu thì có thể sợ, có thể hãi. Nếu đi theo thầy tốt thì không sợ, không hãi."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Thế nào là thầy xấu của Bồ-tát ma-ha-tát? Làm sao biết được?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Người ấy không tôn trọng Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật, dạy người ta vứt bỏ nó, xa lìa tâm Bồ-tát; ngược lại dạy người ta khởi tưởng chấp, bảo học các kinh tạp nhạp, theo các kinh tạp mà lòng tà lệch ưa thích; dạy học các kinh khác về việc của Thanh văn hoặc Bích-chi-phật, bảo đọc tụng từng quyển từng quyển. Lại nói cho người ta nghe những việc của ma (những thế lực xấu ác gây chướng ngại cho người tu), việc làm của chúa ma để phá hoại Bồ-tát; nói đủ điều về nỗi khổ nhọc của sinh tử, rằng: 'Đạo Bồ-tát không thể đạt được.' Vì thế đó là thầy xấu của Bồ-tát ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Thế nào là thầy tốt của Bồ-tát ma-ha-tát? Làm sao biết được?" Phật bảo Tu-bồ-đề: "Người ấy tôn trọng Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật, dần dần dạy người ta học cho thành tựu, chỉ bảo về những việc của ma, khiến người ta nhận ra ma, khiến xa lìa các ma. Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát được ma-ha tăng-na tăng-niết (khoác áo giáp lớn, tức phát đại nguyện vững chắc như mặc áo giáp để cứu độ chúng sinh), đứng vững trên ma-ha-diễn (Đại thừa: cỗ xe lớn, con đường tu cứu độ tất cả chúng sinh) — tam-bạt-trí-đế (an trụ vững vàng, bước lên). Đó là thầy tốt của Bồ-tát ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề hỏi Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Vì sao Bồ-tát được gọi là Bồ-tát?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Học các kinh pháp, hiểu rõ hết cả mà đối với các pháp không chấp trước, vì thế gọi là Bồ-tát."
Tu-bồ-đề lại hỏi Phật: "Hiểu biết hết các kinh pháp nên gọi là Bồ-tát. Vì sao lại còn gọi là Ma-ha-tát?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ma-ha-tát là bậc tôn quý nhất trên trời dưới đất, vì thế gọi là Ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Con cũng muốn được nghe: vì sao gọi là Ma-ha-tát?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Con muốn nghe thì Ta sẽ nói cho con. Ma-ha-tát là người tự mình thấy rõ hết, biết rõ hết; mọi điều trong thế gian loài người đều biết rõ, thọ mạng của con người đều biết rõ, biết rõ các chấp thường, chấp đoạn (chấp rằng mọi thứ còn mãi, hoặc chấp rằng chết là mất hẳn), nên có thể tùy theo điều người ta ưa thích mà giảng pháp cho họ; vì thế gọi là Ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Ma-ha-tát là vì đó mà được gọi tên Ma-ha-tát. Tâm của Bồ-tát thì không có tâm nào ngang bằng, không có ai theo kịp tâm ấy, các vị La-hán, Bích-chi-phật không thể với tới; tâm ấy là tâm không chấp trước. Vì sao vậy? Vì đó là tâm Tát-vân-nhã, vì không còn sót lại gì. Vì tâm này không chấp trước, nên gọi là Ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì sao tâm Bồ-tát không chấp trước?"
Tu-bồ-đề đáp: "Vì tâm không có gì để nghĩ tưởng, nên không có gì để chấp trước."
Phân-nậu-văn-đà-ni-phất (tức Phú-lâu-na, một đại đệ tử của Phật, giỏi thuyết pháp) thưa Phật: "Vì sao Ma-ha-tát lại gọi là Ma-ha-tát? Thế nào là Bồ-tát ma-ha tăng-na tăng-niết? Ma-ha-diễn tức là Đại thừa. Tam-bạt-đế tức là an trụ bình đẳng."
Phật nói: "Bồ-tát ấy chính là Ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Ma-ha tăng-na tăng-niết là gì? Vì sao Bồ-tát ma-ha-tát lại là ma-ha tăng-na tăng-niết?"
Phật nói: "Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ: 'Ta sẽ độ vô số a-tăng-kỳ (số nhiều không đếm xuể) người, khiến tất cả đều bát-nê-hoàn. Dẫu giúp cho bát-nê-hoàn như thế, nhưng không có pháp nào là được bát-nê-hoàn cả.' Vì sao vậy? Tu-bồ-đề! Ví như người làm trò huyễn thuật, ở một nơi rộng lớn hóa ra rất nhiều người đầy cả một thành, rồi chặt đầu hết những người hóa ra đó. Tu-bồ-đề, ý con thế nào, có ai bị thương hay chết không?"
Tu-bồ-đề nói: "Không có ai bị thương hay chết cả."
Phật nói: "Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Độ vô số a-tăng-kỳ người, giúp cho bát-nê-hoàn, mà không có người nào bát-nê-hoàn cả. Nghe điều này mà không sợ, thì nên biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy chính là ma-ha tăng-na tăng-niết."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Như con được nghe từ Phật, suy nghĩ về việc trong đó, thì như thế lại không phải là ma-ha tăng-na tăng-niết. Vì sao vậy? Vì không có ai tạo ra Tát-vân-nhã, không có sự cúng dường, không có người làm. Vậy người nào sẽ mặc áo giáp lớn? Bạch Thiên Trung Thiên! Sắc thì không bị dính chấp, không bị trói buộc, cũng không có gì để cởi thoát. Bạch Thiên Trung Thiên! Thọ, tưởng, hành, thức cũng không bị dính chấp, không bị trói buộc, cũng không có gì để cởi thoát."
Phân-mạn-đà-ni-phất (tức Phú-lâu-na) hỏi Tu-bồ-đề: "Sắc không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát; thọ, tưởng, hành, thức không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát. Vậy là có cái sắc không dính, không buộc, không thoát; có thọ, tưởng, hành, thức không dính, không buộc, không thoát. Tu-bồ-đề! Sắc nào không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát? Thọ, tưởng, hành, thức nào không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát?"
Tu-bồ-đề nói với Phân-mạn-đà-ni-phất: "Sắc như huyễn, nên không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát. Thọ, tưởng, hành, thức như huyễn, nên không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát. Vì không có bờ mé, nên không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát. Vì mờ mịt không thật, nên không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát. Vì không sinh ra, nên không dính chấp, không trói buộc, không cởi thoát. Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát là ma-ha tăng-na tăng-niết."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Vì sao Bồ-tát ma-ha-tát là ma-ha-diễn tam-bạt-đế? Thế nào là ma-ha-diễn? Cỗ xe ấy từ đâu mà trụ? Cỗ xe ấy trụ ở đâu? Phải từ đâu mà đứng vào trong cỗ xe ấy?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ma-ha-diễn, ma-ha-diễn là không có tận cùng, không thể tìm được bờ mé; vậy từ đâu mà tự mình đứng vào cỗ xe? Ma-ha-diễn là ra khỏi ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử luân hồi), đứng trong Tát-vân-nhã, nhưng đối với cỗ xe cũng không có chỗ đứng hay không đứng. Vì sao vậy? Vì nói đứng hay không đứng thì đối với pháp không thấy có pháp; vậy pháp nào mà đứng?"
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Ma-ha-diễn, ma-ha-diễn là thù thắng vượt lên trên hết thảy trời, người trên trời dưới đất. Cỗ xe ấy ngang bằng hư không, như hư không che trùm vô số a-tăng-kỳ người, vì thế gọi là ma-ha-diễn. Bồ-tát ma-ha-tát không thấy lúc đến, không thấy lúc đi, không thấy chỗ trụ. Bạch Thiên Trung Thiên! Đối với ma-ha-diễn không thể tìm được khởi đầu, không thể tìm được nơi sẽ đến về sau, không thể tìm được khoảng giữa; ở trong ba cõi chỉ thấy cái tên — đó là ma-ha-diễn."
Phật nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát là ma-ha-diễn."
Phân-mạn-đà-ni-phất thưa Phật: "Tôn giả Tu-bồ-đề được Phật bảo giảng Bát-nhã ba-la-mật, sao lại giảng chuyện ma-ha-diễn?"
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Con giảng Bát-nhã ba-la-mật như vậy có sai lệch không?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Điều con giảng về Bát-nhã ba-la-mật không lệch dù chỉ bằng sợi lông, vừa đúng chỗ trung chính."
(Tu-bồ-đề thưa:) "Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Con không thấy khởi đầu của Bồ-tát, cũng không thấy tương lai của Bồ-tát, cũng không thấy khoảng giữa của Bồ-tát. Sắc không có bờ mé, Bồ-tát cũng không có bờ mé. Sắc và Bồ-tát đều không thể nắm tới, không thể biết, không thể được.
Bạch Thiên Trung Thiên! Như thế, Bồ-tát ma-ha-tát cũng không thể biết, không thể được. Vậy con lấy Bát-nhã ba-la-mật nào mà giảng cho Bồ-tát ma-ha-tát? Đã không tìm được Bồ-tát, không thấy Bồ-tát, thì con dùng pháp gì mà giảng Bát-nhã ba-la-mật? Bồ-tát chỉ là cái tướng chuyển đổi qua lại, đặt tên là Bồ-tát (?). Bạch Thiên Trung Thiên, thế nào? Cái gì gọi là 'ta, ta'? Bạch Thiên Trung Thiên! Cái 'ta' cũng diệt, đó là bản tính tự nhiên của pháp. Sắc nào mà cốt lõi không diệt? Sắc nào là sắc thật? Thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy: thức không có bờ mé, Bồ-tát cũng không có bờ mé. Bồ-tát hoàn toàn không biết chỗ ở, cũng không thể thấy.
Bạch Thiên Trung Thiên! Tất cả Bồ-tát ma-ha-tát hoàn toàn không có chỗ, cũng không thể nắm bắt được. Vậy Bồ-tát ma-ha-tát nào mà con phải giảng Bát-nhã ba-la-mật cho? Đối với Bồ-tát đều không thể thấy, cũng không biết chỗ ở, vậy con phải từ trong pháp nào mà giảng Bát-nhã ba-la-mật? Bồ-tát ma-ha-tát được cái tên, thì cái tên ấy cũng chỉ là tưởng như thế. Bạch Thiên Trung Thiên! 'Ta, ta' — cái ta cũng diệt, đó là bản tính tự nhiên của pháp. Thức nào mà cốt lõi không diệt? Thức nào trong bản tính tự nhiên của pháp mà không diệt? Cái không diệt thì chẳng phải do pháp tạo ra, cũng chẳng phải không có cái không diệt (?). Cái gì là không diệt? Như Bát-nhã ba-la-mật đã nói, không tạo ra cái diệt nào khác, thì từ pháp nào mà tự mình đạt tới?
Bồ-tát an trụ mà thực hành, người nghe điều này không sợ, không hãi, ấy là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thiên Trung Thiên! Bát-nhã ba-la-mật là khi suy xét kỹ thì không đi vào; sắc làm sao mà có được? Sắc không có sinh ra, nên chẳng phải sắc. Đã chẳng phải sắc thì là không có sắc, cũng không có sinh. Từ trong đó không có gì để được mà gọi đó là sắc, chỉ là đặt ra con số cho pháp (tức chỉ là cách gọi tạm). Lúc ấy Bồ-tát ma-ha-tát là đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật; nên quán xét pháp, suy nghĩ thấu sâu vào trong, lúc ấy cũng không đi vào thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì thức không có sinh ra, nên chẳng phải thức. Đã chẳng phải thức thì là không có thức, cũng không có sinh. Từ trong đó không có gì để được mà gọi đó là thức, chỉ là đặt ra con số cho pháp."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Như ngài nói, pháp không có sinh ra. Nếu Bồ-tát không có sinh ra, thì Bồ-tát vì cớ gì mà khổ nhọc thực hành đạo Bồ-tát? Nếu vì tất cả mọi người, thì làm sao chịu đựng được những khổ nhọc ấy?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tôi không bảo Bồ-tát phải chịu đựng khổ nhọc mà tu. Bồ-tát chịu đựng khổ nhọc mà tu, đó là đạo của Bồ-tát; nhưng không tự nghĩ: 'Ta đang chịu đựng khổ nhọc mà tu.' Vì sao vậy? Vì tâm Bồ-tát không nghĩ như thế, nên mới có thể làm chỗ nương tựa cho vô số a-tăng-kỳ người, khiến ai nấy đều được yên ổn. Nghĩ đến họ như nghĩ đến mẹ, như nghĩ đến cha, như nghĩ đến con, như nghĩ đến chính thân mình — Bồ-tát ma-ha-tát nên giữ tâm nghĩ như vậy. Đối với tất cả, Bồ-tát không thấy cũng không biết chỗ ở; đối với các pháp trong và ngoài, nên nghĩ như thế, nên thực hành như thế. Thực hành như thế là chịu đựng khổ nhọc mà tu. Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát không thấy có sự sinh ra, thì Bồ-tát là không có sinh."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát không có sinh, thì Tát-vân-nhã cũng không có sinh sao?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tát-vân-nhã cũng không có sinh."
Xá-lợi-phất lại hỏi Tu-bồ-đề: "Tát-vân-nhã không có sinh, thì người phàm cũng không có sinh sao?"
Tu-bồ-đề nói: "Người phàm cũng không có sinh."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Bồ-tát không có sinh, pháp của Bồ-tát cũng không có sinh. Tát-vân-nhã không có sinh, pháp Tát-vân-nhã cũng không có sinh. Người phàm cũng không có sinh, pháp của người phàm cũng không có sinh. Vậy thì Bồ-tát không từ đâu sinh ra mà tự mình đạt tới Tát-vân-nhã sao?"
Tu-bồ-đề nói: "Không phải từ pháp không sinh mà có thể đi vào, cũng không phải chẳng có pháp không sinh mà đạt được."
Xá-lợi-phất lại hỏi: "Vậy cái sinh của cái sinh ra mới có thể đạt được pháp chăng?"
Tu-bồ-đề nói: "Pháp không từ đâu sinh ra là đạt tới cái sinh; không có pháp không sinh, đó là đạt được (?)."
Xá-lợi-phất lại nói: "Vậy cái sinh của cái sinh ra là từ cái không sinh mà sinh ra sao?"
Tu-bồ-đề nói: "Không có sinh; cái không sinh thì vui được nghe (?)."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Không có gì vui mà sinh, vì thế mới là vui."
Tu-bồ-đề nói: "Nghe về cái không sinh, đó mới là nghe."
Xá-lợi-phất nói: "Vì đã nghe điều ngài nói."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Không có cái không có lời nói, đó là nói. Không có gì để nói, không có gì để vui, vì thế mới là nói, vì thế mới là vui."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, hay thay! Điều Tu-bồ-đề nói là tôn quý trong pháp. Vì sao vậy? Vì tôn giả Tu-bồ-đề tùy theo điều được hỏi mà đáp ngay, trả lời được hết."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Pháp mà đệ tử Phật nói ra đều đúng như sự thật. Tùy điều được hỏi mà giải đáp ngay được. Vì sao vậy? Vì theo pháp đúng như sự thật, và cũng không biết có chỗ sinh ra."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nhờ ba-la-mật nào mà được độ qua bờ bên kia?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Nhờ Bát-nhã ba-la-mật. Khi giảng pháp này, hoặc khi tụng đọc, Bồ-tát ma-ha-tát nên biết, tin mà không nghi. Người theo pháp này thì pháp không tăng thêm, người không theo pháp này thì pháp cũng không giảm bớt."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Theo pháp này thì không tăng, không theo pháp này cũng không giảm. Theo pháp mà dạy tất cả mọi người; người theo pháp không bỏ rơi tất cả mọi người, đều khiến họ thành Bồ-tát ma-ha-tát. Vì sao vậy? Vì tất cả mọi người đều học pháp, mà pháp vẫn y nguyên như cũ."
Tu-bồ-đề nói: "Hay thay, hay thay, Xá-lợi-phất! Cách hiểu pháp đúng như lời Xá-lợi-phất nói, không khác. Vì sao vậy? Bản tính tự nhiên của con người thì nên suy nghĩ mà biết; sự mờ mịt không thật của con người thì nên suy nghĩ mà biết; thân người mờ mịt không thật, khó biết rõ, thì nên suy nghĩ mà biết. Xá-lợi-phất! Pháp của Bồ-tát ma-ha-tát nên giữ gìn như thế, nên thực hành như thế."
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video